Baykonur Uzay Üssü: Sputnik ve Gagarin’in Kalkış Yeri

Sputnik 1’i ve Yuri Gagarin’i uzaya taşıyan iki araç, Kazakistan bozkırındaki aynı rampadan fırlatıldı. Dünya’nın ilk yapay uydusu 4 Ekim 1957’de, ilk insanlı uzay uçuşu ise 12 Nisan 1961’de buradan başladı. Bu yerin adı Baykonur Uzay Üssü’dür.

Bu yazıda üssün nerede olduğunu, kime ait olduğunu ve hangi ilklere sahne olduğunu öğreneceksiniz. Site 200’ün ne olduğunu, kısa bir kronolojiyi ve üssün müzesindeki ayrıntıları da bulacaksınız. Sonunda yabancı turistler için ziyaret izninin güncel durumunu okuyacaksınız.

Baykonur Uzay Üssü nerede?

Baykonur Uzay Üssü, Kazakistan’ın Kızılorda bölgesinde yer alır. Töretam demiryolu istasyonunun yakınındaki bozkırdadır. İngilizce Vikipedi’nin verdiği referans koordinatlar yaklaşık 45,965° kuzey enlem ve 63,305° doğu boylamıdır. Bu sayıları telefonunuzdaki harita uygulamasına yazarsanız üssün bulunduğu bozkıra ulaşırsınız.

Üs, Aral Denizi’nin yaklaşık 200 kilometre doğusundadır. Seyhun Nehri’nin ise yaklaşık 33 kilometre kuzeyinde kalır.

Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) CryoSat sayfası Baykonur’un alanını 6.717 kilometrekare olarak verir. Aynı sayfaya göre üs kuzey-güney yönünde 75, doğu-batı yönünde 90 kilometre uzanır. Yani tek bir rampadan ibaret değildir. Bozkıra yayılmış bir fırlatma kompleksidir.

Adı nereden geliyor?

Baykonur adının kökeni tartışmalıdır. UNESCO Astronomi Mirası Portalı’nda aktarılan yaygın bir iddiaya göre ad, 1961’de Batı’yı yanıltmak için seçildi. Amaç, dikkatleri üssün yaklaşık 320 kilometre kuzeydoğusundaki madenci yerleşimine çekmekti.

İngilizce Vikipedi ise karşı görüşü aktarır. NASA’nın Apollo-Soyuz tarihçesine dayanan bu görüşe göre Baykonur, tesis kurulmadan önce Töretam bölgesi için kullanılan bir addı. İki anlatım da kaynaklarda yer alıyor. Hangisinin doğru olduğu bu kaynaklarla kesinleşmiyor.

Kolay bir not daha: Collins sözlüğü, Baikonur adının Britanya İngilizcesi telaffuzunu /baɪˈkəʊnə/ olarak verir.

Üs çalışanları için gelişen kentin adı bir dönem Leninsk’ti. Kent 20 Aralık 1995’te Baykonur adını aldı.

Baykonur Uzay Üssü kime ait?

Baykonur, Kazakistan sınırları içindedir. Rusya ise burayı yıllık 115 milyon dolar bedelle 2050 yılına kadar kiralamıştır. Yani üssü işleten ülke ile üssün bulunduğu toprakların ülkesi aynı değildir.

Üssü Sovyetler Birliği kurdu. Türkçe Vikipedi kuruluş tarihini 2 Haziran 1955 olarak verir. Bundan aylar önce, 12 Şubat 1955 tarihli bir Sovyet kararıyla NIIP-5 sahası belirlenmişti. Bu saha başlangıçta R-7 kıtalararası balistik füzesinin denemeleri için tasarlandı. Aynı bölge birkaç yıl içinde uzay çağının başlangıç noktasına dönüştü.

Sputnik’ten Gagarin’e: Baykonur’un ilkleri

NASA’ya göre Sputnik 1, 4 Ekim 1957’de Sovyet Kazakistanı’ndaki Baykonur’dan yörüngeye gönderildi. Dünya’nın ilk yapay uydusu böylece bu bozkırdan kalktı.

İlkler burada bitmedi:

• 2 Ocak 1959: Ay’ın yakınlarına ulaşan ilk uzay aracı Luna 1 fırlatıldı.
• 12 Nisan 1961: Yuri Gagarin’i taşıyan Vostok 1 kalktı. Bu, insanlık tarihinin ilk insanlı uzay uçuşuydu.
• 16 Haziran 1963: Uzaya çıkan ilk kadın Valentina Tereşkova, Vostok 6 ile yola çıktı.

Üs yalnızca Sovyet görevlerine hizmet etmedi. ESA’nın CryoSat uydusu 8 Nisan 2010’da Baykonur’dan fırlatıldı. Taşıyıcı, dönüştürülmüş bir SS-18 kıtalararası balistik füzesi olan Dnepr roketiydi.

Site 200 nedir?

Baykonur’daki Site 200, Proton roketleri için kullanılan iki rampadan oluşur. Bunlar 200/39 ve 200/40 adını taşır.

Site 200/39’dan Mir uzay istasyonunun çekirdek modülü fırlatıldı. İki Kvant modülü ve Kristall modülü de aynı rampadan gönderildi. Yani Mir’in önemli bir bölümü Kazakistan bozkırından yörüngeye çıktı.

Site 200/40’ın tarihi daha kısadır. İlk fırlatması 23 Temmuz 1977’de Raduga 3 için yapıldı. Son fırlatması 31 Mart 1991’de Almaz 1 uydusu içindi.

Kısa kronoloji

1. 12 Şubat 1955 Sovyet yönetimi, R-7 denemeleri için NIIP-5 sahasının kurulmasını kararlaştırdı.
2. 2 Haziran 1955 Baykonur Uzay Üssü kuruldu.
3. 4 Ekim 1957 Sputnik 1 Baykonur’dan fırlatıldı.
4. 2 Ocak 1959 Luna 1 Ay’ın yakınlarına ulaşacak yolculuğuna başladı.
5. 12 Nisan 1961 Yuri Gagarin, Vostok 1 ile Baykonur’dan uzaya çıktı.
6. 16 Haziran 1963 Valentina Tereşkova, Vostok 6 ile fırlatıldı.
7. 23 Temmuz 1977 Site 200/40’ın ilk fırlatması gerçekleşti.
8. 15 Kasım 1988 Buran Baykonur’dan fırlatıldı, iki tur attı ve otomatik iniş yaptı.
9. 20 Aralık 1995 Leninsk kentinin adı Baykonur olarak değiştirildi.
10. Mayıs 2002 Buran-Energia montaj hangarı çöktü ve sekiz kişi öldü.
11. 8 Nisan 2010 CryoSat uydusu Dnepr roketiyle fırlatıldı.
12. 9 Haziran 2026 Resmî turizm portalı, yabancı turistlerin izin işlemlerinin 10 güne kadar indirildiğini duyurdu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Aynı rampa. Sputnik 1 ile Gagarin’in Vostok 1 aracı, Baykonur’daki aynı Site 1 rampasından fırlatıldı. Dünya’nın ilk uydusu ile ilk insanlı aracı arasında yaklaşık üç buçuk yıl vardı. Buna rağmen ikisi de aynı çelik yapıdan kalktı.

İnsansız Buran uçuşu. Buran uzay mekiği, 15 Kasım 1988’de Site 110’dan fırlatıldı. Dünya çevresinde iki tur attı. Sonra Baykonur’daki Yubileynıy Havalimanı’na otomatik iniş yaptı. Uçuşta içinde mürettebat yoktu.

Çöken hangar. Buran ve Energia için inşa edilmiş montaj hangarı Mayıs 2002’de çöktü. Kaza sekiz kişinin ölümüne yol açtı. Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi bu olayı Buran’ın tarihçesi içinde anlatır.

Gagarin ve Korolyov’un evleri. Yuri Gagarin ile roket mühendisi Sergey Korolyov’un kaldıkları iki küçük ev, Baykonur’daki müze kompleksinde korunmaktadır.

Baykonur uzay üssü resimleri: uzaydan ve müzeden neler görülür?

NASA’nın yayımladığı 27 Temmuz 2010 tarihli ASTER görüntüsü, Baykonur’da 15 × 23 kilometrelik bir alanı gösterir. Bu görüntüyü NASA Science sitesinde bulabilirsiniz. Bozkırın ortasındaki fırlatma kompleksini uydu bakışıyla görmek için iyi bir başlangıçtır.

Baykonur müzesinde ise başka türden görseller vardır. Üsten fırlatılan seferlerin mürettebatlarının bıraktığı imzalı ekip fotoğrafları sergilenir. Gagarin ve Korolyov’un evleriyle birlikte bu fotoğraflar, üssün insan tarafını gösterir.

Kazakistan’daki Baykonur’u ziyaret edebilir misiniz?

Baykonur’u gezmek serbest bir turistik rota değildir. Yabancı turistlerin ziyaret için izin alması gerekir. Kazakistan’ın resmî turizm portalının 9 Haziran 2026 tarihli açıklamasına göre bu iznin hazırlanma süresi 10 güne kadar indirilmiştir. Planlıyorsanız bu süreyi seyahat takviminize eklemelisiniz.

Aynı portalın aktardığı Bakanlık açıklamasına göre roket fırlatmalarını izlemek için 400 kişilik bir gözlem noktası açılmıştır. Fırlatma izlemek isteyenler için bu, yetkili ve düzenli bir nokta demektir.

Üssü ziyaret edenler müze kompleksinde Gagarin ile Korolyov’un evlerini ve imzalı ekip fotoğraflarını görebilir. Rampalar ve Buran tesisleri ise üssün tarihine dair kalan izlerdir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Baykonur Uzay Üssü tr.wikipedia.org
2. İngilizce Wikipedia — Baikonur Cosmodrome en.wikipedia.org
3. İngilizce Wikipedia — Baikonur Cosmodrome Site 200 en.wikipedia.org
4. UNESCO Astronomi Mirası Portalı — Baikonur cosmodrome, Kazakhstan web.astronomicalheritage.net
5. ESA — About the launch (CryoSat) esa.int
6. NASA — 65 Years Ago: Sputnik Ushers in the Space Age nasa.gov
7. Smithsonian National Air and Space Museum — The Soviet Buran Shuttle: One Flight, Long History airandspace.si.edu
8. NASA Science — Baikonur Cosmodrome, Kazakhstan science.nasa.gov
9. Kazakhstan.travel — Baykonur turizminin geliştirilmesi kazakhstan.travel
10. Kazakhstan.travel — Baykonur’da fırlatma turizmi kazakhstan.travel
11. Dictionary.com / Collins English Dictionary — Baikonur dictionary.com

Görsel: Soyuz TMA-09M spacecraft at the Baikonur Cosmodrome launch pad (4).jpg — Bill Ingalls, Public domain