Qısa cavab: İsgəndəriyyə kitabxanasını tək bir hadisənin məhv etdiyini heç kim sübut edə bilmir. Onun məhvi bir neçə fəlakətlə əlaqələndirilir. Tarixçilər bu ehtimalları məhdud dəlillər əsasında qiymətləndirirlər. Bəzilərinə görə, tədricən tənəzzül də yanğınlar qədər əhəmiyyətli olub.
Bu məqalədə siz əvvəlcə kitabxananın məhvi ilə əlaqələndirilən hadisələri nəzərdən keçirəcəksiniz. Sonra onun harada yerləşdiyini və bu gün orada nə görə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.
İsgəndəriyyə kitabxanası harada yerləşirdi?
Kitabxana Misirin Aralıq dənizi (Akdeniz) sahilindəki İsgəndəriyyə şəhərində yerləşirdi. Əsas kitabxana şəhərin saraylar məhəlləsində idi. Məlumatın etibarlı hissəsi budur.
Qeyri-müəyyən qalan onun dəqiq yeridir. Binanın dəqiq yeri və planı etibarlı şəkildə müəyyən edilməyib. Siz qədim kitabxananın döşəməsi üzərində dayanmaq istəyirsinizsə, bu mümkün deyil. Hansı döşəmənin ona aid olduğunu heç kim bilmir.
Kitabxana daha böyük bir qurumun tərkibinə daxil idi. O, incəsənətin doqquz ilahəsi olan muzalara (Musalar) həsr edilmiş Museyon (Museion) adlı elmi müəssisəyə bağlı idi. Çikaqo Universitetinin Kitabxanasına görə, kitabxananın alimləri üçün yaradılmış Museyon müasir muzeydən çox qabaqcıl tədqiqat mərkəzinə bənzəyirdi.
İsgəndəriyyə kitabxanasının yerində qazıntı aparmaq niyə çətindir?
Buna iki maneə var. Şəhərdə qazıntılara rəhbərlik etmiş Jan-İv Empör (Jean-Yves Empereur) 2008-ci ildə bu barədə qiymətləndirmə verib. Onun fikrincə, zəlzələ prosesləri saraylar məhəlləsini su altında qoyub. Müasir tikililər isə ikinci maneədir.
Deməli, cavabın bir hissəsi suyun, bir hissəsi müasir tikililərin altındadır. Təsəvvür edin ki, siz su basmış və üzərində binalar tikilmiş küçədə itmiş açarı axtarırsınız. Məhəlləni tanıyırsınız. Amma lazım olan yerdə qaza bilmirsiniz.
Kitabxanada nə qədər əsər vardı?
Heç kim bilmir. Vikipediyanın ingiliscə məqaləsində göstərilən təxminlər 40,000 ilə 700,000 tumar arasında dəyişir. Aradakı fərq çox böyükdür.
Açıq Universitetin fikirlərinə yer verdiyi tarixçi Rocer Baqnal (Roger Bagnall) ən yüksək rəqəmlərə şübhə ilə yanaşır. Onun fikrincə, yüz minlərlə tumar barədə iddiaları qədim dövrdə mətnlərin hazırlanması haqqında bildiklərimizlə uzlaşdırmaq çətindir.
Kitabxananın dünyanın bütün kitablarını toplaması fikri *Aristeyin məktubu*ndan gəlir. Bu, kitabxanadan bəhs edən və günümüzə çatmış ən qədim mənbədir. Mətn e.ə. II əsrə aiddir. Açıq Universitet bu iddianı etibarlı saymır. Çünki mətn bədii uydurmadır və tarixi səhvlər ehtiva edir.
Kitabxana nə vaxt yaradılıb və nə iş görürdü?
Yaranma tarixi mübahisəlidir. Onun e.ə. 285–246-cı illərdə hökmranlıq etmiş II Ptolemeyin (II. Ptolemaios) dövründə yaradılması ehtimal olunur. Baqnal vurğulayır ki, kitabxananın yaradılmasını nə I Ptolemeylə (I. Ptolemaios), nə də II Ptolemeylə qəti şəkildə bağlayan sübut var.
Kitabxana yalnız kitab saxlanan yer deyildi. Alimlər burada işləyir və elmi əsərlər hazırlayırdılar.
- Kallimax (Kallimakhos) müəllifləri və onların əsərlərini təsnif edən Pinakes adlı biblioqrafik əsər hazırlamışdı. Əsər 120 kitabdan ibarət idi.
- Mətnşünaslar standart mətnlər hazırlamaq üçün Homerin (Homeros) poemalarının yerli variantlarını müqayisə edirdilər.
- Əsərlər standart papirus tumarlarına sığan kitab hissələrinə bölünürdü. Bu, İsgəndəriyyədəki redaktə işinin bir hissəsi idi.
Siz ortaq bir sənədin iki versiyasını müqayisə edib vahid, səliqəli nüsxə hazırladığınızı düşünün. İsgəndəriyyə alimləri Homerin əsərləri ilə oxşar iş görürdülər.
İkinci bir kolleksiya da vardı. III Ptolemeyin (III. Ptolemaios) dövründə Serapis məbədi olan Serapeumda (Serapeum) əsas kolleksiyadan ayrı bir filial kitabxanası yaradılmışdı.
İsgəndəriyyə kitabxanasının yanması: onu Sezarın yanğını məhv edib?
Ən məşhur hekayə budur. Plutarxın (Plutarkhos) iddiasına görə, Sezarın (Sezar) e.ə. 48/47-ci ildə törətdiyi yanğın kitabxananı məhv edib. Ancaq o, bu hadisəni ən azı bir əsr sonra qələmə alıb.
Digər mənbələr daha az aydındır. Kassius Dion (Cassius Dio) da Sezarın yanğınını təsvir edir. Onun mətnində kitabxananın özündən deyil, anbarlardakı kitablardan danışılır. Bu fərq tam məhv iddiasını mübahisəli edir.
Bu iddiaya qarşı ikinci dəlil də var. Yanğından sonra Roma (Roma) dövrünün İsgəndəriyyəsində kitabxana fəaliyyətinin davam etdiyinə dair dəlillər bütün müəssisənin həmin vaxt yox olması fikrinə qarşı gətirilir.
Deməli, yanğın, yəqin ki, kitab itkisinə səbəb olub. Nə qədər kitabın və haradan itirildiyi isə açıq sualdır.
İsgəndəriyyə kitabxanasının məhvi: Avrelianın rolu nə olub?
Başqa bir fərziyyə eramızın 270-ci illərinin əvvəllərinə işarə edir. Avrelian (Aurelianus) Palmira (Palmira) qüvvələri ilə döyüşərkən İsgəndəriyyəyə zərər vurub. Bu dağıntılar kitabxana binalarını məhv etmiş ola bilər.
Fərziyyənin zəif tərəfi mənbələrdə açıq göstərilir: həmin dövrün müəllifləri kitabxananın belə bir dağıntıya məruz qaldığını qeyd etmirlər. Bu, fərziyyə olaraq qalır və elə də qəbul edilməlidir.
Eramızın 391-ci ilində Serapeumda nə baş verdi?
Eramızın 391-ci ilində xristianlar Serapeumu dağıtdılar. Bu hadisəni qədim kolleksiyanın sonu kimi qəbul etmək asandır.
Açıq Universitet belə bir nəticəyə qarşı ehtiyatlı olmağa çağırır. Həmin vaxt filial kitabxanasında nələrin saxlandığını heç kim bilmir. Bu hadisəni bütün qədim kolleksiyanın itirilməsi ilə eyniləşdirmək olmaz.
Kitabları xəlifə Ömər yandırıb?
Məşhur bir rəvayətə görə, xəlifə Ömər kitabların hamamlarda yandırılmasını əmr edib. Bu hekayə fəthdən təxminən 500 il sonra ortaya çıxıb. Tarixçilər onu etibarlı saymırlar.
Hadisədən beş əsr sonra yazılan hekayənin sübut kimi çəkisi azdır. Siz bunu kitabxananın sonunu qeydə alan məlumat kimi deyil, onun haqqında rəvayət kimi qəbul edin.
Kitabxananı baxımsızlıq məhv etmiş ola bilərmi?
Baqnal başqa bir baxış təqdim edir. Onun fikrincə, kitabxananın yox olmasında uzunmüddətli baxımsızlıq və aşınma tək bir fəlakət qədər əhəmiyyətli olmuş ola bilər.
Bu fikir tarixdəki daha erkən bir hadisə ilə də uyğunlaşır. E.ə. 145-ci ildə VIII Ptolemey (VIII. Ptolemaios) alimləri təqib edərək uzaqlaşdırdı. Baş kitabxanaçı Samofrakiyalı Aristarx (Semadirekli Aristarkhos) vəzifəsini tərk etdi və Kiprə sürgünə getdi. Kitabxananın alimlərə ehtiyacı var. Onlar gedəndə heç bir bina yanmasa belə, müəssisə zərər görür.
Hadisələrin xronologiyası
- E.ə. III əsr: Kitabxana ilk Ptolemey hökmdarlarının dövründə yaradılır. Onun dəqiq qurucusu və yaranma tarixi mübahisəlidir.
- III Ptolemeyin dövrü: Serapeumda filial kitabxanası yaradılır.
- E.ə. 145-ci il: VIII Ptolemeyin təqibləri zamanı Aristarx və digər alimlər İsgəndəriyyəni tərk edirlər.
- E.ə. 48/47-ci il: Sezarın İsgəndəriyyədə törətdiyi yanğın kitab itkiləri ilə əlaqələndirilir. Əsas kitabxanaya nə qədər zərər dəydiyi mübahisəlidir.
- Eramızın 270-ci illərinin əvvəlləri: Avrelianın Palmira qüvvələri ilə müharibəsi şəhərə zərər vurur. Bunun kitabxanaya təsiri fərziyyə olaraq qalır.
- Eramızın 391-ci ili: Serapeum dağıdılır. Həmin vaxt onun kitab kolleksiyasının həcmi məlum deyil.
- 16 oktyabr 2002-ci il: Müasir Bibliotheca Alexandrina rəsmi olaraq açılır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Kallimaxın Pinakes əsəri müəlliflərin və əsərlərin kataloqu idi. O, 120 kitabdan ibarət idi.
- İsgəndəriyyə alimləri standart mətnlər hazırlamaq üçün Homerin əsərlərinin yerli variantlarını müqayisə edirdilər.
- Əsərlərin standart papirus tumarlarına sığan hissələrə bölünməsi kitabxananın redaktə işinin bir hissəsi idi.
- Kitabxana haqqında günümüzə çatmış ən qədim mənbə olan Aristeyin məktubu e.ə. II əsrə aiddir. Açıq Universitet onu tarixi səhvləri olan bədii uydurma adlandırır.
- Kassius Dion Sezarın yanğınından bəhs edərkən kitabxanadan deyil, anbarlardakı kitablardan danışır. Təkcə bu fərq tam məhv hekayəsini zəiflədir.
İsgəndəriyyə kitabxanası bu gün: nəyi ziyarət edə bilərsiniz?
Qədim binanın günümüzə çatdığı məlum deyil. Yuxarıda təsvir edilən yer və qazıntı problemləri də bunu göstərir. Sizin ziyarət edə biləcəyiniz yer müasir Bibliotheca Alexandrina kitabxanasıdır. Onun rəsmi açılışı 16 oktyabr 2002-ci ildə keçirilib.
UNESCO layihəni konkret şəkildə təsvir edir. Yeni kitabxana itirilmiş qədim binanın yenidən qurulmuş forması deyil. O, həmin mədəni irsin müasir dirçəlişidir.
Ora getsəniz, qədim ideyanı yaşadan yeni bir müəssisə görəcəyinizi gözləyin. Qədim oxu zallarının xarabalıqlarını görəcəyinizi düşünməyin.
İsgəndəriyyə kitabxanasının saytı: onlayn axtarış etmək mümkündürmü?
Bəli. Müasir Bibliotheca Alexandrina kitabxanasının rəsmi saytı bibalex.org ünvanındadır. Siz burada kataloqda axtarış edə bilərsiniz. Rəqəmsal Resurslar Repozitoriyasına da daxil ola bilərsiniz.
Bu imkanlar saytı tələbələr üçün praktik başlanğıc nöqtəsinə çevirir. Səfərə çıxıb-çıxmamağa qərar verməzdən əvvəl evdən materiallara baxa bilərsiniz.
Misirdəki İsgəndəriyyə kitabxanasının aqibəti
İsgəndəriyyə kitabxanası Ptolemeylər dövrünün Misirində tədqiqat və mətn redaktəsi mərkəzi idi. Onun sonunu tək bir tarixə bağlamaq mümkün deyil. Sezarın yanğını, Avrelianın müharibəsi, Serapeumun itirilməsi və uzunmüddətli baxımsızlıq müzakirə olunan amillərdir. Ömər haqqında hekayə isə sonradan yaranmış rəvayətdir.
Kimsə sizə kitabxananı bir yanğının yer üzündən sildiyini söyləyəndə artıq bilirsiniz: bu iddianın sübutları rəvayətin yaratdığı təsəvvürdən daha zəifdir.
Tez-tez verilən suallar
İsgəndəriyyə kitabxanası tək bir yanğında məhv olub?
Bunu təsdiqləyən sübut yoxdur. Plutarx kitabxananın məhvini Sezarın e.ə. 48/47-ci il yanğını ilə əlaqələndirir. Ancaq o, ən azı bir əsr sonra yazıb. Sonrakı Roma dövründə İsgəndəriyyədə kitabxana fəaliyyətinin davam etdiyinə dair dəlillər tam məhv iddiasına qarşı gətirilir.
İsgəndəriyyə kitabxanası harada yerləşirdi?
Misirin Aralıq dənizi sahilindəki İsgəndəriyyə şəhərinin saraylar məhəlləsində yerləşirdi. Binanın dəqiq yeri və planı etibarlı şəkildə müəyyən edilməyib.
Kitabxananı xəlifə Ömər yandırıb?
Bu hekayə fəthdən təxminən 500 il sonra ortaya çıxıb. Tarixçilər onu etibarlı saymırlar.
İsgəndəriyyə kitabxanası bu gün nədir?
16 oktyabr 2002-ci ildə rəsmi açılışı keçirilən müasir Bibliotheca Alexandrina onun irsini yaşadır. UNESCO bunu qədim binanın yenidən qurulması deyil, irsin müasir dirçəlişi adlandırır.
Kitabxananın saytı varmı?
Müasir kitabxananın saytı var: bibalex.org. Saytda kataloq axtarışı və Rəqəmsal Resurslar Repozitoriyası mövcuddur.
Mənbələr
- Wikipedia — İsgəndəriyyə kitabxanası en.wikipedia.org
- Open University — Universal kitabxana? open.edu
- Open University — Dəlillərin qiymətləndirilməsi open.edu
- Open University — Kitabxananın məhvi open.edu
- University of Chicago Library — İsgəndəriyyə kitabxanası lib.uchicago.edu
- UNESCO World Heritage Centre — İsgəndəriyyə, qədim qalıqlar və yeni kitabxana whc.unesco.org
- Bibliotheca Alexandrina — Rəsmi sayt bibalex.org
Image: Ancientlibraryalex.jpg — O. Von Corven, Public domain
