Bu gün Polatlı ətrafındakı düzənliklərdə dayansanız, buğda zəmiləri, alçaq təpələr və geniş səma görərsiniz. 1921-ci ilin yayının sonlarında həmin torpaqlarda iki ordu üz-üzə dayanmışdı. Buradakı döyüş 23 avqustdan 13 sentyabr 1921-ci ilədək, 22 gün və gecə davam etdi. Bu qarşıdurma Sakarya döyüşü, yaxud Sakarya meydan döyüşü (Sakarya Meydan Muharebesi) kimi tanınır.
Döyüş Sakarya çayı ətrafında, Ankaranın indiki Polatlı rayonu yaxınlığında baş verdi. Cəbhə təxminən 100 kilometr uzanırdı. Döyüş meydanının dərinliyi bəzi yerlərdə 20–25 kilometrə çatırdı. Bu bələdçidə siz döyüşün gedişini, ona rəhbərlik edənləri və gedişatı müəyyənləşdirən əmri öyrənəcəksiniz. Həmçinin həmin ərazidə bu gün nələri görə biləcəyinizlə tanış olacaqsınız.
Sakarya döyüşü niyə əhəmiyyətlidir?
Yunan qüvvələri Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) yerləşdiyi Ankaraya doğru irəliləyirdi. Döyüşün bir mərhələsində bəzi yunan bölmələri şəhərin təxminən 50 kilometrliyinə qədər yaxınlaşdı. Sonra irəliləyiş dayandı. Yunan ordusu geri çəkildi. Məclis isə öz baş komandanına Qazi titulu və marşal rütbəsi verdi.
Tarixçilər Sakaryanı buna görə dönüş nöqtəsi adlandırırlar. Döyüşədək Türkiyə tərəfi geri çəkilirdi. Döyüşdən sonra isə yunan ordusunun Ankaraya çata bilmədiyi aydın oldu və diplomatiya yeni istiqamət aldı.
Döyüşdən əvvəlki geri çəkilmə
Türkiyə ordusu döyüşə güclü mövqedən başlamadı. Kütahya–Əskişəhər döyüşlərindən sonra ordu Sakarya çayının şərqinə çəkildi. Məqsəd yunan qüvvələri ilə arasındakı məsafəni artırmaq idi.
Çay boyunca tutulan mövqelər orduya yenidən toparlanmaq imkanı verdi. Bu vəziyyət yunan tərəfi üçün də aydın hədəf yaratdı: Ankaraya gedən yol.
Yeni baş komandan və xalqa çağırış
5 avqust 1921-ci ildə 144 nömrəli qanunla Mustafa Kamal Paşa üç ay müddətinə baş komandan təyin edildi. O, vaxt itirmədi. 7–8 avqustda Təkalifi-Milliyyə (Tekâlif-i Milliye), yəni «Milli öhdəliklər» əmrlərini verdi. Bu əmrlər ordunun ehtiyaclarını ödəmək üçün hazırlanmışdı.
Sakaryada komandanlığın üç əsas siması vardı:
- Mustafa Kamal Paşa — baş komandan
- Fəvzi Paşa — Baş Qərargah rəisi
- İsmət Paşa — Qərb cəbhəsinin komandanı
Yunan tərəfində Sakarya əməliyyatının əsas komandanı general Anastasios Papulas (Anastasios Papoulas) idi.
Yunan hücumu başlayır
Yunan hücumu 23 avqust 1921-ci ildə başladı. Plan iki hissədən ibarət idi. Yunan qüvvələri Türkiyə qoşunlarını cəbhədən döyüşə bağlayacaqdı. Eyni zamanda onları cənub cinahından mühasirəyə almağa çalışacaqdı.
Bu, klassik mühasirə planı idi. Plan baş tutsaydı, Türkiyə ordusunun arxa cəbhə ilə əlaqəsi kəsiləcəkdi. Sonrakı döyüşlərin əsas məqsədlərindən biri bunun qarşısını almaq oldu.
«Müdafiə xətti yoxdur, müdafiə sahəsi vardır»
Milli Müdafiə Nazirliyinin (MSB) məlumatına görə, Mustafa Kamal Paşa 26 avqust 1921-ci ildə qoşunlara məşhur əmrini verdi. Əmrin türkcə mətni belədir: “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır; o satıh bütün vatandır.” Azərbaycanca mənası budur: «Müdafiə xətti yoxdur, müdafiə sahəsi vardır; o sahə bütün vətəndir».
Bu əmrin hər bir bölmə üçün konkret mənası vardı:
- Mövqeyindən çıxarılan bölmə arxaya çəkilmirdi. Müqavimət göstərə biləcəyi ilk yerdə yeni cəbhə qurur və döyüşü davam etdirirdi.
- Qonşu bölmə geri çəkiləndə digər bölmələr onun ardınca getmirdi. Olduqları yerdə qalır və müqavimət göstərirdilər.
Özünüzü məktəbdə qrup layihəsi üzərində işləyərkən təsəvvür edin. Qrupun bir üzvü işi buraxıb gedir. Qalanlar da yığışıb getsələr, layihə yarımçıq qalacaq. İşləməyə davam etsələr, layihə davam edəcək. Əmr əsgərlərdən ikinci qrup kimi davranmağı tələb edirdi.
Bu yanaşma eni 100 kilometr, dərinliyi isə 25 kilometrə qədər olan döyüş meydanında böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Bir nöqtənin yarılması bütün cəbhənin dağılması demək olmayacaqdı.
İtirilən mövqelər və Ankaraya ən yaxın məsafə
Döyüşlər ağır keçirdi və yunan tərəfi irəliləyə bilirdi. 2 sentyabr 1921-ci ildə yunan bölmələri Çaldağın (Çaldağı) hamısını ələ keçirdi. Döyüş zamanı bəzi yunan bölmələri Ankaranın təxminən 50 kilometrliyinə qədər irəlilədi.
Bu gün Ankarada olsanız, müasir yolla bu məsafəni qısa avtomobil səfəri ilə keçə bilərsiniz. 1921-ci ildə isə bu, məclislə ön cəbhəni ayıran məsafə idi.
Təchizat yollarına basqınlar
Bazasından uzağa irəliləyən ordunun ardınca ərzaq və sursat çatdırılmalıdır. Türkiyə süvariləri yunan ordusunun təchizat yollarına basqınlar edirdi. Bu hücumlar cəbhəyə ərzaq və sursat axınını pozurdu. Yunan ordusu xeyli irəliləmişdi. Onun təchizat xətləri isə süvarilərin zərbə endirə biləcəyi hədəf idi.
Əks-hücum və Duatəpə
10 sentyabr 1921-ci ildə Türkiyə ordusu əks-hücuma başladı. Bu hücumda Duatəpə (Duatepe) geri alındı. Duatəpə döyüş meydanında bu gün ziyarət edə biləcəyiniz yerlərdən biridir.
Təpədə Duatəpə abidəsi ucalır. Divarlarında orada həlak olmuş 81 əsgər haqqında məlumatlar latun hərflərlə yazılıb. Aşağıda bu barədə daha ətraflı məlumat var.
1921-ci il sentyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə yunan qüvvələri Sakarya çayı ətrafından geri çəkilməni tamamladı. 22 günlük döyüş başa çatdı.
Döyüşdən sonra nə baş verdi?
Nəticələr özünü tez göstərdi:
- 19 sentyabr 1921-ci ildə TBMM Mustafa Kamal Paşaya Qazi titulu və marşal rütbəsi verdi.
- 20 oktyabr 1921-ci ildə Fransa ilə TBMM hökuməti arasında Ankara sazişi imzalandı. Sazişə Yusif Kamal bəy (Yusuf Kemal Bey) və Franklin Buyon (Franklin Bouillon) imza atdı.
Saziş döyüşlərin bitməsindən cəmi beş həftə sonra bağlandı. Hadisələrin bu ardıcıllığı hərbi nəticənin diplomatiyaya necə yol açdığını göstərir.
Xronologiya
- 5 avqust 1921: Mustafa Kamal Paşa üç ay müddətinə baş komandan təyin edilir.
- 7–8 avqust 1921: Təkalifi-Milliyyə əmrləri verilir.
- 23 avqust 1921: Yunan hücumu ilə Sakarya döyüşü başlayır.
- 26 avqust 1921: Mustafa Kamal Paşa müdafiəni tək bir xətt boyunca deyil, bütün ərazidə qurmaq barədə əmr verir (MSB-nin məlumatına görə).
- 2 sentyabr 1921: Yunan bölmələri Çaldağın hamısını ələ keçirir.
- 9 sentyabr 1921: Mustafa Kamal Paşa qərargahını Qarapınara (Karapınar) köçürür.
- 10 sentyabr 1921: Türkiyə ordusu əks-hücumla Duatəpəni geri alır.
- 12–13 sentyabr 1921: Gecə ərzində yunan qüvvələrinin geri çəkilməsi tamamlanır və döyüş başa çatır.
- 19 sentyabr 1921: Mustafa Kamal Paşaya Qazi titulu və marşal rütbəsi verilir.
- 20 oktyabr 1921: Fransa ilə Ankara sazişi imzalanır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qərargah kəndli evi idi. Alagözdə baş komandanın qərargahı təsərrüfat evində yerləşirdi. Ev Türkoğlu Əli ağa adlı kəndliyə məxsus idi.
Yan-yana iki qərargah. Baş komandanın qərargahı ilə Qərb cəbhəsinin qərargahı Alagözdə iki qonşu evdə fəaliyyət göstərirdi.
Sınıq qabırğa. Mustafa Kamal Paşa Alagözdə işlərə qabırğası sınıq halda rəhbərlik edirdi.
Döyüşə daha yaxın. 9 sentyabr 1921-ci ildə o, qərargahı Polatlıdan təxminən 6 kilometr məsafədəki Qarapınar kəndinə köçürdü. Məqsəd döyüşləri daha yaxından izləmək idi. Qərargah 10 sentyabr əks-hücumundan bir gün əvvəl köçürüldü.
Latun hərflərlə yazılan adlar. Duatəpə abidəsinin divarlarında təpədə həlak olmuş 81 əsgər haqqında məlumatlar latun hərflərlə yazılıb.
Döyüş meydanını ziyarət
- Alagöz Qərargah Muzeyi (Alagöz Karargâh Müzesi): muzey qərargah kimi istifadə edilmiş təsərrüfat evini və döyüş zamanı orada görülən işləri əhatə edir.
- Duatəpə abidəsi (Duatepe Anıtı): 10 sentyabr 1921-ci ildə geri alınmış təpədə yerləşir. Divarlardakı latun hərflərlə yazılmış mətnləri oxuyun.
Hər iki məkan Ankaranın Polatlı ərazisindədir. Paytaxtdasınızsa, buraya şəhərdən rahatlıqla birgünlük səfər edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Sakarya döyüşü nə qədər davam edib?
23 avqustdan 13 sentyabr 1921-ci ilədək, 22 gün və gecə davam edib.
Sakarya döyüşü harada baş verib?
Döyüş Sakarya çayı ətrafında, Ankaranın indiki Polatlı rayonu yaxınlığında gedib. Cəbhənin eni təxminən 100 kilometr olub.
Tərəflərə kimlər komandanlıq edib?
Mustafa Kamal Paşa Türkiyə ordusunun baş komandanı idi. Fəvzi Paşa Baş Qərargah rəisi, İsmət Paşa isə Qərb cəbhəsinin komandanı idi. Yunan tərəfinin əsas komandanı general Anastasios Papulas idi.
Qələbədən sonra Mustafa Kamala nə verilib?
19 sentyabr 1921-ci ildə TBMM ona Qazi titulu və marşal rütbəsi verib.
Sakaryadan sonra hansı saziş imzalanıb?
Fransa ilə TBMM hökuməti arasında Ankara sazişi 20 oktyabr 1921-ci ildə Yusif Kamal bəy və Franklin Buyon tərəfindən imzalanıb.
Mənbələr
- Milli Müdafiə Nazirliyi — Milli Mübarizə dövrü ata.msb.gov.tr
- Wikipedia — Sakarya döyüşü en.wikipedia.org
- Vikipedi — Sakarya meydan döyüşü tr.wikipedia.org
- Kənd Təsərrüfatı və Meşəçilik Nazirliyi — Sakarya meydan döyüşü və onun əhəmiyyəti bolge9.tarimorman.gov.tr
- Anıtkabir — Alagöz Qərargah Muzeyi anitkabir.tsk.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Duatəpə abidəsi kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Sakarya İl İdarəsi — 1921 sakarya.ktb.gov.tr
FAQ
Sakarya döyüşü nə qədər davam edib?
23 avqustdan 13 sentyabr 1921-ci ilədək, 22 gün və gecə davam edib.
Sakarya döyüşü harada baş verib?
Döyüş Sakarya çayı ətrafında, Ankaranın indiki Polatlı rayonu yaxınlığında, təxminən 100 kilometrlik cəbhə boyunca gedib.
Tərəflərə kimlər komandanlıq edib?
Türkiyə tərəfində Mustafa Kamal Paşa baş komandan, Fəvzi Paşa Baş Qərargah rəisi, İsmət Paşa isə Qərb cəbhəsinin komandanı idi. Yunan tərəfinin əsas komandanı general Anastasios Papulas idi.
Qələbədən sonra Mustafa Kamala nə verilib?
19 sentyabr 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM) ona Qazi titulu və marşal rütbəsi verib.
Image: GreekWoundedRecovery.jpg — Greek Army, Public domain
