Gazali kimdir? Eserleri ve filozoflarla tartışması

Gazzâlî, Tehâfütü’l-felâsife’de filozofların görüşlerini yirmi ayrı mesele üzerinden tartışmaya açtı. Siz bu yazıda onun hayatını, başlıca eserlerini ve nedensellik eleştirisini öğreneceksiniz. [1]

Ateşle temas eden pamuğun yanması, Gazzâlî’nin tartışmasındaki somut örneklerden biridir. Gündelik hayatta siz de olayların art arda gelmesinden sonuçlar çıkarırsınız. Gazzâlî’nin sorusu, gözlenen bu birlikteliğin zorunluluğu kanıtlayıp kanıtlamadığı üzerinde durur. [2]

Gazzâlî kimdir, İmam Gazali adıyla kim tanınır?

Tam adı Ebû Hâmid Muhammed el-Gazzâlî olan düşünür, Hüccetülislâm lakabıyla tanınır. TDV onu Eş‘arî kelâmcısı, Şâfiî fakihi ve mutasavvıf olarak tanımlar. Bu tanım, Gazzâlî’nin inanç, fıkıh ve tasavvufla birlikte uğraştığını gösterir. Eserlerini okurken bu alanların birlikteliğini göz önünde tutabilirsiniz. [3]

Gazzâlî’nin doğduğu Tûs, bugün İran’ın Razavî Horasan eyaletinde bulunan tarihî kenttir. Tûs, günümüzde Meşhed yakınındaki konumuyla tarihsel coğrafya içinde yer alır. Gazzâlî’nin hayatında Tûs’un yanında Nîşâbur, Bağdat ve Şam da anılır. [4][5][6]

Geleneksel kaynaklar, Gazzâlî’nin doğumunu Tûs’ta 1058–1059 yılları arasına yerleştirir. Frank Griffel ise mektuplarındaki ve otobiyografisindeki yaş bilgilerini birlikte değerlendirir. Bu değerlendirmeyle doğum için daha erken, 1055–1056 tarihlerini önerir. Dolayısıyla Gazzâlî’nin doğum yılı, araştırmacılar arasında tartışmalı bir konudur. [5]

Gazzâlî, Nîşâbur Nizâmiye Medresesi’nde İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin öğrencisi olarak eğitim gördü. Eş‘arî kelâmcısı Cüveynî’nin ardından, Gazzâlî’nin hayatında Bağdat’taki öğretim görevi gelir. Vezir Nizâmülmülk, onu 1091 yılında Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne müderris atadı. [5][6]

Gazzâlî, 1095’te Bağdat’taki görevini bırakarak Şam’a gitti ve tasavvufî hayatına ağırlık verdi. Ardından 1106 yılında Nîşâbur Nizâmiye Medresesi’nde yeniden ders vermeye başladı. Hayatı, Aralık 1111’de doğduğu Tûs’ta sona erdi. [5][6]

Gazzâlî’nin eserleri nelerdir, hangisinden başlanabilir?

İhyâü ulûmi’d-dîn, inanç, tasavvuf, ahlâk ve fıkıh konularını birlikte işler. Eser, bu konuları ele alan toplam kırk kitaptan oluşur. İhyâ’yı tanırken kırk kitaplık yapısını ve konu çeşitliliğini birlikte düşünün. Böylece Gazzâlî’nin eserini yalnızca tek bir başlıkla sınırlandırmamış olursunuz. [2]

Kimyâ-yı Saâdet, İhyâ’nın içeriğini daha kısa biçimde Farsça sunan eseridir. İngilizce kaynaklarda bu kitap The Alchemy of Happiness adıyla da geçer. İhyâ ile Kimyâ-yı Saâdet arasındaki ilişkiyi, içerik ve anlatım uzunluğu üzerinden kurabilirsiniz. Farsça oluşu da Kimyâ-yı Saâdet’i tanıtan somut özelliklerden biridir. [7]

El-Münkız mine’d-dalâl, Gazzâlî’nin şüphe, bilgi arayışı ve tasavvufa yönelişini anlattığı fikrî otobiyografisidir. Eser, İngilizcede Deliverance from Error adıyla da okuyucunun karşısına çıkar. Gazzâlî’nin düşünsel arayışını izlemek isteyenler, okumaya bu eserle başlamayı düşünebilir. İhyâ’nın konu kapsamıyla el-Münkız’ın kişisel anlatımını bu nedenle ayrı değerlendirin. [2]

Makāsıdü’l-felâsife, Gazzâlî’nin filozofların görüşlerini açıklamak amacıyla 1094’te yazdığı eseridir. Ardından gelen Tehâfütü’l-felâsife ise 1095 tarihli eleştiri metni olarak anılır. Siz bu iki eseri, görüşlerin açıklanması ve eleştirilmesi sırasıyla okuyabilirsiniz. Bu sıra, Gazzâlî’nin felsefeyle ilişkisinin farklı metinlerini karşılaştırmanıza yardımcı olur. [1]

TDV, Mîzânü’l-amel’deki şüphe ve düşünme ilişkisini “şüphe etmeyen düşünemez” ifadesiyle aktarır. Bu aktarımı, Gazzâlî’nin bilgi arayışını anlattığı el-Münkız ile birlikte değerlendirebilirsiniz. İki eseri karşılaştırırken birinin ifadesini diğerinden yapılmış alıntı gibi sunmayın. [2][3]

Gazzâlî filozofları neden eleştirdi?

Tehâfütü’l-felâsife’nin yirmi meselesinden on altısı ilâhiyat ve metafizikle ilgilidir. Geriye kalan dört mesele ise tabiat felsefesi konularını ele alır. Bu dağılım, eserdeki eleştirilerin ağırlıklı olarak hangi alanlara yöneldiğini gösterir. Gazzâlî’nin tartışmasını anlamak için önce bu konu dağılımını dikkate alabilirsiniz. [1]

Gazzâlî, Fârâbî ve İbn Sînâ’ya yönelttiği eleştirilerde üç görüşü küfür olarak değerlendirdi. Bunlar âlemin ezelîliği, Tanrı’nın tikelleri bilmesi ve bedensel dirilişle ilgili görüşlerdir. Buradaki küfür değerlendirmesi, Gazzâlî’nin söz konusu görüşler hakkında verdiği hükümdür. Okurken bu hükmü, tartışmayı aktaran kişinin kendi değerlendirmesinden ayrı tutun. [1]

Âlemin ezelîliği, Tanrı’nın bilgisi ve bedensel diriliş, Tehâfüt’teki tartışmanın başlıkları arasındadır. Dolayısıyla Tehâfüt’ü okurken eleştirinin hangi görüşe yöneldiğini belirlemek gerekir. Fârâbî ve İbn Sînâ’nın adları, Gazzâlî’nin bu eleştirilerinin muhatapları olarak geçer. Yirmi meselelik yapıyı üç görüş hakkındaki hükümle birlikte değerlendirebilirsiniz. [1]

Mahmut Kaya, İbn Sînâ’ya yöneltilen tekfir konusunda karşı yorum sunar. Kaya, İbn Sînâ’nın âlemin Tanrı’ya bağımlılığını kabul ettiğini özellikle vurgular. Bu nedenle Gazzâlî’nin onu dehrîlerle aynı biçimde tekfir etmesini eleştirir. [1]

Makāsıdü’l-felâsife ile Tehâfütü’l-felâsife arasındaki tarih sırası, burada yeniden hatırlanabilir. Gazzâlî, filozofların görüşlerini açıklayan eserini eleştiri eserinden önce yazmıştır. Bu iki kitabı birlikte ele almak, tartışmanın metinlerini karşılaştırma imkânı verir. [1]

Gazzâlî ve İbn Rüşd’de nedensellik tartışması ne anlatır?

Gazzâlî, Tehâfüt’ün on yedinci meselesinde ateş ve pamuk örneğini kullanır. Ateşle temas eden pamuğun yanması, tartışmanın gözlenebilir olayını oluşturur. Gazzâlî’ye göre gözlenen birliktelik, kendi başına zorunlu nedenselliğin kanıtı değildir. Sorusu, bir olayın diğerini zorunlu olarak meydana getirip getirmediğiyle ilgilidir. [2]

Siz günlük hayatınızda da peş peşe gerçekleşen olaylar arasında bağlantı kurarsınız. Gazzâlî’nin pamuk örneği, böyle bir bağlantının dayanağını düşünmeye davet eder. Pamuğun ateşle temasını gözlemek ile zorunlu neden ilişkisini kanıtlamak ayrı adımlardır. Tartışmanın odağında, bu iki adım arasında nasıl geçiş yapılacağı bulunur. [2]

Gazzâlî’nin nedensellik anlayışının nasıl yorumlanacağı konusunda araştırmacılar arasında görüş ayrılığı vardır. Yaygın okuma, Gazzâlî’nin yalnızca Tanrı’yı etkin neden saydığı yönündedir. Frank Griffel ise onun Tanrı’ya bağlı ikincil nedenleri mümkün gördüğünü savunur. Bu nedenle Griffel’in yorumunu, Gazzâlî hakkında tartışmasız bir sonuç gibi sunmamak gerekir. [5]

İbn Rüşd, Gazzâlî’nin eleştirilerine Tehâfütü’t-Tehâfüt adlı eserinde cevap verdi. Dolayısıyla Gazzâlî ile İbn Rüşd arasındaki tartışmayı, eserler üzerinden izleyebilirsiniz. Tehâfütü’l-felâsife eleştirileri ortaya koyarken, Tehâfütü’t-Tehâfüt bu eleştirilere verilen karşılığı içerir. [8]

Peter Adamson’ın yorumuna göre İbn Rüşd, kanıtlamalı bilimi bilgi modeli alır. Gazzâlî ise vahyi de kapsayan bir bilgi modelini benimser. Adamson, bununla birlikte ikisinin de Aristotelesçi bilimin mümkün olduğunu kabul ettiğini belirtir. Bu değerlendirme, Adamson’ın iki düşünürün bilgi anlayışları hakkındaki yorumudur. [8]

Bilim tarihindeki yansımalar konuşulurken, Gazzâlî’nin bilimi gerilettiği iddiası da gündeme gelir. Sarwar ve Bukhari, farklı disiplin ve bölgelerdeki değişimleri birlikte ele alır. Onlara göre bu değişimler, tek bir felsefe eleştirisiyle açıklanamaz. Gazzâlî’nin nedensellik görüşüyle bilim tarihine ilişkin bu iddiayı ayrı sorular olarak değerlendirebilirsiniz. [9]

Kısa kronoloji

Gazzâlî’nin hayatını izlerken doğum tarihi konusundaki görüş ayrılığını akılda tutun. Aşağıdaki çizelge, öğretim görevlerini ve felsefe tartışmasının iki eserini birlikte gösterir. [1][5][6]

1. 1058–1059 veya 1055–1056 Tûs’ta doğdu; geleneksel kaynaklar 1058–1059 yıllarını verirken Frank Griffel 1055–1056 tarihlerini önerir.
2. 1091 Nizâmülmülk tarafından Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne müderris olarak atandı.
3. 1094 Filozofların görüşlerini açıklayan Makāsıdü’l-felâsife’yi yazdı.
4. 1095 Tehâfütü’l-felâsife’yi yazdı; Bağdat’taki görevinden ayrılarak Şam’a gitti.
5. 1106 Nîşâbur Nizâmiye Medresesi’nde yeniden ders vermeye başladı.
6. Aralık 1111 Doğduğu Tûs’ta hayatını kaybetti.

Çizelgede doğum için iki ayrı tarih önerisi gösterilmiştir. Geleneksel kaynakların 1058–1059 tarihiyle Griffel’in 1055–1056 önerisi arasındaki fark sürmektedir. Gazzâlî, Aralık 1111’de öldü. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Gazzâlî, Ortaçağ Batı skolastik dünyasında Abuhamet ve Algazel adlarıyla da tanınıyordu. Bu adlar, farklı kaynaklarda karşılaşabileceğiniz adlandırmalar arasında bulunur. Gazzâlî hakkında okuma yaparken Algazel adının da kullanıldığını hatırlayabilirsiniz. [3]

Es‘ad el-Meyhenî’nin aktardığı rivayet, Gazzâlî’nin Cürcân dönüşünde soyulduğunu ve notlarını geri aldığını anlatır. Aynı rivayete göre Gazzâlî, geri aldığı ders notlarını üç yılda ezberledi. Bu anlatıyı aktarırken rivayet niteliğini açıkça belirtmek ve korumak gerekir. [3]

Ahmed el-Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-Gazzâlî’nin küçük kardeşi olarak tanınır. Ağabeyinin ayrılmasının ardından Bağdat Nizâmiye Medresesi’nde ona vekâleten ders verdi. Dolayısıyla Ahmed Gazzâlî adıyla yapılan aramalar, küçük kardeşine de yönelebilir. [10]

Makāsıdü’l-felâsife’nin İbrânîce çevirilerinin günümüze ulaşan yazma nüshaları yetmiş beşi aşar. Makāsıd’ın dolaşımını düşünürken bu yazma sayısını somut bir veri olarak kullanabilirsiniz. [5]

Gazzâlî PDF, DİA ve yazım aramalarında neye bakılmalı?

Gazzâlî DİA araması için TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Gazzâlî maddesine başvurabilirsiniz. Madde, düşünürün hayatıyla birlikte Gazzâlî ve Gazâlî okumaları arasındaki tartışmayı açıklar. Nisbenin baba mesleğiyle veya Gazâle adlı yerleşimle ilişkilendirilmesinde kesin sonuca varılamadığını belirtir. [3]

Bu yazıda TDV maddesinin başlığındaki Gazzâlî biçimi tutarlı olarak kullanılmıştır. Gazali nasıl yazılır sorusunu araştırırken, söz konusu okuma tartışmasını dikkate alabilirsiniz. Baba mesleği veya Gazâle açıklamasını kesinleşmiş bir köken bilgisi gibi aktarmayın. [3]

Gazzâlî PDF aramasında, eserin tam adıyla baskı bilgisini birlikte kontrol edin. Open Library, The Confessions of al Ghazzali için PDF bağlantısı sunar. İlgili kayıt, J. Murray tarafından yayımlanan 1909 tarihli baskıya aittir. Aradığınız metni belirlemek için baskı bilgisini dikkate alın. [11]

El-Münkız için kullanılan İngilizce adlardan biri de Deliverance from Error biçimindedir. Bu adı, Gazzâlî’nin şüphe ve tasavvufa yönelişini anlatan eseriyle eşleştirebilirsiniz. PDF kaydındaki başlık, dil ve baskıyı birlikte okumak, aradığınız metni belirlemenizi kolaylaştırır. [2][11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Tehâfütü’l-felâsife islamansiklopedisi.org.tr
2. Internet Encyclopedia of Philosophy — Al-Ghazālī iep.utm.edu
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Gazzâlî islamansiklopedisi.org.tr
4. Wikipedia — Tus, Iran en.wikipedia.org
5. Stanford Encyclopedia of Philosophy — al-Ghazali plato.stanford.edu
6. Vikipedi — Gazzâlî tr.wikipedia.org
7. Wikipedia — Al-Ghazali en.wikipedia.org
8. Peter Adamson — Al-Ghazālī, Causality, and Knowledge muslimphilosophy.com
9. Research Journal for Societal Issues — Ghazali and the Question of the Decline of Science in the Muslim World rjsi.org.pk
10. Open Library — The Confessions of al Ghazzali openlibrary.org

Görsel: Periodo ayyubide, manoscritto dell’ihya ‘ulum al-din nel al-rub’ al-munjiyat (strada per la salvezza) di al-ghazali, gerusalemme 1233-34.jpg — Francesco Bini, CC BY-SA 4.0