Perqamon mehrabı Berlindədir, amma Berqamada (Bergama) tikilib. Abidənin yarandığı yerlə indiki ünvanı arasındakı bu fərq bütün hekayənin özəyidir. Səyahət planlaşdırırsınızsa, hər iki məkan haqqında məlumatınız olmalıdır.
Perqamon mehrabı haradadır: bugünkü ünvanı
Abidənin yenidən qurulmuş forması Almaniyadadır. O, Antikensammlung — Antik Əsərlər Kolleksiyasına daxildir. Berlindəki Muzey adasında yerləşən Perqamon Muzeyində (Pergamonmuseum) saxlanılır.
Mehrabın ilkin bünövrəsi isə Türkiyədən heç vaxt çıxarılmayıb. Qalıqlar bugünkü İzmir vilayətində, Berqama akropolundadır. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin məlumatına görə, ziyarətçilər tikilinin bünövrə qalıqlarını orada görə bilərlər.
Deməli, sizin iki seçiminiz var. Berlində yenidən qurulmuş abidəni görürsünüz. Berqamada isə onun tikildiyi yerdə dayanırsınız.
Amma Berlin səfərində bir məqamı nəzərə almalısınız. Mehrab zalı 2014-cü ildən ziyarətçilər üçün bağlıdır. Bütün Perqamon Muzeyi isə təmir üçün 2023-cü ilin oktyabrında bağlanıb. Açılış tarixi haqqında aşağıda məlumat var.
Perqamon mehrabının tarixi: onu kim və nə üçün tikdirib?
Mehrab e.ə. II əsrin birinci yarısında, kral II Eumenin (II. Eumenes) hakimiyyəti dövründə tikilib. Qədim Perqamonun akropolundakı bir terrasda yerləşirdi.
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi terrasın ölçülərini təxminən 69 × 77 metr göstərir. Terras Afina məbədindən təxminən 25 metr aşağıda idi. Berlin Dövlət Muzeylərinin məlumatına görə, mehrab tikilisinin plandakı ölçüləri 36.80 × 34.20 metrdir.
Qərb fasadındakı təxminən 20 metr enində pilləkən terrasdan yuxarıdakı həyətə aparırdı. Həyəti İon sütunlu qalereyalar əhatə edirdi.
Perqamon Zevs mehrabı: kimə həsr olunmuşdu?
“Zevs mehrabı” adı geniş yayılıb, amma bu adlandırma qəti deyil. Mehrab Zevslə (Zeus) və qələbə gətirən ilahə Afina (Athena) ilə əlaqələndirilir. Lakin ithaf kitabəsində tanrıların adları olan hissələr itib. Buna görə heç kim ithafı tam əminliklə oxuya bilmir.
Relyeflərdə nə təsvir olunur?
Abidəni iki friz bəzəyirdi.
Kembric Klassik Arxeologiya Muzeyinin məlumatına görə, böyük frizin uzunluğu 113 metrdir. Burada Olimp tanrıları ilə nəhənglərin döyüşü təsvir olunur.
Şərq tərəfdə Afina qrupu yerləşir. İlahə bir nəhəngi saçından tutur. Qeya (Gaia) mərhəmət diləyir. Qanadlı Nika (Nike) Afinaya tac uzadır.
Kiçik friz yuxarı həyətin daxili divarları boyunca uzanırdı. Burada Perqamonun əfsanəvi banisi və hakim sülalənin əcdadı Telefosun (Telephos) həyatı təsvir olunur. Friz əvvəlcə 74 mərmər lövhədən ibarət idi. Berlin kataloquna görə, bunlardan 47-si tam və ya qismən günümüzə çatıb.
Xronologiya
- E.ə. II əsrin birinci yarısı: Mehrab II Eumenin hakimiyyəti dövründə akropolda tikilir.
- Eramızın VII–VIII əsrləri: Tikili söküldükdən sonra hər iki frizin lövhələri müdafiə divarında yenidən istifadə olunur.
- 1878: Mühəndis Carl Humann Berlin muzeyləri üçün friz lövhələrinin qazıntısına başlayır.
- 1879 və 1881: Funda Berksoyun məlumatına görə, sultan II Əbdülhəmid ödəniş müqabilində fraqmentlərin Berlinə aparılmasına imkan verən icazələr verir.
- 1901–1907: İlk rekonstruksiya müvəqqəti Perqamon Muzeyində nümayiş etdirilir.
- 1930: İndiki Perqamon Muzeyi açılır.
- 1935–1937: Nürnberqdə Zeppelintribüne tikilir.
- 1945: Müharibənin sonunda friz lövhələri Sovet İttifaqına aparılır.
- 1958: Sovet İttifaqı onları geri qaytarır.
- 1959: Frizlər yenidən Berlində nümayiş etdirilir.
- 2014: Mehrab zalı təmir üçün bağlanır.
- Oktyabr 2023: Bütün muzey bağlanır.
- 4 iyun 2027: Muzeyin mehrabın yerləşdiyi bölməsinin yenidən açılması planlaşdırılır.
Perqamon mehrabı Berlinə necə aparılıb?
Humann 1878-ci ildə Berlin muzeyləri üçün qazıntılara başlayıb. Mehrab VII–VIII əsrlərdə söküldükdən sonra hər iki frizin lövhələrindən müdafiə divarında tikinti materialı kimi istifadə edilmişdi.
Sonra bu parçalar daşınıb. Tarixçi Bayram Bayraktarın araşdırması göstərir ki, onlar 1870-ci və 1880-ci illərdə yeşiklərə yığılaraq Berqama–Çandarlı–İzmir marşrutu ilə, oradan da Berlinə aparılıb.
Tarixçilərin fikir ayrılığı bu daşınmanın hüquqi əsasları ilə bağlıdır.
Berksoy 1874-cü il Osmanlı qədim əsərlər əsasnaməsini təsvir edir. Bu sənəd tapıntıları üç tərəf arasında bölürdü: qazıntını aparan şəxs, dövlət xəzinəsi və torpaq sahibi. Ölkədən çıxarılma üçün Maarif Nazirliyində (Maarif Nezareti) qeydiyyat tələb olunurdu. Berksoyun yazdığına görə, II Əbdülhəmid 1879 və 1881-ci illərdə mehrabın hissələrinin ödəniş müqabilində Berlinə aparılmasına icazə verib.
Prussiya Mədəni İrs Fondu bildirir ki, 1878–1886-cı illərin qazıntıları və tapıntıların bölüşdürülməsi Osmanlı dövlətinin icazəsi ilə həyata keçirilib. Fondun mövqeyinə görə, qazıntıdan əvvəl göndərilmiş friz parçalarının çıxarılması da sonradan qanuniləşdirilib.
Bayraktar eyni arxiv sənədlərini başqa cür şərh edir. O, mehrabın aparılmasını yetərli hüquqi prosedur olmadan həyata keçirilmiş daşınmalar sırasında qiymətləndirir. Bunu Avropanın müstəmləkəçilik və genişlənmə siyasəti ilə əlaqələndirir.
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi parlament sorğusuna cavabında da mehrabın adını çəkib. Nazirlik Berqama Zevs mehrabını Almaniyadan geri qaytarılması üçün təşəbbüs göstərilmiş əsərlər sırasında sadalayıb.
Perqamon mehrabının rekonstruksiyası: hansı hissələr orijinaldır?
Təsəvvür edin ki, siz ikinci əldən bir pazl almısınız, amma qutudakı parçaların çoxu çatışmır. Şəkli görə bilmək üçün boşluqları tamamlayardınız. Berlində də buna bənzər iş görülüb, sadəcə çox böyük miqyasda.
Məşhur qərb fasadının 80 faizdən çoxu müasir materiallarla tamamlanıb. Portuqaliya mərmərindən, süni daşdan və gipsdən istifadə olunub. Orijinal hissələr relyef lövhələri və memarlıq fraqmentləridir.
Muzeydə ilk rekonstruksiya 1901–1907-ci illərdə müvəqqəti Perqamon Muzeyində nümayiş etdirilib. Mehrab 1930-cu ildə indiki binasına köçürülüb. Ludwig Hoffmann bu muzeyi Alfred Messelin layihələri əsasında 1910–1930-cu illərdə inşa edib.
Perqamon Muzeyi indi bağlıdır: açılış 2027-ci ilə planlaşdırılır
Bu yazını 2026-cı ilin oktyabrında oxuyursunuzsa, Berlində mehrabı görə bilməzsiniz. Zal 2014-cü ildə, bütün muzey isə 2023-cü ilin oktyabrında bağlanıb.
Berlin Dövlət Muzeyləri 4 may 2026-cı ildə bildirib ki, mehrabın yerləşdiyi bölmənin 4 iyun 2027-ci ildə yenidən açılması nəzərdə tutulur. Bu tarixi zəmanət kimi deyil, plan kimi qəbul edin. Təyyarə bileti almamışdan əvvəl muzeyin səhifəsini yoxlayın.
Təmir zamanı çətin bir iş də görülüb. Bəzi iri friz lövhələri yerində saxlanılıb. Onların hər birinin çəkisi 2.5 tona qədərdir. Lövhələri qorumaq üçün mühəndislər divar və döşəmənin hərəkətlərini real vaxtda izləyən ölçmə sistemlərindən istifadə ediblər.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz detallar
- Yarımçıq lövhələr. Telefos frizinin bəzi lövhələri heç vaxt tamamlanmayıb. Berlin Dövlət Muzeylərinin məlumatına görə, iş II Eumenin ölümündən sonra dayanmış ola bilər.
- Tanrılarla dolu divar. Humannın qazıntısından əvvəl hər iki frizin lövhələri tikinti daşı kimi müdafiə divarına hörülmüşdü.
- Əsasən müasir fasad. Məşhur qərb fasadının 80 faizdən çoxu yeni materialdır.
- Sovet İttifaqına səfər. Friz lövhələri İkinci Dünya müharibəsinin sonunda oraya aparılıb. Onlar 1958-ci ildə geri qaytarılıb və 1959-cu ildən yenidən nümayiş etdirilib.
Perqamon mehrabı ilə Hitler arasında nə əlaqə var?
Sənədlərlə təsdiqlənən əlaqə memarlıqla bağlıdır. Albert Şpeer (Albert Speer) Nürnberqdəki (Nürnberg) Zeppelintribüne üçün Perqamon mehrabını nümunə götürüb. Bu tikili 1935–1937-ci illərdə nasist partiyasının kütləvi toplantıları üçün inşa edilib.
Perqamon mehrabının şəkilləri və oxumaq üçün bir kitab
Zal bağlı olduğu müddətdə Berlin Dövlət Muzeylərinin “Pergamonaltar 3D” səhifəsindən istifadə edə bilərsiniz. Burada memarlıq və relyeflərin rəqəmsal tədqiqi arxiv fotoşəkilləri və rekonstruksiya rəsmləri ilə birləşdirilir.
Kitab axtarırsınızsa, Pergamon: The Telephos Frieze from the Great Altar — Perqamon: Böyük mehrabın Telefos frizi nəşrinə baxın. Bu ikicildlik sərgi kataloqunu Renée Dreyfus və Ellen Schraudolph hazırlayıblar. Kataloq 1996–1997-ci illərdə San-Fransisko İncəsənət Muzeyləri tərəfindən nəşr olunub.
Perqamon mehrabı Almaniyada, yoxsa Türkiyədə: siz nə edə bilərsiniz?
Siz bu gün Berqamada bünövrə qalıqlarını ziyarət edə bilərsiniz. Berlindəki açılışı muzeyin elanları vasitəsilə izləyə bilərsiniz. Mövqeyinizi müəyyənləşdirməzdən əvvəl hüquqi mübahisənin hər iki tərəfinin arqumentlərini də oxuya bilərsiniz.
Mənbələr
- Prussiya Mədəni İrs Fondu, mehrabın tapılma tarixi haqqında preussischer-kulturbesitz.de
- Vikipediya, Perqamon mehrabı en.wikipedia.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Gəziləcək yerlər tanitma.ktb.gov.tr
- Berlin Dövlət Muzeyləri, Perqamon mehrabı 3D 3d.smb.museum
- Kembric Universiteti, Perqamondakı Böyük Zevs mehrabı, Zevs museum.classics.cam.ac.uk
- Aberdin Arxivləri, Qalereya və Muzeylər, Perqamon frizinin Afina qrupu emuseum.aberdeencity.gov.uk
- Berlin Dövlət Muzeyləri, Telefos frizi, T.I. 32 search.smb.museum
- Alman Arxeologiya İnstitutu, Perqamon və onun mikroregionu dainst.org
- Bayram Bayraktar, Osmanlı arxiv sənədləri işığında Berqama Zevs mehrabının Berlinə aparılması haqqında bəzi düşüncələr dergi.baltam.org
- Funda Berksoy, İncəsənət tarixi jurnalı, 2025 doi.org
- Berlin Dövlət Muzeyləri, Perqamon Muzeyi haqqında smb.museum
- Nürnberq Şəhər Muzeyləri, Zeppelintribüne museen.nuernberg.de
- Prussiya Mədəni İrs Fondu, Müharibə nəticəsində Rusiyaya köçürülmüş mədəni sərvətlər preussischer-kulturbesitz.de
- Prussiya Mədəni İrs Fondu, Tikinti meydançası ilə açılış arasında preussischer-kulturbesitz.de
- Associated Press, Perqamon Muzeyinin yenidən açılması apnews.com
- Berlin Dövlət Muzeyləri, Perqamon Muzeyi qayıdır smb.museum
- Türkiyə Böyük Millət Məclisi, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin 7/6583-11738 nömrəli sorğuya cavabı cdn.tbmm.gov.tr
- Rijksmuseum Tədqiqat Kitabxanası, Perqamon: Böyük mehrabın Telefos frizi rijksmuseum.nl
Image: Berlin – Pergamonmuseum – Altar 02.jpg — Lestat (Jan Mehlich), CC BY-SA 3.0
