Magellan özü dünyanın ətrafını tam dövrə vurmadı. İlk dünya səyahətinə o başladı. Lakin 27 aprel 1521-ci ildə Filippinin (Filipinler) Maktan (Mactan) adasında öldürüldü. Səfəri başqa bir kapitan tamamladı.
Bu məqalədə siz onun adı, marşrutu, gəmiləri, ölümü və vətənə qayıdan 18 nəfər haqqında çox verilən sualların cavabını tapacaqsınız.
Fernan Magellan: tam adı, tələffüzü və mənşəyi
Onun portuqalca adı Fernão de Magalhães idi. İngilisdillilər ona Ferdinand Magellan deyirlər. Dənizçilər Muzeyi ingiliscə tələffüzü “fur-dn-and muh-jel-uhn” kimi verir.
Fernan Magellan (Ferdinand Macellan) portuqaliyalı dənizçi idi. Təxminən 1480-ci ildə Portuqaliyada (Portekiz) doğulmuşdu. Hansı şəhərdə doğulduğu mübahisəlidir. Həm Porto, həm də Sabroza (Sabrosa) göstərilir. Məsələni qəti həll edən yoxdur.
Siz onun adının türkcə «Macellan» yazılışına da rast gələ bilərsiniz. Söhbət eyni adamdan gedir.
Magellanın səyahətinin səbəbi nə idi?
Magellanın məqsədi ticarət yolu tapmaq idi. O, Atlantik okeanını (Atlas Okyanusu) qərbə doğru keçmək, Cənubi Amerikanı aşaraq Ədviyyat adalarına çatmaq istəyirdi. Bu adalar indiki İndoneziyada (Endonezya) yerləşir.
Portuqaliya kralı I Manuel qərb marşrutunu dəstəkləmədi. İspaniya kralı I Karl (I. Carlos) isə təklifi qəbul etdi.
Müqavilə 22 mart 1518-ci ildə imzalandı. Magellana tapacağı marşrut üzərində onillik inhisar vəd edilirdi. Əldə olunan sərvətin beşdə biri də ona çatmalı idi. Tarix kitablarının az qismi bu şərtləri qeyd edir.
Bunu müasir biznes müqaviləsi kimi düşünün. Üzdə səyyahın məşhur adı görünürdü. Arxasında isə pul və müstəsna hüquqlar dayanırdı.
Magellanın gəmiləri: beş gəmidən ibarət donanma
Ekspedisiyanın beş gəmisi vardı:
- Trinidad
- San Antonio
- Concepción
- Victoria
- Santiago
Donanma 10 avqust 1519-cu ildə Sevilyadan (Sevilla) çıxdı. 20 sentyabr 1519-cu ildə Sanlukar-de-Barramedadan (Sanlúcar de Barrameda) Atlantik okeanına açıldı.
Başlanğıcda heyətdə neçə nəfərin olduğu mübahisəlidir. İngiliscə Vikipediya təxminən 270 nəfər göstərir. Həmin mənbə sənədlər bir-birinə zidd olduğu üçün tədqiqatçıların daha aşağı rəqəmlərdən də istifadə etdiyini bildirir.
Burada əsas gəmi «Victoria»dır. Dünyanın ətrafını tam dövrə vuran yeganə gəmi o oldu.
Magellanın marşrutu və səyahət xəritəsi
Marşrutu xəritədə izləyirsinizsə, bu ardıcıllıqla gedin.
İspaniyadan Cənubi Amerikaya. Donanma Atlantik okeanını keçdi və Cənubi Amerika sahili boyunca cənuba üzdü. 1520-ci ilin aprelində Puerto-San-Xulianda (Puerto San Julián) qiyam başladı. Magellan qiyamı yatırdı. Kapitan Qaspar de Kesada (Gaspar de Quesada) edam edildi. Xuan de Kartaxena (Juan de Cartagena) sahildə buraxıldı.
İki gəminin itirilməsi. «Santiago» kəşfiyyat zamanı fırtınada itirildi. «San Antonio» isə boğaz araşdırılarkən donanmadan ayrılıb İspaniyaya qayıtdı.
Boğaz. Donanma 21 oktyabr 1520-ci ildə Atlantik okeanı ilə Sakit okean arasındakı keçidə çatdı. Bu keçid sonradan Magellan boğazı adlandırıldı. Gəmilər 28 noyabr 1520-ci ildə boğazdan çıxdı. Onların heyətləri Atlantik okeanından Sakit okeana bu yolla keçən ilk avropalı dənizçilər oldu.
Sakit okean. Magellan 1520-ci ilin noyabrında sakit sularla qarşılaşdı. Okeana «dinc» və ya «sakit» mənasını verən «Pacific» adını qoydu. NOAA bu adın mənşəyini belə izah edir. Donanma 6 mart 1521-ci ildə Quama (Guam) çatdı.
Filippin. Donanma 16 mart 1521-ci ildə Samar adasını gördü. Sonra Homonhon adası yaxınlığında lövbər saldı.
Bəs Magellan haraları araşdırdı? Atlantik okeanını keçdi. Cənubi Amerikanın cənub ucundakı boğazdan üzdü. Sakit okeanı aşaraq Filippinə çatdı. Özü Ədviyyat adalarına heç vaxt çatmadı.
Magellan Maktanda necə öldürüldü?
Magellan 27 aprel 1521-ci ildə Filippinin Sebu (Cebu) bölgəsindəki Maktan adasında öldürüldü. Təxminən 41 yaşı vardı.
Döyüşün səbəbi Magellanın Lapulapunun icmasını İspaniya hakimiyyətinə tabe etdirmək cəhdi idi. O, həmin icmanı Sebu hökmdarı Raca Humabonun (Rajah Humabon) tabeliyinə də vermək istəyirdi.
Sahilə çıxmaq çətin idi. Qayalar və mərcanlar qayıqların sahilə yaxınlaşmasına mane olurdu. Magellanın adamları piyada sahilə çıxmalı oldular.
Magellan ayağından yaralandı. Sonra Lapulapunun döyüşçüləri onu mühasirəyə aldılar. O, nizə hücumu nəticəsində öldürüldü.
Son zərbəni kim vurdu? Bəzi rəvayətlərdə onu şəxsən Lapulapunun öldürdüyü deyilir. Filippinin Milli Tarix Komissiyasının — NHCP-nin rəhbəri Rene Eskalante (Rene Escalante) bununla razılaşmır. O bildirir ki, mənbələr ölümcül zərbəni Lapulapunun vurduğunu demir. Onun izahına görə, döyüşçülər Magellanı birlikdə öldürüblər.
Onun cəsədi heç vaxt tapılıb götürülmədi.
Bu gün döyüş yeri Lapu-Lapu şəhərindəki Azadlıq ziyarətgahında (Liberty Shrine) yad edilir. 1973-cü ilin 260 nömrəli prezident fərmanı buraya milli ziyarətgah statusu verdi. Sebuya getsəniz, bu hadisə ilə bağlı məkan həmin yerdir.
Magellandan sonra: vətənə dönüş
Magellanın ölümündən sonra heyət Bohol yaxınlığındakı sulara çatdı. Üç gəmini idarə etmək üçün kifayət qədər adam qalmamışdı. Buna görə «Concepción»u yandırdılar.
«Victoria» və «Trinidad» 8 noyabr 1521-ci ildə Moluk adalarındakı Tidoreyə çatdı. «Trinidad» təmir üçün qaldı. «Victoria» isə 21 dekabrda vətənə yola düşdü.
«Victoria»ya Xuan Sebastyan Elkano (Juan Sebastián Elcano) komandanlıq edirdi. Gəmi 6 sentyabr 1522-ci ildə Sanlukar-de-Barramedaya çatdı. Göyərtədə ilkin heyətdən 18 nəfər vardı. İki gün sonra, 8 sentyabr 1522-ci ildə gəmi Sevilyanın Las Muelas limanına çatdı.
Sağ qalan 18 nəfər
Getariyadakı (Getaria) abidədə qayıdan 18 nəfərin adı göstərilir:
- Juan Sebastián Elcano
- Francisco Albo
- Miguel de Rodas
- Juan de Acurio
- Martín de Judicibus
- Hernando de Bustamante
- Hans
- Diego Gallego
- Nicolás de Nápoles
- Miguel Sánchez de Rodas
- Francisco Rodríguez
- Juan Rodríguez
- Antón Hernández Colmenero
- Juan de Arratia
- Juan de Santander
- Vasco Gómez Gallego
- Juan de Zubileta
- Antonio Lombardo — yəni Antonio Piqafetta (Antonio Pigafetta)
Piqafettanın başqa bir əhəmiyyəti də var. Magellan səfər haqqında heç bir hesabat yazmadı. Piqafetta isə yazdı. O, gündəlik tutdu və onu təxminən 1524-cü ildə Relazione del primo viaggio intorno al mondo adı ilə nəşr etdirdi.
Hadisələrin xronologiyası
- Təxminən 1480: Magellan Portuqaliyada doğulur. Doğulduğu şəhər dəqiq bilinmir.
- 22 mart 1518: İspaniya kralı ilə müqavilə imzalanır.
- 10 avqust 1519: Beş gəmidən ibarət donanma Sevilyadan çıxır.
- 20 sentyabr 1519: Donanma Sanlukar-de-Barramedadan Atlantik okeanına açılır.
- Aprel 1520: Puerto-San-Xuliandakı qiyam yatırılır.
- 21 oktyabr 1520: Donanma sonradan Magellan boğazı adlanacaq keçidə çatır.
- 28 noyabr 1520: Donanma Sakit okeana çıxır.
- 6 mart 1521: Donanma Quama çatır.
- 16 mart 1521: Samar adası görünür.
- 27 aprel 1521: Magellan Maktanda öldürülür.
- 8 noyabr 1521: Qalan iki gəmi Tidoreyə çatır.
- 21 dekabr 1521: «Victoria» vətənə yola düşür.
- 6 sentyabr 1522: Elkano və ilkin heyətdən daha 17 nəfər Sanlukara qayıdır.
- 8 sentyabr 1522: «Victoria» Sevilyaya çatır.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Sağ qalanlar yalnız həmin 18 nəfər deyildi. Portuqallar 14 iyul 1522-ci ildə Yaşıl Burun adalarında 13 ispaniyalını əsir götürdülər. Onlar vətənə qayıdan səfər iştirakçıları idi. Deməli, «sağ qalan 18 nəfər» ifadəsi «Victoria»nın göyərtəsindəki adamlara aiddir. Ekspedisiyadan sağ çıxanların hamısını bildirmir.
- Yük böyük sərvətə dəyirdi. Prinston Universitetinin məlumatına görə, «Victoria» 26 ton mixəklə qayıtmışdı. Bu yükün dəyəri bütün ekspedisiyanın xərcindən iki dəfədən də çox idi.
- Müqavilənin şərtləri səxavətli idi. Magellanın 1518-ci il müqaviləsi ona marşrut üzərində onillik inhisar və sərvətin beşdə birini verirdi.
- Sahil tələ idi. Maktanda mərcanlar və qayalar qayıqların sahilə çatmasına mane olurdu. Magellanın adamları piyada sahilə çıxmalı oldular.
- Heç kim onu vətənə gətirə bilmədi. Döyüşdən sonra onun cəsədi tapılıb götürülmədi.
Bu səyahət Yerin kürə formasında olduğunu sübut etdimi?
Tam olaraq belə deyil. 1519–1522-ci illərin səyahəti göstərdi ki, Yer kürəsinin ətrafını dəniz yolu ilə dolaşmaq mümkündür. Ancaq təhsilli insanlar səfərdən əvvəl də Yerin kürə formasında olduğunu bilirdilər.
Beləliklə, səyahət Yerin formasını deyil, marşrutun mümkünlüyünü sübut etdi. Telefonunuzdakı uçuş xəritəsini düşünün. İki şəhər arasındakı əyri xətt sizin üçün yenilik deyil. Təyyarənin həmin marşrutla həqiqətən uçduğunu görmək isə onun mümkünlüyünü təsdiqləyir.
Magellanın irsi
Magellanın tarixdə qoyduğu iz özünün tamamladığı dünya səyahəti ilə bağlı deyil. O, ekspedisiyaya rəhbərlik etdi. Adı boğazda qaldı. Sakit okeanın keçilməsi də onun hekayəsinin bir hissəsidir. Dünyanın ətrafında dövrəni isə Elkano və «Victoria» tamamladı.
Tez-tez verilən suallar
Magellan dünyanın ətrafını tam üzüb dolaşmışdımı?
Xeyr. O, 27 aprel 1521-ci ildə Maktanda öldürüldü. Səfəri Elkano tamamladı.
Neçə nəfər qayıtdı?
İlkin heyətdən 18 nəfər «Victoria» ilə qayıtdı. Daha 13 nəfər Yaşıl Burun adalarında əsir götürüldü.
Səyahəti hansı gəmi tamamladı?
«Victoria».
Səyahətin tarixçəsini kim yazdı?
Gündəliyini təxminən 1524-cü ildə nəşr etdirən Antonio Piqafetta.
Mənbələr
- Dənizçilər Muzeyi — Fernan Magellan exploration.marinersmuseum.org
- Prinston Universitetinin Kitabxanası — Fernan Magellan static-prod.lib.princeton.edu
- İngiliscə Vikipediya — Fernan Magellan en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Fernan Magellan tr.wikipedia.org
- National Geographic — Magellanın dünya səyahətinə 240 nəfər başladı nationalgeographic.com
- NOAA — Sakit okean adını necə aldı? oceanservice.noaa.gov
- Filippinin Milli 500 İllik Komitəsi — Xəritələr (Maktan, Bohol) nqc.gov.ph
- Yaponiyanın Sebudakı Baş Konsulluğu — Maktan döyüşü cebu.ph.emb-japan.go.jp
- Philippine Daily Inquirer — Lapulapu: mifin arxasındakı qəhrəman newsinfo.inquirer.net
- İspaniyanın Keyptaundakı Konsulluğu — Elkano burnu keçir exteriores.gob.es
- İspaniyanın Müdafiə Nazirliyi — Ordu jurnalı, № 924 ejercito.defensa.gob.es
- Saylor Akademiyası — Fernan Magellanın dünya səyahəti, eramızın 1519–1522-ci illəri resources.saylor.org
- NHCP — Maktan döyüşünün yeri (Azadlıq ziyarətgahı) philhistoricsites.nhcp.gov.ph
Image: Ferdinand Magellan by Crispijn van de Passe 1598.jpg — Crispijn van de Passe, Public domain
