Bugün haritada gördüğünüz Tunceli kenti, adı kadar eski değildir. Kent, Munzur ve Pülümür çaylarının birleştiği yerin yakınında, Mameki köyü çevresinde Cumhuriyet döneminde kuruldu. Yine de bu topraklardaki yerleşim, Çemişgezek yakınlarında bulunan izlerle Kalkolitik Çağ’a kadar geri gider.
Bu yazıda Tunceli adının hangi kuramlarla açıklandığını, Dersim’den Tunceli’ye uzanan idari yolu ve bölgenin tarihî yapılarını okuyacaksınız. Camilerden köprüye, kaleden müzeye kadar ayakta kalan eserleri, Munzur Vadisi’ni ve kurtuluş günü sorusunu da sırayla ele alıyoruz. Tunceli’ye gitmeyi düşünüyorsanız, aşağıdaki yerleri gezi rotanıza yazabilirsiniz.
Tunceli adı nereden geliyor?
İki ayrı ad var ve ikisi de aynı coğrafyayı anlatıyor: Dersim ve Tunceli. Önce eski adla başlayalım.
Türkiye Kültür Portalı, Dersim adı için birkaç kuram aktarır. Kuramlardan biri adı der ve sim sözcüklerine ayırır ve ‘gümüş kapı’ anlamını verir. Alternatif kuram ise adı Hazar Denizi’nin güneyindeki Deylem bölgesinin halkıyla ilişkilendirir. Bu iki açıklamadan hangisinin doğru olduğu konusunda kesin bir hüküm yoktur. Kuramlar yan yana durur.
Tunceli adı için de benzer bir ayrım görülür. İngilizce Vikipedi, adı Türkçe ‘tunç eli’ üzerinden ‘bronz yumruk’ diye açıklar. Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü aynı adı ‘tunç gibi sağlam insanların yaşadığı yöre’ biçiminde yorumlar. Yani ad, tunç sözcüğünden türetilir; ama anlamı yumruk ya da sağlam insanlar olarak iki farklı yönde okunur.
Tunceli tarihi: Kalkolitik Çağ’dan Osmanlı’ya
İlk yerleşim izleri
Çemişgezek yakınındaki Pulur-Sakyol Höyüğü’nde 1968-1970 yıllarında kazı yapıldı. Bu kazılar, yörede Kalkolitik Çağ’a uzanan yerleşim izlerini ortaya çıkardı. Kalkolitik, taş aletlerin yanında bakırın da kullanılmaya başlandığı dönemdir. Yani bugünkü Tunceli sınırları içinde insanlar, kentin kuruluşundan çok önce yaşıyordu.
Osmanlı egemenliği
Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, bölgede Osmanlı egemenliği açısından iki dönüm noktası kaydeder. Birincisi 1473 Otlukbeli Savaşı’dır. İkincisi, kısa süren Safevi yönetiminin ardından gelen 1514 Çaldıran Savaşı’dır.
Dersim’den Tunceli’ye
Tarihî Dersim’in merkezi Hozat’tı. Dersim, 1847’de Hozat merkezli bir liva olarak Erzurum’a bağlandı. 1879’da ise ayrı bir vilayet yapıldı. Dersim’in zaman içinde değişen sınırları, bugünkü Tunceli ilinin sınırlarıyla tamamen örtüşmez. Dolayısıyla ‘Dersim tarihi’ ile ‘Tunceli ilinin tarihi’ aynı şey değildir.
25 Aralık 1935’te kabul edilen 2885 sayılı kanunla Tunceli vilayeti oluşturuldu. Aynı gün, 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun da kabul edildi. Bu kanun 2 Ocak 1936 tarihli ve 3195 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. İl merkezi başlangıçta geçici olarak Elazığ’da tutuldu.
30 Aralık 1946 tarihli 4993 sayılı kanun merkezi belirledi: Kalan, diğer adıyla Mamekiye kasabası. Tunceli kentinin bugünkü yeri böylece kesinleşti.
1937-1938 askerî harekâtı
Mart 1937 ile Eylül 1938 arasında Dersim’de askerî harekât yürütüldü. Sciences Po’da yayımlanan tarih incelemesine göre bu harekât binlerce sivilin ölümüyle sonuçlandı. Olayın adı konusunda tartışma sürer. Dönemin askerî anlatıları ‘tedip harekâtı’ tanımını kullanır. Sciences Po incelemesi ise sivillere yönelik kitlesel öldürmeler nedeniyle ‘katliam’ nitelemesini tarihsel açıdan uygun bulur.
Tunceli tarihi camileri
İlin tarihî camileri, farklı yüzyılların izini taşır. Dördünü sırayla anlatalım.
Elti Hatun Camii (Mazgirt)
Mazgirt’teki Elti Hatun Camii 1252 tarihlidir. Dikdörtgen ibadet mekânının kuzeyinde, dört yönden kapalı bir son cemaat yeri bulunur.
Yelmaniye Camii (Çemişgezek)
Yelmaniye Camii, Taceddin Yelman tarafından Timur döneminde medrese olarak yaptırıldı. Sonradan camiye dönüştürüldü. Taç kapısının iki yanında sekizgen bezemeli sütunlar yer alır. Bu sütunlar kendi eksenleri çevresinde dönebilmektedir. Çemişgezek’e giderseniz sütunlara yakından bakmayı unutmayın.
Süleymaniye Camii (Çemişgezek)
Çemişgezek’teki Süleymaniye Camii’nin yapım kitabesi yoktur. Bu yüzden kesin inşa tarihi bilinmez. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yapıyı ihtiyatla 15-16’ncı yüzyıllara tarihler.
Pertek’in taşınan camileri
Pertek’teki Sungur Bey ve Çelebi Ağa camileri, Keban Barajı nedeniyle sular altında kalacaktı. Taşları numaralandırıldı. ODTÜ Restorasyon Bölümü yapıları yeni yerlerine taşıdı ve yeniden kurdu. Yani bugün gezdiğiniz bu camiler, özgün yerlerinde durmuyor.
Tunceli tarihi köprü, kale ve müze
Tahar Köprüsü
Çemişgezek’e yaklaşık 3 kilometre uzaklıktaki Tahar Köprüsü, kitabesine göre Yusuf Ziya Paşa tarafından 1807’de yaptırıldı. Tahar Çayı üzerindeki köprü tek sivri kemerlidir. Uzunluğu 55 metre, yüksekliği 9 metre, genişliği 4,3 metredir. Yani bir ırmağı tek kemerle aşan dar bir yol düşünün.
Pertek Kalesi
Pertek Kalesi, Murat Irmağı kıyısındaki bir tepede yükselir. Keban Baraj Gölü, tepenin çevresini sular altında bıraktı. Bu yüzden kale bugün bir ada üzerinde bulunuyor. Yapım tarihi kesin bilinmez ve Osmanlı döneminde onarıldı. Kale, iç içe iki surdan oluşur.
Tunceli Müzesi
Tunceli Müzesi, 1935-1937 yıllarında inşa edilen bir binada hizmet verir. Bina 1949’a kadar askerî kışla olarak kullanıldı. Müze, 24 Aralık 2020’de ziyarete açıldı. Kente giderseniz müzeyi hem koleksiyon hem de Cumhuriyet dönemi mimarisi için gezebilirsiniz.
Munzur Vadisi: tarihi yerler ve doğal güzellikler
Munzur Vadisi Milli Parkı 21 Aralık 1971’de ilan edildi. Doğa Koruma ve Milli Parklar kaydında alanı 42.674 hektar olarak verilir.
Mercan Vadisi’nin yukarı kesimlerinde buzul gölleri bulunur. Ovacık düzlüğünde gözeler yer alır. Vadi boyunca küçük şelaleler de görülür. Kentin kuruluş yeri de Munzur çayıyla Pülümür çayının birleştiği noktanın yakınındadır.
Tunceli kurtuluş tarihi: hangi gün?
Arama motorlarında sık sorulan bu soru iki ayrı tarihe çıkar.
- 17 Aralık: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün etkinlik takviminde bu gün, il merkezinin değil Pülümür ilçesinin düşman işgalinden kurtuluş günü olarak geçer.
- 17 Kasım: Tunceli’de bu tarihte anılan olay, Atatürk’ün Pertek’e gelişidir.
Yani il genelinde tek bir ‘kurtuluş günü’ yerine, ilçelere ve olaylara bağlı iki ayrı anma günü vardır.
Kısa kronoloji
- Kalkolitik Çağ Pulur-Sakyol buluntularının belgelediği erken yerleşim dönemi
- 1252 Mazgirt Elti Hatun Camii’nin yapımı
- 1473 Otlukbeli Savaşı ve yörede Osmanlı egemenliğinin gelişmesi
- 1514 Çaldıran Savaşı sonrasında Osmanlı egemenliğinin yeniden kurulması
- 1807 Yusuf Ziya Paşa’nın Tahar Köprüsü’nü yaptırması
- 1847 Hozat merkezli Dersim Livası’nın Erzurum’a bağlanması
- 1879 Dersim’in ayrı vilayet yapılması
- 25 Aralık 1935 Tunceli vilayetinin kuruluşuna ve idaresine ilişkin kanunların kabulü
- 1937-1938 Dersim askerî harekâtı ve binlerce sivilin ölümü
- 30 Aralık 1946 Kalan’ın Tunceli il merkezi olarak belirlenmesi
- 1968-1970 Pulur-Sakyol Höyüğü kazıları
- 21 Aralık 1971 Munzur Vadisi’nin milli park ilan edilmesi
- 24 Aralık 2020 Tunceli Müzesi’nin ziyarete açılması
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- İki valili şehir. Tunceli’nin merkezi inşa edilirken Elazığ, hem kendi valisinin hem Tunceli valisinin görev yaptığı şehir oldu.
- Dönen sütunlar. Yelmaniye Camii’nin taç kapısının iki yanındaki sekizgen bezemeli sütunlar kendi eksenleri çevresinde dönebilir.
- Numaralı taşlar. Pertek’teki Sungur Bey ve Çelebi Ağa camilerinin taşları numaralandırılarak taşındı ve yeniden kuruldu.
- Müzeden önce konut. Bugünkü Tunceli Müzesi binası, 1990’lardan müzeye dönüşüm çalışmalarının başladığı Şubat 2015’e kadar yaklaşık 65 ailenin yaşadığı bir yerdi.
Sık sorulan sorular
Tunceli ne zaman il oldu?
Tunceli vilayeti 25 Aralık 1935’te kabul edilen kanunla oluşturuldu. İl merkezi önce geçici olarak Elazığ’da tutuldu. 30 Aralık 1946’da çıkan 4993 sayılı kanunla merkez, Kalan olarak da anılan Mamekiye kasabası oldu.
Tunceli adı ne anlama geliyor?
Kaynaklarda iki yorum öne çıkar. İngilizce Vikipedi adı Türkçe ‘tunç eli’ üzerinden ‘bronz yumruk’ diye açıklar. Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise ‘tunç gibi sağlam insanların yaşadığı yöre’ der.
Tunceli’de görülecek tarihi yapılar hangileri?
Çemişgezek’teki Yelmaniye Camii ve 1807 tarihli Tahar Köprüsü, Mazgirt’teki 1252 tarihli Elti Hatun Camii, Pertek Kalesi ve Tunceli Müzesi öne çıkar. Pertek’teki Sungur Bey ve Çelebi Ağa camileri de Keban Barajı nedeniyle taşınarak yeniden kurulmuştur.
Tunceli’nin kurtuluş günü hangisidir?
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün takviminde 17 Aralık, il merkezinin değil Pülümür ilçesinin düşman işgalinden kurtuluş günü olarak geçer. 17 Kasım’da ise Atatürk’ün Pertek’e gelişi anılır.
Munzur Vadisi Milli Parkı ne zaman ilan edildi?
Munzur Vadisi Milli Parkı 21 Aralık 1971’de ilan edildi. Doğa Koruma ve Milli Parklar kaydında alanı 42.674 hektar olarak verilir. Mercan Vadisi’nin yukarı kesimlerinde buzul gölleri bulunur.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi – Tunceli islamansiklopedisi.org.tr
- Türkiye Kültür Portalı – Tunceli kulturportali.gov.tr
- Wikipedia – Tunceli Province en.wikipedia.org
- Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Tarihçe tunceli.ktb.gov.tr
- Tunceli Valiliği – Kültür Tarih tunceli.gov.tr
- TBMM – Kanunlar ve Tutanaklar Dizini www5.tbmm.gov.tr
- Vikipedi – Tunceli tr.wikipedia.org
- Sciences Po – Dersim Massacre, 1937-1938 sciencespo.fr
- Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Cami ve Türbeler tunceli.ktb.gov.tr
- Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Tahar Köprüsü tunceli.ktb.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı – Pertek Kalesi kulturportali.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı DÖSİMM – Tunceli dosim.ktb.gov.tr
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Munzur Vadisi Milli Parkı ekotaban.tarimorman.gov.tr
- Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü – Yerel Etkinlikler tunceli.ktb.gov.tr
Görsel: Pertek Burg2.jpg — Ingeborg Simon, CC BY-SA 4.0
