Kipu (Quipu), İnkaların nüfus ve vergi kayıtlarını düğümlü iplerle tutabildiği bir sistemdir. Sayısal örnekler, düğümlerin türü ve ip üzerindeki konumuyla okunur. Bu kayıtlar, basamak değerlerini ayıran 10 tabanlı bir düzen kullanır. [1][5]
Pachacamac Müzesi’ndeki bir kipunun sarkıt ipi, bugün 11.540 olarak okunabiliyor. Siz bu örnek üzerinden düğümlerin sayılara nasıl dönüştüğünü adım adım öğrenebilirsiniz. Ayrıca Wari örneklerini, İnka kayıtlarını ve yazı tartışmasının sınırlarını tanıyacaksınız. [2]
Quipu nedir, adı ne anlama gelir?
Quipu, khipu adıyla da bilinen, And bölgesi toplumlarına ait kayıt sistemidir. Bilgi, bu sistemde düğümlü ipler aracılığıyla kaydedilir ve korunur. Keçuva dilindeki quipu sözcüğü, doğrudan düğüm anlamına gelen bir addır. [1][2]
Quipu adının İngilizce telaffuzu, sözlük gösterimiyle /ˈkiːpuː/ biçiminde verilir. Bu söyleyiş, Türkçede kullandığımız kipu karşılığına oldukça yakın bir ses taşır. Quipu ve khipu yazımları, burada aynı kayıt sistemini ifade eder. [1][3]
Kipu tarihini yalnız İnka dönemiyle başlatmak, daha eski örnekleri dışarıda bırakır. Wari kültürüne ait yaklaşık 20 kipu, araştırma kayıtlarına geçirilmiş durumdadır. Bu örnekler, MS 600–1000 arasına tarihlenen İnka öncesi kullanımı gösterir. [2]
İnka döneminde sistem, yaklaşık 1400–1532 arasında en geniş yayılımına ulaştı. Aynı dönemde kipular, ortak özellikler taşıyan standart bir yapı kazandı. Bu nedenle İnka kipularını anlatırken hem geçmişlerini hem standartlaşmalarını ayırmak gerekir. [2]
Kipuyu anlamanın başlangıç noktası, düğümlü iplerin hangi işi gördüğünü kavramaktır. İnkalar bu araçla nüfus, yükümlülük, takvim ve askerî örgütlenme kayıtları tutuyordu. Dolayısıyla kipu sözcüğü, belirli kayıt uygulamalarıyla birlikte açıklanmalıdır. [1]
Bir İnka kipusu hangi parçalardan oluşur?
Standart bir İnka kipusunda, sarkıt ipleri taşıyan bir ana ip bulunur. Bu sarkıtlara ayrıca yardımcı ipler bağlanabilir ve kayıt yapısı dallanabilir. Siz bir örneği incelerken önce bu bağlantıları takip edebilirsiniz. [4]
Ana ip, sarkıt ip ve yardımcı ip aynı yapının farklı parçalarıdır. Bir sarkıt üzerindeki düğümleri okumak, o sarkıtın bağlantısını belirlemeyi de gerektirir. Yardımcı ipler ise kaydın ana sarkıtlarla sınırlı kalmadığını gösterir. [4]
Kipuların ipleri çoğunlukla pamuktan veya And devegillerinin liflerinden yapılırdı. Lama ve alpaka, bu liflerin elde edildiği hayvanlar arasında bulunuyordu. Böylece kayıt taşıyan malzeme, düğüm atılabilen lifli iplerden oluşuyordu. [1]
İplerin sırasını belirlemek için başlangıç ucu aranır. Araştırmacılar genellikle ana ipin ilmek bulunan ucundan okumaya başlar. Kayte adlı lif demetinin bulunduğu uç da başlangıcı belirleyebilir. [4]
İpin yalnız üzerindeki düğümler değil, kendi yapısı da bilgi kodlamasında kullanılır. S veya Z yönündeki büküm, bu özellikler arasında yer alır. Sarkıtın ana ipe bağlanma yönü de değerlendirilen başka bir özelliktir. [4]
Bu yüzden İnka kipusunu incelerken yalnız düğüm sayısını görmek yeterli değildir. Sarkıtların sırası, bağlantıları ve büküm yönleri de incelemeye katılır. Sayısal okuma ise bu yapının içindeki basamak düzenine odaklanır. [4][5]
Quipu nasıl okunur: Düğümler sayıya nasıl dönüşür?
Sayısal İnka kipuları, 10 tabanlı ve konumsal bir sayı sistemi kullanır. Her basamak, ip üzerinde kendisine ayrılan farklı bir seviyede gösterilir. Düğümün değeri, bu nedenle bulunduğu seviyeden bağımsız biçimde okunamaz. [5]
Birler basamağı, sarkıt ipin ana ipten en uzak bölümünde bulunur. Onlar, yüzler ve daha büyük basamaklar ana ipe doğru sıralanır. Okumaya çalışırken bu yönü belirlemek, basamakları birbirinden ayırmanızı sağlar. [5]
Gündelik hayatta siz de yazılı sayıların basamak konumlarını birbirinden ayırırsınız. Kipu örneğinde bu ayrım, kâğıttaki konum yerine ipteki seviyelerle kurulur. Onlar seviyesindeki üç basit düğümün 30 olması, bu ilişkiyi somutlaştırır. [5]
Birler basamağındaki düğümler
Birler basamağında 1, sekiz biçimli özel bir düğümle gösterilir. Bu düğüm, aynı basamaktaki diğer rakamların gösteriminden biçim bakımından ayrılır. Bu nedenle birler seviyesinde yalnız düğüm adedini saymak yeterli olmaz. [5]
Birler basamağındaki 2–9 rakamları için uzun düğümlerden yararlanılır ve sarımlar sayılır. Uzun düğümün sarım sayısı, gösterdiği rakama karşılık gelen değeri verir. Siz burada düğümün uzun biçimini ve sarımlarını birlikte incelemelisiniz. [5]
Onlar, yüzler ve boş bırakılan basamaklar
Onlar ve yüzler seviyelerinde, rakam değeri basit düğümlerin sayısıyla belirtilir. Onlar seviyesindeki üç basit düğüm, bu yüzden 30 anlamına gelir. Aynı okuma ilkesi, düğüm grubunu bulunduğu basamakla birlikte değerlendirmeyi gerektirir. [5]
Sayısal kipularda 0, ilgili seviyede herhangi bir düğüm bırakılmadan gösterilir. Böylece boş kalan bir basamak da sayının okunmasına katkıda bulunur. Okuyucu, düğümleri sayarken aralarındaki basamak düzenini de takip etmek zorundadır. [5]
Pachacamac Müzesi’ndeki bir kipunun sarkıtlarından biri, 11.540 olarak okunur. Bu sarkıtta birler basamağındaki sıfır, düğümsüz bırakılmış seviye üzerinden anlaşılır. Örnek, sayı okurken boşluğun da dikkate alınması gerektiğini gösterir. [2]
Bir İnka kipusunu incelerken önce ana ipi ve sarkıtların yönünü belirleyin. Ardından birler seviyesini, uzun düğümleri ve üst basamaklardaki basit düğümleri ayırın. Bu sıra, sayısal düzeni parçalarına ayırarak takip etmenizi sağlar. [4][5]
Bu yöntem, sayısal İnka kipularındaki değerlerin nasıl kurulduğunu açıklamaya yarar. Bir kaydın neyi saydığını belirlemek ise ayrı bir yorumlama sorusudur. Inkawasi’deki vergi tartışması, sayısal hesaplarla kayıt anlamı arasındaki ayrımı gösterir. [5][6]
İnkalar kipuyu hangi işlerde kullanıyordu?
İnkalar kipuları nüfus sayımı ve vergi yükümlülüklerini kaydetmek için kullanıyordu. Takvim bilgileri ve askerî örgütlenme de kayıt tutulan alanlar arasındaydı. Dolayısıyla sistem, birbirinden farklı idari bilgilerin tutulmasına hizmet ediyordu. [1]
Siz kipunun işlevini, gündelik hayattaki hesap çizelgelerini düşünerek canlandırabilirsiniz. Bu benzetmenin dayanağı, İnka kayıtlarında sayılar ve yükümlülüklerin birlikte bulunmasıdır. Düğümleri okumak ile kaydın konusunu anlamak arasındaki ayrım burada da geçerlidir. [1][5]
Kipuları hazırlayan ve okuyan uzmanlar, khipukamayuq adıyla bilinen görevlilerdi. Kayıtların kullanımında, bu uzmanların bilgi ve okuma becerileri devreye giriyordu. Bu ad, kipunun yalnız malzemesini değil, onu kullanan görevi de tanımlar. [4]
Kipular küçük demetler hâlinde sarılarak İnka İmparatorluğu boyunca taşınabiliyordu. Bu taşıma işini, chaski adı verilen resmî ulaklar yerine getiriyordu. Böylece düğümlü kayıtlar, hazırlandıkları yerin dışına da ulaştırılabiliyordu. [4]
Khipukamayuq ve chaski adları, kayıt sistemiyle ilişkili farklı işleri gösterir. İlki kipuyu kaydetmek ve okumakla, ikincisi taşımakla bağlantılıdır. İnkaların düğümlü ip kullanımı, bu görevlerle birlikte daha anlaşılır hâle gelir. [4]
Quipu düğüm yazısı mı, bütün kipular çözüldü mü?
Sayısal İnka kipularında düğüm türleri ve basamak değerleri üzerinden okuma yapılabilir. Ancak konuşma dilinin iplerle nasıl kaydedildiği, aynı kesinlikte açıklanmış değildir. Quipu düğüm yazısı ifadesini kullanırken bu ayrımı korumak gerekir. [5][7]
Sabine Hyland, 2017 tarihli çalışmasında Peru’daki iki kipuyu bu açıdan inceledi. İncelediği örneklerde 95 farklı işaret birleşimi bulunduğunu belirterek bir yorum önerdi. Bunları, sözcük ve hece temelli yazının kanıtı olarak değerlendirdi. [7]
Hyland’ın makalesinde aktarılan bazı araştırmacılar ise kipulara farklı bir işlev atfediyordu. Bu görüşte kipular, sayıları kaydeden ve sözlü anlatıyı hatırlatan bellek yardımcılarıydı. Dolayısıyla tartışma, iplerin konuşma dilini doğrudan kaydedip kaydetmediği üzerinde yoğunlaşır. [7]
Hyland’ın incelediği San Juan de Collata kipuları, 18. yüzyıla tarihlenir. Bu tarih, önerilen hecesel okumanın kapsamını değerlendirirken dikkate alınmalıdır. Öneri, İnka dönemindeki bütün kipuların aynı yöntemle çözüldüğü anlamına gelmez. [8]
Siz bir kipu hakkında okurken, sayısal çözümle dil yorumunu ayırabilirsiniz. Pachacamac’taki 11.540 okuması, belirli bir sarkıtın sayısal değerine ilişkin örnektir. Collata tartışması ise iplerin sözcük ve heceleri kaydetme ihtimaline yöneliktir. [2][8]
Kısa kronoloji
Kipu tarihindeki Wari örnekleri, İnka standartlaşması ve araştırmalar farklı aşamalardır. Aşağıdaki kronoloji, kullanılan örneklerin dönemlerini ve yayımlanan yorumların tarihlerini ayırır. [2][6][7]
- MS 600–1000 Wari kültürüne ait yaklaşık 20 kipunun tarihlendiği dönemdir. [2]
- Yaklaşık 1400–1532 İnka kipuları en geniş yayılımına ulaşır ve standartlaşır. [2]
- 18. yüzyıl Hyland’ın incelediği San Juan de Collata kipularının ait olduğu dönemdir. [8]
- 2016 Archaeology, Inkawasi deposunda bulunan 34 kipuyu haberleştirir. [6]
- 2017 Sabine Hyland, sözcük ve hece temelli yazı yorumunu yayımlar. [7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
New York Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’ndeki B-8713, toplamların kaydedilmesine somut örnektir. Bu kipunun altı üst ipinin her biri, dörder sarkıttaki sayıların toplamını taşır. Böylece aynı yapı içinde hem sarkıtlardaki değerler hem toplamlar bulunur. [5]
Bazı kipularda yardımcı iplere başka yardımcı ipler de bağlanmıştır. Bu bağlantılar, belirli örneklerde altı seviyeye ulaşan dallanmalar meydana getirir. İnka kipusunu yalnız yan yana sarkıtlardan oluşan bir nesne saymak yetersizdir. [5]
Paris’teki Quai Branly Müzesi, Nazca kökenli bir kipu örneğini barındırır. 71.1964.19.1.5 numaralı bu kipuda, 33 gruba ayrılmış 179 sarkıt ip bulunur. Bu örnek, iplerin toplam sayısı yanında gruplanışının da kaydedildiğini gösterir. [2]
Archaeology dergisi, 2016 yılında Inkawasi deposundaki 34 kipuyu haberleştirdi. Peru’nun güney kıyısındaki bu buluntular, depolanan yiyeceklerle birlikte değerlendirildi. Kipuların birçoğu, yiyecek kalıntılarıyla birlikte veya bunların altında bulunmuştu. [6]
Inkawasi’deki kalıntılar arasında yer fıstığı, siyah fasulye ve acı biber vardı. Bu buluntu ilişkisi, kipuları inceleyen araştırmacılara depo bağlamı sunuyordu. İplerin yanında ne bulunduğu, kayıtların yorumlanmasında bu nedenle dikkate alındı. [6]
Inkawasi kipularındaki bazı hesaplardan, düzenli aralıklarla sabit miktarlar düşüldüğü belirlendi. Bunun devlet vergisini temsil edebileceği önerildi; ancak yorum kesinleşmiş değildir. Burada hesap düzeniyle, o düzene verilen vergi açıklamasını ayırmak gerekir. [6]
Sık sorulan sorular
Quipu nasıl telaffuz edilir, kelime ne anlama gelir?
Quipu sözcüğü, Keçuva dilinde düğüm anlamına gelen bir addır. İngilizce /ˈkiːpuː/ telaffuzu da Türkçedeki kipu söyleyişine oldukça yakındır.
Kipularda sıfır nasıl gösterilir?
Sayısal İnka kipularında sıfır, ilgili seviyede düğüm bırakılmamasıyla gösterilir. Pachacamac Müzesi’ndeki 11.540 değerli sarkıtta, birler basamağı bu nedenle düğümsüzdür.
Kipu bir yazı sistemi olarak çözüldü mü?
Sayısal İnka kipuları, düğüm türleri ve basamak konumları üzerinden okunabilir. Sabine Hyland’ın 2017 tarihli hecesel yazı yorumu ise bütün kipuları kapsamaz. İncelediği San Juan de Collata örnekleri, 18. yüzyıla aittir.
Quipu ile makrome aynı şey mi?
Quipu, And toplumlarının bilgiyi düğümlü iplerle kaydetmesini sağlayan sistemin adıdır. İnka örneklerinde düğüm türleri ve seviyeleri, sayısal değerleri okumayı sağlar. Bu nedenle kipuyu tanımlarken belirleyici özellik, kayıt tutma işlevidir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Quipu tr.wikipedia.org
- INALCO — Quechua oral numeration and its writing in quipus inalco.fr
- Wikipedia — Quipu en.wikipedia.org
- NIST Museum — Standardizing an Empire nist.gov
- Stony Brook University — The knots in the quipu, and in the friar’s belt math.stonybrook.edu
- Archaeology — Reading an Inca Archive archaeology.org
- University of St Andrews — Writing with twisted cords research-portal.st-andrews.ac.uk
- Archaeology — Peru’s Logosyllabic Khipus Record 3-D Texts archaeology.org
Görsel: The Ancient Quipu Plate XXII.jpg — Leslie Leland Locke, Public domain
