Həsən Təhsin və İzmirin işğalı: ilk gülləni kim atdı?

Həsən Təhsin: qısa cavab

Həsən Təhsin (Hasan Tahsin) jurnalist idi. Türkiyədəki bir çox mənbəyə görə, 15 may 1919-cu ildə İzmirə çıxan yunan qoşunlarına ilk gülləni o atıb. Sənədlər bu iddianı təsdiqləmir. Onlar Təhsinin həmin gün Kordonda, dənizkənarı gəzinti yolunda öldürüldüyünü göstərir.

Beləliklə, iki sual bir-birinə qarışır. Həsən Təhsin kim idi? İlk atəşi kim açmışdı? Bu məqalədə həmin suallara ayrı-ayrılıqda baxılır.

Həsən Təhsin kimdir?

Həsən Təhsin onun doğulanda aldığı ad deyildi. Əsl adı Osman Nəvrəs (Osman Nevres) idi. O, 1888-ci ildə, o vaxt Osmanlı hakimiyyəti altında olan Salonikidə (Selanik) doğulmuşdu.

İlk təhsilini Salonikidəki Şəmsi Əfəndi məktəbində aldı. Sonra Feyziye məktəbində oxudu. Daha sonra İttihad və Tərəqqi Komitəsi onun təhsil xərclərini ödədi. O, Parisdə Sorbonnada siyasi elmlər üzrə təhsil aldı.

Siz onun adının «paşa» sözü ilə birlikdə axtarıldığını görə bilərsiniz. Mənbələr onu paşa deyil, jurnalist adlandırır. O, Osmanlının kəşfiyyat təşkilatı olan Təşkilati-Məxsusənin də üzvü idi.

İzmirdən əvvəl: Buxarestdə silahlı hücum

Onun həyatı 1919-cu ildən əvvəl də sakit keçməmişdi. 15 oktyabr 1914-cü ildə Buxarestdə Noel və Charles Buxton qardaşlarına silahla hücum etdi. Hər iki qardaş yaralandı.

APİKAM nəşrinə görə, o, yeddi millimetrlik tapançadan altı dəfə atəş açmışdı. Həmin nəşrdə bildirilir ki, 1914-cü ildə «Tasvir-i Efkâr» qəzetinin müxbiri adı altında Bolqarıstana göndərilmiş və Buxton qardaşlarını izləmişdi.

Hücum cəhdindən sonra Rumıniyada həbs edildi. Alman qoşunları ölkəni işğal edəndə azadlığa çıxdı.

Həsən Təhsin İzmirdə: qəzet fəaliyyəti

APİKAM-ın bioqrafiyasına görə, o, 1918-ci ilin əvvəlində İzmirə gəldi. Burada adı «İnsan hüquqları» mənasını verən «Hukuk-u Beşer» qəzetini nəşr etdi. Qəzetin baş məqalələrini o yazırdı.

Məqalələrini «Vatanperver Hasan Tahsin» imzası ilə dərc etdirirdi. Bu ifadə təxminən «Vətənpərvər Həsən Təhsin» deməkdir.

İşğal günü: 15 may 1919

Yunan ordusu 15 may 1919-cu ildə İzmiri işğal etdi. Ordu Paris Sülh Konfransında qəbul olunmuş qərara əsasən hərəkət edirdi.

Əvvəlki gecə Maşatlıkda mitinq keçirildi. Mitinqə çağırış «Anadolu» qəzetinin mətbəəsində çap olunmuşdu. Çapı Haydar Rüştü Öktem təsdiqləmişdi.

Mayın 15-i səhər yunan hərbi hissələri Saat qülləsinin və Sarıkışla kazarmasının yanından keçdi. Köhnə bazar məhəlləsi olan Kemeraltının girişinə çatdılar. Orada bir və ya bir neçə atəş səsi eşidildi.

İlk atəşlərdən sonra yunan əsgərləri Sarıkışlanı, Hökumət binasını, ətrafdakı binaları və küçələri atəşə tutdular.

Həsən Təhsin həmin gün Kordonda yunan əsgərləri tərəfindən öldürüldü.

İlk atəşi kim açdı? Geniş yayılmış rəvayət

Geniş yayılmış rəvayətə görə, Həsən Təhsin ilk gülləni Konak yaxınlığında atıb. Bu hərəkəti onu müqavimət rəmzinə çevirib.

Rəvayət sadə olduğu üçün təsirlidir. Bir adam, bir güllə, bir an.

Sənədlər nə deyir?

Tarixçi Mithat Kadri Vural 2019-cu ildə dərc olunan məqaləsində mənbələri araşdırıb. Onun gəldiyi nəticələr bu sadə rəvayəti dəstəkləmir:

• Vural bildirir ki, araşdırdığı Osmanlı rəsmi yazışmalarında Həsən Təhsin ilk gülləni atan şəxs kimi göstərilmir.
• Müttəfiqlərarası İstintaq Komissiyası 175 şahidi dinləyib. Komissiyanın 1919-cu il hesabatında ilk atəşi kimin açdığını qəti müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığı deyilir.
• Əli Nadir paşa 20 may 1919-cu il tarixli hesabat yazıb. O, tapançadan ilk atəşi Osmanlı təbəəsi olan bir yunanın — bir rumun aça biləcəyini irəli sürüb.
• Yunan rəsmiləri ilk atəşin kazarmadan açıldığını bildiriblər. Komissiya isə kazarmanın qarşısındakı divarlarda güllə izlərinin olmadığını qeyd edib.

Vural rəvayətin necə yayıldığını da izləyir. Rahmi Apak 1942-ci ildə Qərb cəbhəsinin necə qurulması haqqında kitabında Həsən Təhsinlə bağlı iddianı şayiə kimi qeyd edib. Vuralın ədəbiyyat icmalına görə, bu rəvayət tarixşünaslıqda əsasən 1960-cı illərdən sonra geniş yayılıb.

Əsaslandırıla bilən nəticə məhduddur. İlk atəşi kimin açdığını heç kim qəti deyə bilmir. Həsən Təhsin müqavimət rəmzi kimi xatırlana bilər. Bu, atəşi kimin açdığını sübut etməkdən ayrı məsələdir.

İlk Güllə abidəsi

Abidə Konak meydanındadır. Heykəltaraş Turgut Pura onu bürüncdən hazırlayıb. Açılışı 15 may 1974-cü ildə keçirilib. Mərasimdə prezident Fahri Korutürk iştirak edib.

Siz İzmirdəsinizsə, Konak meydanına asanlıqla baş çəkə bilərsiniz. «İlk Güllə» (İlk Kurşun) adı məhkəmə qərarını deyil, geniş yayılmış rəvayəti əks etdirir.

Xronologiya

• 1888: Osman Nəvrəs Salonikidə doğulur.
• 15 oktyabr 1914: Buxarestdə Buxton qardaşlarına hücum edir.
• 1918-ci ilin əvvəli: APİKAM-ın bioqrafiyasına görə, İzmirə gəlir.
• 14–15 may 1919 gecəsi: Maşatlıkda işğala qarşı mitinq keçirilir.
• 15 may 1919: Yunan ordusu İzmirə çıxır. Həsən Təhsin işğal zamanı öldürülür.
• 1919: Müttəfiqlərarası İstintaq Komissiyası ilk atəşi açan şəxsin qəti müəyyənləşdirilə bilmədiyini bildirir.
• 1942: Rahmi Apakın ilk güllə müzakirələrində tez-tez istinad edilən kitabı nəşr olunur.
• 15 may 1974: Konak meydanında İlk Güllə abidəsinin açılışı keçirilir.
• 15 may 2003: Abidənin postamenti yenilənir və abidənin yeri dəyişdirilir.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• 2003-cü ildə abidənin postamenti yeniləndi. Abidə əvvəlki yerindən təxminən 20 metr köçürüldü. Tarix yenə 15 may idi.
• 1914-cü ildə Buxton qardaşlarını izləyərkən onun «Tasvir-i Efkâr» qəzetinin müxbir vəsiqəsi vardı. Bolqarıstana bu ad altında göndərilmişdi.
• Parisdə Monj küçəsi 51 ünvanında yaşayırdı. Mənzili sonradan general-mayor olan doktor Mazlum Boysanla bölüşürdü.
• Siz onun öz yazılarını oxuya bilərsiniz. Məqalələri İzmir Milli Kitabxanasındakı «Hukuk-u Beşer» kolleksiyasında qorunur. İzmir Böyükşəhər Bələdiyyəsi də onları latın qrafikası ilə nəşr edib.

Tez-tez verilən suallar

İlk gülləni atan Həsən Təhsin idi?

Bu, sübut olunmayıb. Vuralın araşdırdığı rəsmi yazışmalarda onun adı çəkilmir. 175 şahidi dinləyən komissiya da heç kimin adını müəyyənləşdirə bilməyib.

Həsən Təhsin necə öldü?

Yunan əsgərləri onu 15 may 1919-cu ildə, İzmirin işğalı zamanı Kordonda öldürdülər.

«Hukuk-u Beşer» nə idi?

Onun İzmirdə nəşr etdiyi qəzet idi. Adı «İnsan hüquqları» deməkdir. Qəzetin baş məqalələrini o yazırdı.

Abidəni harada görə bilərəm?

Abidə Konak meydanındadır. Açılışı 15 may 1974-cü ildə keçirilib. 15 may 2003-cü ildə təxminən 20 metr köçürülüb.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — Hasan Tahsin tr.wikipedia.org
2. İngiliscə Vikipediya — Hasan Tahsin en.wikipedia.org
3. Atatürk Ensiklopediyası — Kemal Arı, “Hasan Tahsin (Osman Nevres Bey) (1888-1919)” ataturkansiklopedisi.gov.tr
4. APİKAM — Kurtuluş, 2020, Ahmet Mehmetefendioğlu, s. 65 apikam.org.tr
5. Visit İzmir — İlk Güllə abidəsi visitizmir.org
6. Visit İzmir — İlk Güllə abidəsi visitizmir.org
7. Mithat Kadri Vural, Tarix Araşdırmaları Jurnalı, 2019 dergipark.org.tr
8. Mithat Kadri Vural, Atatürk Araşdırma Mərkəzinin Jurnalı, 2019 atamdergi.gov.tr

FAQ

Image: Osman Nevres.jpg — NA, Public domain