Tekirdağ’ın çevresinde, Menekşe Çatağı’nın batı bölümünde bulunan Toptepe kültürü buluntuları, bölgedeki yerleşimi MÖ 4300 dolaylarına götürür. Bugün sahil yolunda yürürken bastığınız toprak, altı bin yılı aşkın bir geçmişin üstünde durur.
Bu yazıda Tekirdağ’ın adının nereden geldiğini, hangi dönemlerde nasıl bir kent olduğunu ve bugün gezebileceğiniz tarihî yapıları okuyacaksınız. Cami, çarşı, hamam ve müze gibi yerleri kaynaklı olgularla anlatıyoruz.
Tekirdağ’ın adı nereden geliyor?
Tekirdağ, Marmara Denizi’nin kuzey kıyısında, Ördeklidere vadisinin yamaçlarında gelişmiş bir liman kentidir. Tarihî adları arasında Rhaidestos, Rodosto, Rodosçuk ve Tekfurdağı bulunur.
Bugünkü adın merkezinde Tekfurdağı vardır. Tekfur sözcüğü, Ermenice taç taşıyan anlamındaki tagovar sözcüğünden türemiştir. Osmanlı Türkçesinde Hristiyan hükümdarları belirten bir unvan olarak kullanılmıştır.
Evliya Çelebi, Tekfurdağı adını Bizans tekfurlarının bağlarıyla ve çevredeki dağlarla açıklar. Cumhuriyet dönemindeki Tekirdağ biçimi için ise iki açıklama aktarılır: Tekfurdağı’nın ses değişimi ve Tekir Dağı’yla ilişkilendirme.
Antik adlandırma konusunda da tartışma vardır. Geleneksel görüş, Bisanthe’yi Tekirdağ’ın ilk adı sayar. Karşı görüş, antik kenti Barbaros’a yerleştirir ve Tekirdağ merkezini Resisto/Resisthon ile eşleştirir.
Tekirdağ’ın en eski izleri nerede?
Menekşe Çatağı’nın batı bölümünde, MÖ 4300 dolaylarına tarihlenen Toptepe kültürü buluntuları saptanmıştır.
İlerleyen çağlardan biri Karaevlialtı’ndaki Heraion Teikhos’ta görülür. Kazı başkanı Neşe Atik’in açıklamasına göre akropolde MÖ 1. yüzyıla ait bir kült ve sağlık merkezi saptanmıştır. Antik çağda şifa arayan biri, bu tepeye hem ibadet hem tedavi için çıkıyor olabilirdi.
Kısa kronoloji
- MÖ 4300 dolayları: Batı Menekşe Çatağı’nda Toptepe kültürüyle ilişkili yerleşim izleri.
- MÖ 1. yüzyıl: Heraion Teikhos akropolündeki kült ve sağlık merkezinin tarihlendirildiği dönem.
- 1357–1358 dolayları: Şehzade Murad’ın kenti Osmanlı yönetimine alması.
- 1515: Rodosçuk’un dört Müslüman ve yedi gayrimüslim mahallesinin tahrire kaydedilmesi.
- 1553/1554: Resmî kaynakların farklı tarihler verdiği Rüstem Paşa Camii’nin yapımı.
- 1720–1735: II. Ferenc Rákóczi’nin Tekirdağ’da yaşaması.
- 1830: Zahire Nazırı Ahmet Ağa’nın Eski Cami’yi yaptırması.
- 1841: Rüstem Paşa Camii’nin Abdülmecit döneminde onarılması.
- 1912: Bulgar işgali.
- 13 Kasım 1922: Kentin Türk yönetimine iadesi.
- 25 Eylül 1982: Rakoczi Müzesi’nin ziyarete açılması.
- 1993: Namık Kemal Evi’nin inşa edilmesi.
- 2007: Askertepe Tümülüsü’nde kurtarma kazısı.
- 2009: Tarihi Beşevler’in restorasyon uygulama projelerinin hazırlanması.
Osmanlı döneminde Rodosçuk nasıl bir kentti?
Tekirdağ’ın Osmanlılar tarafından alınması, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Şehzade Murad’ın seferiyle ilişkilendirilir ve yaklaşık 1357–1358 yıllarına tarihlenir.
Rodosçuk’un 1515 tarihli tahririnde dört Müslüman ve yedi gayrimüslim mahallesi kayıtlıdır. Yani mahallelerin çoğunluğu gayrimüslimlere aitti.
1661 tarihli avârız defteri ise 710 Ermeni, 86 Karamanlı Rum ve 28 Yahudi hanesi kaydeder. Bu rakamlar, bugün sokaklarında dolaştığınız kentin yüzyıllar önce kaç farklı topluluğa ev sahipliği yaptığını gösterir.
Tekirdağ’da tarihî cami hangisi?
En bilinen yapı Rüstem Paşa Camii’dir. Sadrazam Damat Rüstem Paşa’nın yaptırdığı bir Mimar Sinan eseridir. Yapım tarihini İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 1553, Kültür Portalı 1554 olarak verir.
Cami 1841’de Sultan Abdülmecit tarafından onartılmış, avlusuna beş sütunlu mermer bir şadırvan yaptırılmıştır.
Merkezdeki bir diğer yapı Eski Cami’dir. Zahire Nazırı Ahmet Ağa, camiyi 1830’da yaptırmıştır.
Tarihî çarşı ve hamam: Rüstem Paşa Külliyesi
Rüstem Paşa Külliyesi’nin hamamı, kadınlar ve erkekler için ayrı bölümleri olan bir çifte hamamdı. Böyle bir plan, yapının kentin günlük hayatına iki kesim için de hizmet verdiğini gösterir.
Çarşı ruhunu anlamak için Rüstem Paşa Bedesteni’ne bakmak gerekir. Bedesten 25,5 × 19 metre ölçülerinde, dikdörtgen planlı ve altı kubbelidir.
Bedestenin külliyeye aitliği tartışmalıdır. Yaygın anlatı onu külliyenin bir bileşeni sayar. Murat Alkan’ın 2020 tarihli arşiv araştırması ise yapının Paşa’nın ölümünden sonra inşa edilerek vakfa katıldığı sonucuna ulaşır.
Tarihi Beşevler nerede?
Tarihi Beşevler, Süleymanpaşa’nın Ertuğrul Mahallesi’ndedir. Bu yapılar için 2009’da restorasyon uygulama projeleri hazırlanmıştır. Tekirdağ’ın eski konut dokusunu görmek isteyen biri için bu mahalle iyi bir duraktır.
Müzeler ve anı evleri: Rákóczi ve Namık Kemal
Macar Prensi II. Ferenc Rákóczi, 1720–1735 yılları arasında Tekirdağ’da yaşamıştır. Rakoczi Müzesi, Macar hükümetine ait bina ve kişisel eşyalarla 25 Eylül 1982’de ziyarete açılmıştır. Bu müze, kentin sürgün tarihini somutlaştırır.
Şair Namık Kemal 1840’ta Tekirdağ’da doğmuştur. Ona ayrılan ev, aşağıda anlatılan bir ayrıntıyla birlikte ilginç bir örnektir.
Tekirdağ’da tarihî eser kaçakçılığı: Askertepe örneği
Şarköy’ün Beyoğlu köyü yakınındaki Askertepe Tümülüsü’nde defineciler mezarın güney duvarını parçalamıştır. Açtıkları iki tünelle diğer duvarlara da zarar vermişlerdir.
Yapı üzerine 2007 yılında Tekirdağ Müzesi Müdürlüğü başkanlığında kurtarma kazısı gerçekleştirilmiştir. Bu olay, tarihî mirasın yağmadan korunmasının neden önemli olduğunu gösterir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Rüstem Paşa Camii’nin giriş kapısı ceviz ağacı üzerine fildişi kakma tekniğiyle süslenmiştir.
- Rüstem Paşa Bedesteni 1949–1950 yıllarında Maarif Müdürlüğünün malzeme deposu olarak kullanılmıştır.
- Namık Kemal Evi, şairin 1840’ta doğduğu evin yakınında eski Tekirdağ evleri örnek alınarak 1993’te inşa edilmiş bir anı yapısıdır. Yani gezdiğiniz ev doğum evinin kendisi değildir.
- Heraion Teikhos’taki sağlık merkezinde spatula, cımbız, kulak kaşığı ve ölçü kaşıkları bulunmuştur. İlaç yapımında kullanıldığı belirtilen tandır biçimli fırınlar da çıkmıştır.
- Neşe Atik, bu buluntuları dikenli deniz salyangozunun kabuk, salgı ve etinden ilaç yapıldığına ilişkin veriler olarak değerlendirmektedir.
Millî Mücadele ve işgal yılları
Tekirdağ 1912’de Bulgar işgaline uğramış ve yaklaşık sekiz ay sonra geri alınmıştır. Millî Mücadele sonrasında, 13 Kasım 1922’de Türk yönetimine iade edilmiştir.
Sık sorulan sorular
Tekirdağ’ın eski adları nelerdir?
Tarihî adları arasında Rhaidestos, Rodosto, Rodosçuk ve Tekfurdağı sayılır. Osmanlı kayıtlarında kent uzun süre Rodosçuk adıyla geçer.
Tekirdağ Osmanlı’ya ne zaman katıldı?
TDV İslâm Ansiklopedisi, kentin Şehzade Murad’ın seferiyle yaklaşık 1357–1358 yıllarında alındığını belirtir.
Rüstem Paşa Camii’ni kim yaptırdı, mimarı kimdir?
Cami, Sadrazam Damat Rüstem Paşa’nın yaptırdığı bir Mimar Sinan eseridir. Yapım tarihi İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nde 1553, Kültür Portalı’nda 1554 olarak geçer.
Tekirdağ Türk yönetimine ne zaman döndü?
Kent 1912’de Bulgar işgaline uğradı ve yaklaşık sekiz ay sonra geri alındı. Millî Mücadele sonrasında 13 Kasım 1922’de Türk yönetimine iade edildi.
Rakoczi Müzesi kimin anısına açıldı?
Müze, 1720–1735 yılları arasında Tekirdağ’da yaşamış Macar Prensi II. Ferenc Rákóczi’ye ayrılmıştır. 25 Eylül 1982’de ziyarete açılmıştır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Tekirdağ islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Tekirdağ tr.wikipedia.org
- Tekirdağ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler tekirdag.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Rüstem Paşa Cami kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Rüstem Paşa Bedesteni kulturportali.gov.tr
- Murat Alkan — Tarihi Süreçte Tekirdağ Rüstem Paşa Külliyesi dergipark.org.tr
- Kültür Portalı — Tarihi Beşevler kulturportali.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Prens Rakoczi Müzesi’nde Türk-Macar Yılı aa.com.tr
- Tekirdağ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Rakoczi Müzesi tekirdag.ktb.gov.tr
- Tekirdağ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Namık Kemal Evi tekirdag.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Hera tıp tarihine ışık tutuyor aa.com.tr
- İstanbul Rumeli Üniversitesi — Rumeli Postası, Eylül 2022 rumeli.edu.tr
Görsel: TRevmfnD2 rustem pasa camii.jpg — Sevim Fidan, CC BY-SA 4.0
