Ömer Hayyam’ın mezarı bugün İran’ın Nişabur kentindeki anıt mezardadır. Yüzyıllardır iki kimlikle anılıyor: cebir yazan bilim insanı ve rubai söyleyen şair.
Bu yazıda ikisinin aynı kişi olduğunu göreceksiniz. Kübik denklemleri, Celâlî takvimini ve rubailerin aidiyet tartışmasını kaynaklarıyla birlikte okuyacaksınız. Şarap imgelerinin nasıl yorumlandığını da öğreneceksiniz.
Ömer Hayyam kimdir?
Ömer Hayyam, Büyük Selçuklu döneminde yaşamış İranlı bir matematikçi, astronom, filozof ve şairdir. Yani “şair mi, matematikçi mi?” sorusunun kısa yanıtı “ikisi de” olur.
Hayatındaki önemli çalışma merkezleri Horasan’daki Nişabur, Semerkant ve İsfahan’dır. Bu üç şehir, onun bilim yolculuğunun durakları gibi okunabilir. Nişabur’da doğdu, sonra Semerkant’a gitti, sonra İsfahan’da devlet görevi aldı.
Ömer Hayyam nerede doğdu, nerede yaşadı?
MacTutor biyografisi doğumu 18 Mayıs 1048 olarak, doğum yerini de bugünkü İran’daki Nişabur olarak verir. Nişabur, İran’ın kuzeydoğusunda, Horasan tarihî bölgesinde yer alır. Bugün Razavi Horasan eyaletinin sınırları içindedir.
Hayyam yaklaşık 1070’te Semerkant’a gitti. Burada Ebû Tâhir’in himayesinde ünlü cebir risalesi üzerinde çalıştı. Birkaç yıl sonra, 1074-1075’te, Sultan Melikşah onu İsfahan’a çağırdı. Görevi, bir rasathane kurmak ve takvim düzenleme çalışmalarına başkanlık etmekti.
Ölüm tarihi ise kesin değildir. MacTutor 4 Aralık 1131 tarihini verir ve ölüm yerini Nişabur olarak gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi ise 1123-1132 aralığını benimser. Mezarı, Nişabur’daki Ömer Hayyam Anıt Mezarı’ndadır. Nişabur’a yolunuz düşerse bu mezarı gezi listenize ekleyebilirsiniz.
Matematikçi Hayyam: kübik denklemler ve Öklid yorumu
Hayyam’ın cebirdeki başlıca başarısı, üçüncü dereceden denklemleri sınıflandırması oldu. Bu denklemler için koni kesitlerinin kesişimlerine dayanan geometrik çözümler geliştirdi.
Örneğin x³ + cx = d biçimindeki bir denklemin pozitif kökünü, bir parabol ile bir çemberin kesişiminden elde edebiliyordu. Okul cebirinde bu denklemi formülle çözmeye alışkınsınız. Hayyam ise kökü çizimle, yani şekil üzerinde buluyordu.
Bir sınırı da vardı. Dönemindeki diğer cebirciler gibi negatif kökleri denklemlerin çözümü saymıyordu. Bugünkü bir öğrencinin “eksi çözüm” dediği şey, onun hesabında çözüm sayılmıyordu.
Hayyam geometriye de el attı. Öklid’in Elementler’indeki postulatların güçlüklerini ele alan yorumunu Aralık 1077’de tamamladı. Bu yorum paralellik postulatının yanı sıra oranlar ve oranların bileşimi konularını da işler.
Bir de kayıp eser var. Doğal sayıların n’inci köklerinin çıkarılması ve binom açılımıyla ilgili aritmetik çalışması günümüze ulaşmamıştır.
Celâlî takvimi: Hayyam’ın başkanlık ettiği kurul
Celâlî takvimi, adını Sultan Melikşah’ın Celâlüddevle lakabından alır. Melikî takvimi adıyla da bilinir. Başlangıcı, Jülyen takvimindeki 15 Mart 1079’a karşılık gelen 9 Ramazan 471 Cuma günüdür.
Bu bir güneş takvimidir. Yılbaşını, Güneş’in Koç burcuna girdiği ilkbahar ılınımına bağlar.
Hayyam’ın başkanlığındaki kurul, 365 günlük Yezdicerd takvimini düzeltmek yerine yeni bir takvim hazırlamaya karar verdi. Kurulun artık yıl uygulaması ise tartışmalıdır. TDV maddesi, özgün artık yıl düzeninin kesin bilinmediğini ve farklı döngü modellerinin önerildiğini belirtir. Bu yüzden internette dolaşan kesin hassasiyet rakamlarına temkinle yaklaşın.
Takvimin izi Osmanlı’ya kadar uzanır. Müneccimbaşı takvimlerinde Celâlî düzeni kullanılıyor, yılbaşı “nevruz-i sultânî” diye adlandırılıyordu. İsfahan’daki rasathane ise Melikşah’ın 1092’deki ölümünün ardından faaliyetini kaybetti.
Ömer Hayyam rubaileri: kaç tanesi gerçekten onun?
Rubai, dört dizelik bir şiir biçimidir. Rubâiyyât ise bu şiirlerin çoğulunu ifade eder. Hayyam’a atfedilen külliyat, Farsça rubailerin yanında üç Farsça kıta ve yaklaşık kırk Arapça beyit içerir.
Belge sırası ilginçtir. Arapça şiirleri, yaşamı sırasında veya hemen sonrasında kaynaklara girdi. Örneğin Bâri’ Bağdâdî’nin Tarâifü’t-turaf antolojisinin ilk bölümünde üç Arapça kıta, toplam yedi beyitle kayıtlıdır. Farsça rubailerin belgelenmesi ise çok daha geç gerçekleşti.
Bu gecikme aidiyet tartışmasını doğurdu. Jukovski, 1867 Nicolas neşrindeki 82 rubainin yaklaşık kırk farklı şaire de atfedildiğini belirledi. Araştırmacıların sayıları da birbirinden çok farklıdır:
- Sâdık Hidâyet: 143 rubai
- Fürûgī ile Ganî: 178 rubai
- Ali Deştî: yalnızca 65 rubai
Batı’daki şöhret ise Edward FitzGerald’ın serbest İngilizce Rubâiyyât çevirisiyle büyüdü. Çeviri ilk kez 1859’da yayımlandı.
Ömer Hayyam şarap şiiri: gerçek şarap mı, sembol mü?
Hayyam’ın şiirleri denince akla şarap gelir. Yorumcular burada ikiye ayrılır. TDV, şarap imgelerini tasavvufî semboller olarak okur. Encyclopaedia Iranica’nın Hamriye maddesi ise bunların çoğunlukla gerçek şaraba gönderme yaptığını savunur.
Iranica’ya göre rubailerdeki şarap, şairin burada ve şimdi yaşamaya ilişkin felsefî kaygılarıyla birlikte açıklanır. Yani mesele yalnızca bir içki değil, ömrün kısalığı karşısındaki tavırdır.
“Gün gelir” ve “Cenneti âlâ” başlıklarıyla paylaşılan Türkçe metinler sık aranır. Bunları Hayyam’ın sözü diye aktarmadan önce Farsça kaynağını aramalısınız. Yukarıdaki rakamlar, tek bir dizeyi bile bir şaire bağlamanın ne kadar zor olduğunu gösterir.
Kısa kronoloji
- 1048 Yaygın kabul edilen doğum yılı; doğum yeri Nişabur
- Yaklaşık 1070 Semerkant’ta Ebû Tâhir’in himayesinde cebir çalışmaları
- 1074-1075 İsfahan’da rasathane ve takvim çalışmalarına görevlendirildi
- 1077 Öklid’in postulatlarına ilişkin yorumunu tamamladı
- 1079 Celâlî takviminin başlangıç yılı
- 1092 Melikşah’ın ölümüyle rasathane faaliyetini kaybetti
- 1131 MacTutor’un verdiği ölüm yılı; alternatif tarihler var
- 1859 FitzGerald’ın İngilizce Rubâiyyât çevirisi yayımlandı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Hayyam bir parabol ile bir çemberin kesişiminden kübik denklem kökü bulabiliyordu. Ama negatif kökü çözüm saymıyordu.
- Kurul, 365 günlük Yezdicerd takvimini onarmak yerine sıfırdan yeni bir takvim kurmaya karar verdi.
- Osmanlı müneccimbaşı takvimleri Celâlî düzenini kullandı ve yılbaşına “nevruz-i sultânî” dedi.
- Arapça şiirleri çağdaş kaynaklara girdi. Farsça rubailerinin belgelenmesi çok daha geç oldu.
- Aritmetik eseri kayıptır; elimizde yalnızca onun varlığı bilinir.
Sık sorulan sorular
Ömer Hayyam şair mi, matematikçi mi?
İkisi birden. Kaynaklar onu matematikçi, astronom, filozof ve şair olarak tanıtır. Bilimsel mirası kübik denklemler, Öklid yorumu ve Celâlî takvimi çevresinde toplanır.
Ömer Hayyam nerede doğdu?
MacTutor biyografisi doğum yerini bugünkü İran’daki Nişabur olarak verir. Doğum tarihi olarak 18 Mayıs 1048 gösterilir.
Hayyam’a atfedilen bütün rubailer ona mı ait?
Hayır. Jukovski, 1867 Nicolas neşrindeki 82 rubainin yaklaşık kırk farklı şaire de atfedildiğini belirlemiştir. Sâdık Hidâyet 143, Ali Deştî ise yalnızca 65 rubaiyi Hayyam’a bağlamıştır.
Celâlî takvimi ne zaman başlar?
Başlangıcı Jülyen takvimindeki 15 Mart 1079’a, yani 9 Ramazan 471 Cuma gününe denk gelir. Takvim, adını Sultan Melikşah’ın Celâlüddevle lakabından alır.
Kaynaklar
- Vikipedi — Ömer Hayyam tr.wikipedia.org
- St Andrews Üniversitesi, MacTutor — Omar Khayyam mathshistory.st-andrews.ac.uk
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Ömer Hayyâm islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Ömer Hayyâm, Fars Edebiyatında islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Celâlî Takvimi islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Omar Khayyam en.wikipedia.org
- Wikipedia — Nishapur en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Khayyam, Omar ii. Poetry iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Ḵamriya iranicaonline.org
Görsel: Omar Khayyam Algebra.png — en:Omar Khayyam (18 May 1048 – 4 December 1131), Public domain
