1 Mart 1896’da Adwa yakınlarında, İtalyan sömürge kuvvetleri Etiyopya ordusu karşısında kesin yenilgiye uğradı. Siz bu yazıda, Menelik’in seferberliğiyle İtalyan tugaylarının dağılması arasındaki bağlantıyı öğreneceksiniz. Zaferin açıklaması, asker sayısından silah tedarikine uzanan somut hazırlıklarda yatıyor. [1][2][3]
Muharebe, Etiyopya’nın Tigray bölgesinde, Adwa yakınlarındaki engebeli arazide gerçekleşen belirleyici çarpışmaydı. İmparator II. Menelik’in karşısında, İtalyan sömürge kuvvetlerinin komutanı General Oreste Baratieri bulunuyordu. İmparatoriçe Taytu’nun katkıları, yürüyüş ve ikmal çabaları da savaşın açıklamasına dahildir. [1][2][3][5]
Adwa Muharebesi nedir, nerede yapıldı?
Adwa Muharebesi, Birinci İtalya-Etiyopya Savaşı’nın sonucunu belirleyen çarpışma olarak kabul edilir. Etiyopya ordusunun 1 Mart 1896’daki kesin zaferi, İtalya’nın askerî girişimini başarısızlığa uğrattı. Çatışmanın ardından gelen diplomatik sonuç, Etiyopya egemenliğinin İtalya tarafından tanınması oldu. [1][2]
Adwa kenti, Etiyopya’nın Tigray bölgesinde, denizden yaklaşık 1.907 metre yüksekte bulunur. Kentin yaklaşık koordinatları, 14,167 derece kuzey enlemi ve 38,900 derece doğu boylamıdır. Ancak muharebeyi anlamak için yükseklik bilgisinin yanında, çevredeki engebeli araziyi düşünmek gerekir. İtalyan tugayları arasındaki haberleşme ve eşgüdüm, bu arazideki ilerleyiş sırasında bozuldu. [3][10]
Komutanların adlarını bilmek, Adwa’da karşılaşan kuvvetlerin yönetimini izlemeyi sizin için kolaylaştırır. Menelik, farklı bölgelerden gelen Etiyopya askerlerini kendi yönetimindeki seferberlikte bir araya getirdi. Baratieri ise gece ilerleyişiyle güçlü savunma mevzileri tutmayı amaçlayan İtalyan komutandı. Muharebenin seyri, onun hedeflediği düzenin arazide korunamamasıyla bağlantılı biçimde gelişti. [2][3][5]
İtalya ile Etiyopya neden savaştı?
İtalya, 1885’te Kızıldeniz kıyısındaki Massawa limanını ele geçirdi. İtalya, 1890 yılında Eritre sömürgesini kurarak bölgedeki sömürge varlığını daha da genişletti. Adwa’ya uzanan anlaşmazlık, bu ilerleyişle Etiyopya’nın egemenliği arasındaki çatışmada şekillendi. [3]
1889 tarihli Wuchale Antlaşması’nın 17. maddesi, iki dilde farklı yükümlülükler içeriyordu. İtalyanca metin, Etiyopya’nın dış ilişkilerini İtalya üzerinden yürütmesini zorunlu kılan bir düzenleme getiriyordu. Amharca metin ise aynı yolu kullanmayı Etiyopya’nın tercihine bırakan bir ifade taşıyordu. Dolayısıyla anlaşmazlık, devletin dış ilişkilerinde kimin karar vereceğine doğrudan dokunuyordu. [2]
Siz günlük hayatta, bir sözleşmede zorunlulukla tercih arasındaki farkı hemen fark edersiniz. Wuchale’nin 17. maddesinde de ayrım, bir işlemin yapılabilmesiyle yapılmasının zorunlu tutulması arasındaydı. Buradaki konu, Etiyopya’nın başka devletlerle ilişkilerini kendi iradesiyle yürütüp yürütemeyeceği meselesiydi. [2]
II. Menelik, diplomatik girişimlerle çözülemeyen egemenlik anlaşmazlığının ardından 1893’te Wuchale Antlaşması’nı reddetti. Böylece 1889’da imzalanan metin, iki taraf arasındaki anlaşmazlığın merkezinde yer aldı. Adwa’daki askerî karşılaşmayı anlamak için, dış ilişkiler üzerindeki bu egemenlik çekişmesini hatırlamak gerekir. [2][4]
Menelik, Etiyopya ordusunu savaşa nasıl hazırladı?
II. Menelik, Eylül 1895’te yaptığı çağrıyla geniş bir askerî seferberlik başlattı. Etiyopya’nın hemen bütün bölgelerinden ve etnik topluluklarından askerler bu çağrıya katıldı. Böylece Adwa öncesindeki hazırlık, ülkenin farklı kesimlerini kapsayan bir asker toplama sürecine dönüştü. [5]
Menelik ile Taytu’nun kuzeye götürdüğü ordu, yaklaşık beş ay boyunca yürüdü. Kat edilen mesafe, 600 mile, yani yaklaşık 965 kilometreye yaklaşıyordu. Bu yürüyüş, Adwa’daki çarpışmadan önce ordunun tamamlaması gereken uzun bir hazırlık aşamasıydı. Kadınlar sefer sırasında yiyecek ve su taşınmasına, ayrıca yaralıların bakımına katıldı. [4][5]
Menelik, savaş hazırlıkları sırasında Avrupalı tüccarlardan modern tüfekler ve toplar satın aldı. Türkçe Vikipedi’nin aktardığı tahmin, yaklaşık 100.000 askerin 80.000’inin ateşli silah taşıdığını belirtir. Bu tahmin, Etiyopya kuvvetlerinin silah donanımını değerlendirirken hesaba katılması gereken somut bir göstergedir. [1][3]
Bununla birlikte, Etiyopya ordusunun toplam mevcudu için verilen tahminler birbirinden farklıdır. İngilizce Wikipedia’nın derlediği rakamlar, Etiyopya kuvvetlerini 73.000 ile 100.000 arasında gösterir. Bu nedenle 100.000 sayısını, bütün kaynakların üzerinde birleştiği kesin mevcut şeklinde okumamak gerekir. [2]
Etiyopya kuvvetleri, Aralık 1895’te Amba Alage’deki İtalyan öncü birliğini yenmeyi başardı. Ocak 1896’da Mekele’deki İtalyan garnizonu da kuşatmanın ardından teslim olmak zorunda kaldı. Adwa’ya gelen Etiyopya ordusu, böylece önceki çatışmalarda da başarı kazanmış bulunuyordu. [5]
İtalyan ordusu Adwa’da nasıl yenildi?
Başbakan Francesco Crispi, 25 Şubat 1896’da Baratieri’ye sert bir telgraf gönderdi. Telgrafın amacı, İtalyan komutanı harekete geçirmek için doğrudan baskı kurmaktı. Baratieri, 29 Şubat 1896 gecesi ordusunu Menelik’in kampına doğru ilerletti. [3][6]
Baratieri’nin hedefi, güçlü savunma mevzileri tutarak Etiyopyalıları geri çekilmeye zorlamaktı. Ancak 1 Mart sabahındaki ilerleyiş, İtalyan tugaylarının birbirleriyle bağlantısını koruyamadığı koşullarda gelişti. Adwa çevresinin engebeli arazisi, birlikler arasındaki haberleşmeyi ve eşgüdümü belirgin biçimde bozdu. [3]
Etiyopya birlikleri, birbirinden kopan İtalyan tugaylarına ayrı ayrı saldırarak bu durumdan yararlandı. Sayısal üstünlüklerini, muharebenin farklı kesimlerinde karşılaştıkları İtalyan birliklerine karşı ayrı ayrı kullandılar. Böylece orduların toplam büyüklüğü, arazideki birlik düzeniyle birlikte sonuç üzerinde etkili oldu. [3]
İtalyan kuvvetinin büyüklüğü konusunda da tarihçilerin kullandığı hesaplar aynı değildir. Sean McLachlan, İtalyan kuvvetini toplam 14.519 fiilî muharip olarak hesaplayan bir rakam verir. David Levering Lewis ise dört tugayda 17.770 asker ve 56 top bulunduğunu belirtir. Bu rakamlar, kullanılan hesaplamalar belirtilerek okunmalı; tek bir kesin sayıya dönüştürülmemelidir. [2]
Nordic Africa Institute’un Harold G. Marcus’tan aktardığı anlatım, ana çatışmaları sabah 06.00’da başlatır. Aynı anlatıma göre muharebenin ana çatışmaları, öğlen 12.00’ye kadar devam etti. İtalyan generaller Giuseppe Arimondi ve Vittorio Dabormida öldürüldü; Matteo Albertone ise esir alındı. [7]
İngilizce Wikipedia’nın derlediği tahminler, İtalyan ve sömürge kuvvetlerinde yaklaşık 6.000 ölü gösterir. Etiyopya tarafındaki ölü sayısı içinse 3.886 ile 7.000 arasında tahminler aktarılır. Bu aralıklar, Etiyopya’nın kesin zaferinin her iki tarafta da ağır kayıplarla gerçekleştiğini gösterir. [2]
Kısa kronoloji
Adwa’nın zaman çizelgesi, Massawa’nın ele geçirilmesinden Etiyopya egemenliğinin tanınmasına kadar uzanır. Aşağıdaki sıralama, diplomatik anlaşmazlıkla askerî hazırlıkların hangi aşamalardan geçtiğini birlikte gösterir. [2][3][4][5][6]
- 1885 İtalya, Kızıldeniz kıyısındaki Massawa limanını ele geçirdi. [3]
- 1889 Menelik ile İtalya arasında Wuchale Antlaşması imzalandı. [2]
- 1890 İtalya, bölgedeki Eritre sömürgesini kurdu. [3]
- 1893 Menelik, egemenlik anlaşmazlığının ardından Wuchale Antlaşması’nı reddetti. [4]
- Eylül 1895 Menelik, geniş katılımlı seferberlik çağrısını yaptı. [5]
- Aralık 1895 Etiyopya kuvvetleri, Amba Alage’deki İtalyan öncü birliğini yendi. [5]
- Ocak 1896 Mekele’deki İtalyan garnizonu, kuşatmanın ardından teslim oldu. [5]
- 29 Şubat 1896 İtalyan birlikleri, gece Adwa yönünde ilerledi. [3]
- 1 Mart 1896 Adwa Muharebesi, Etiyopya’nın kesin zaferiyle sonuçlandı. [1]
- 14 Haziran 1896 Baratieri’nin askerî yargılaması, beraat kararıyla sonuçlandı. [6]
- 26 Ekim 1896 Etiyopya ile İtalya arasında barış antlaşması imzalandı. [6]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Ocak 1896’daki Mekele kuşatmasında Taytu, İtalyan garnizonunun su kaynağının kesilmesini sağladı. Bu strateji, kuşatma altındaki garnizonun teslim olmasında etkili olan unsurlardan biriydi. Taytu’nun katkısı, böylece Adwa’dan önceki askerî harekâtın somut bir kararında görülebilir. [5]
Kadınlar, 1895–1896 seferinde savaşmanın yanında yiyecek ve su taşınmasına da katıldı. Yaralıların bakımı da kadınların sefer boyunca üstlendiği işler arasında yer alıyordu. Yaklaşık 965 kilometrelik yürüyüşü düşündüğünüzde, taşıma ve bakım faaliyetlerinin kapsamı daha anlaşılır hale gelir. [4][5]
Roma yönetimi, 22 Şubat 1896’da Baratieri’nin yerine Antonio Baldissera’yı gizlice atadı. Crispi’nin Baratieri’ye gönderdiği sert telgrafın tarihi ise 25 Şubat 1896 idi. Bu iki gelişme, Adwa öncesinde İtalyan komutası üzerindeki baskının somut işaretlerini oluşturur. [6]
Baratieri’nin Asmara’daki askerî yargılaması, muharebeden sonra 5 Haziran 1896 tarihinde başladı. Yargılama, 14 Haziran’da Baratieri hakkında verilen beraat kararıyla resmen sona erdi. Böylece Adwa’nın ardından İtalyan komutanın durumu, askerî mahkemede de ele alındı. [6]
Smithsonian koleksiyonundaki Adwa tablosu, imzasız bir Etiyopyalı sanatçının savaşa ilişkin yorumunu taşır. Tabloda Etiyopyalılar karşıdan gösterilirken, İtalyan figürleri profilden gösterilen yüzlerle birbirinden ayrılır. Bu tercih, dinî resim geleneğindeki ahlaki ayrımın savaş tasvirine uygulanması olarak açıklanır. [8]
Adwa zaferinin sonuçları neler oldu?
Adwa yenilgisinin ardından İtalya Başbakanı Francesco Crispi, görevinden istifa etti. Etiyopya ile İtalya arasındaki barış antlaşması, 26 Ekim 1896 tarihinde imzalandı. İtalya, Addis Ababa Antlaşması’yla Etiyopya’nın egemenliğini tanıyarak savaş sonrasındaki diplomatik sonucu kabul etti. [2][3][6]
Siz zaferin sonucunu değerlendirirken, 1889’daki antlaşma anlaşmazlığıyla 1896’daki egemenlik tanınmasını birlikte okuyabilirsiniz. Wuchale’nin 17. maddesindeki çekişme, Etiyopya’nın dış ilişkilerinde hangi yetkiye sahip olduğu üzerindeydi. Addis Ababa Antlaşması’nda İtalya’nın Etiyopya egemenliğini tanıması, bu nedenle doğrudan anlam taşır. [2]
Adwa’nın etkisi, Etiyopya ile İtalya arasındaki barışın sınırlarını da aşan tepkiler doğurdu. Washington Üniversitesi’nin Raymond Jonas araştırmasına ilişkin tanıtımı, Afrika diasporasındaki karşılanışa dikkat çeker. Zafer, diasporada beyaz üstünlüğü düşüncesine meydan okuyan bir olay olarak karşılandı. [9]
Jonas’ın The Battle of Adwa: African Victory in the Age of Empire araştırması, Harvard University Press tarafından 2011’de yayımlandı. Adwa’yı daha ayrıntılı okumak isteyenler için bu çalışma, doğrudan muharebeyi konu alır. [9]
Sık sorulan sorular
Adwa Muharebesi ne zaman ve nerede yapıldı?
Adwa Muharebesi, 1 Mart 1896’da Etiyopya’nın Tigray bölgesindeki Adwa yakınlarında yapıldı. Birinci İtalya-Etiyopya Savaşı’nın belirleyici çarpışması, Etiyopya’nın kesin zaferiyle sonuçlandı.
Etiyopya, Adwa’da İtalya’yı nasıl yendi?
II. Menelik’in geniş seferberliği ve modern silah tedariki zaferin hazırlıklarını oluşturdu. Engebeli arazide birbirinden kopan İtalyan tugayları, Etiyopya birliklerinin ayrı saldırılarıyla yenildi.
İmparatoriçe Taytu’nun savaşta nasıl bir rolü vardı?
Taytu, Menelik ile birlikte kuzeye ilerleyen ordunun seferinde yer aldı. Ocak 1896’daki Mekele kuşatmasında su kaynağını kestirme stratejisi, İtalyan garnizonunun tesliminde etkili oldu.
Adwa Muharebesi sonrasında hangi antlaşma imzalandı?
Etiyopya ile İtalya arasındaki barış antlaşması 26 Ekim 1896’da imzalandı. İtalya, Addis Ababa Antlaşması’yla Etiyopya’nın egemenliğini tanıdı.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Adowa Muharebesi tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Battle of Adwa en.wikipedia.org
- EBSCO — Battle of Adwa ebsco.com
- South African History Online — Remembering the Battle of Adwa sahistory.org.za
- HISTORY — How Ethiopia Beat Back Colonizers in the Battle of Adwa history.com
- Raymond Jonas — Battle of Adwa 1896, kronoloji battleofadwa.org
- Nordic Africa Institute — Local History of Ethiopia: Adi–Aero nai.uu.se
- Smithsonian Institution — Painting: Battle of Adwa si.edu
- University of Washington — The Battle of Adwa: African Victory in the Age of Empire history.washington.edu
- İngilizce Wikipedia — Adwa en.wikipedia.org
Görsel: Detail, Battle of Adwa (2872663780).jpg — A. Davey from Where I Live Now: Pacific Northwest, CC BY 2.0
