آلاجاهویوک و قرص خورشید هیتی؛ خاستگاه نماد آنکارا

آلاجاهویوک چیست؟

آلاجاهویوک (Alacahöyük) یک سکونتگاه باستانی در مرکز ترکیه است. از دوره مس‌سنگی تا عصر مفرغ آغازین و دوره هیتی، مردم در اینجا زندگی می‌کردند. فرمانداری آلاجا چهار لایه فرهنگی اصلی برای آن برمی‌شمارد: مس‌سنگی، مفرغ آغازین–هاتی، هیتی و دوره‌های متأخر.

ابعاد تپه حدود 310 × 275 متر و ارتفاع آن 14 متر است. تپه بلندی نیست، اما بقایای هزاران سال زندگی را لایه‌لایه در خود جای داده است.

مشهورترین اشیای آن «قرص‌های خورشید» مفرغی هستند. شما احتمالاً شکل آن‌ها را دیده‌اید، بی‌آنکه بدانید از کجا آمده‌اند. این نقش هم روی بنای یادبودی در آنکارا (Ankara) دیده می‌شود و هم در نشان یک دانشگاه. این مقاله رد آن را تا خاستگاهش دنبال می‌کند.

آلاجاهویوک کجاست؟ آلاجاهویوک در چوروم

محوطه باستانی آلاجاهویوک در شهرستان آلاجا (Alaca)، در استان چوروم (Çorum) قرار دارد. پرتال وزارت فرهنگ دو فاصله برای آن ذکر می‌کند: 49 کیلومتر تا مرکز شهر چوروم و 8 کیلومتر تا جاده چوروم–آنکارا.

این محوطه پایتخت هیتی‌ها نیست. خاتوشا (Hattuşa) در بوغازقلعه (Boğazkale) قرار دارد. آلاجاهویوک سکونتگاهی جداگانه در شمال شرقی آن است. اگر شما قصد سفر دارید، این دو را دو توقف جدا در برنامه‌تان در نظر بگیرید.

آن را با چاتال‌هویوک (Çatalhöyük) هم اشتباه نگیرید. چاتال‌هویوک سکونتگاهی نوسنگی در شهرستان چومرا (Çumra) در استان قونیه (Konya) است. این محوطه در 2012 وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد.

تاریخ آلاجاهویوک

این تپه لایه‌هایی از چند دوره دارد. نخستین مراحل استقرار به دوره مس‌سنگی می‌رسد. بالای آن‌ها لایه عصر مفرغ آغازین و سپس لایه دوره هیتی قرار دارد.

بر اساس تاریخ‌گذاری پرتال وزارت فرهنگ، لایه‌ای که قرص‌های خورشید در آن پیدا شدند به 2500–2000 پیش از میلاد تعلق دارد؛ یعنی عصر مفرغ آغازین.

دبلیو. جی. همیلتون (W. G. Hamilton) در 1835 این محوطه را به جامعه علمی معرفی کرد. کار گسترده یک قرن بعد آغاز شد. در 1935، به دستور آتاتورک، کاوش‌ها به نمایندگی از انجمن تاریخ ترکیه (Türk Tarih Kurumu) شروع شد. سرپرستی آن‌ها با رمزی اوغوز آریک (Remzi Oğuz Arık) بود. این کاوش‌ها از نخستین کاوش‌های ملی ترکیه بودند.

کار در 1983 متوقف شد. به گزارش فرمانداری آلاجا، آیکوت چیناراوغلو (Aykut Çınaroğlu) در 1996 کاوش‌ها را از سر گرفت.

نام باستانی این مکان هنوز قطعی نیست. پژوهشگران نام‌های آرینا (Arinna)، تاوینیا (Tawiniya) و زیپالاندا (Zippalanda) را پیشنهاد کرده‌اند. این‌ها فرضیه‌های رقیب‌اند و هیچ‌کدام تأیید نشده است.

چرا آلاجاهویوک مهم است؟ آرامگاه‌های سلطنتی

اهمیت محوطه تا حد زیادی به گورهای عصر مفرغ آغازین آن برمی‌گردد. پرتال وزارت فرهنگ از 13 آرامگاه یاد می‌کند که تصور می‌شود متعلق به شاهزادگان زن و مرد بوده‌اند. تعداد گورها در منابع یکسان نیست. چکیده مقاله‌ای از اونسال یالچین (Ünsal Yalçın) و خدیجه گونول یالچین (Hatice Gönül Yalçın) در 2013، از 14 گور شاخص در کاوش‌های 1935–1940 خبر می‌دهد.

در آرامگاه‌ها فقط قرص خورشید نبود. یافته‌ها شامل این موارد است:

• پیکره‌های گوزن نر و گاو نر،
• سلاح‌ها،
• اشیایی از طلا، نقره، مفرغ، مس و الکتروم.

آرامگاه‌های سنگی پوشش چوبی داشتند. سرها و پاهای گاوهای قربانی‌شده را روی این پوشش‌ها می‌گذاشتند.

یک نمونه، آرامگاه A است. زنی بزرگسال در این گور با ابعاد 5 × 2.3 متر دفن شده بود. چهار نشان خورشیدی نیز کنار او قرار داشت.

بخش بزرگی از یافته‌های طلا و مفرغ این آرامگاه‌های سلطنتی در موزه تمدن‌های آناتولی (Anadolu Medeniyetleri Müzesi) در آنکارا نگهداری می‌شود.

قرص خورشید: متعلق به هاتی‌ها، نه هیتی‌ها

این اشیا معمولاً «قرص خورشید هیتی» نامیده می‌شوند. اما فرمانداری آلاجا آن‌ها را به آرامگاه‌های فرمانروایان هاتی نسبت می‌دهد. هاتی‌ها پیش از هیتی‌ها زندگی می‌کردند. بنابراین، این قرص‌ها از پادشاهی هیتی قدیمی‌ترند.

همه این نشان‌ها گرد نیستند. در آلاجاهویوک، در کنار شکل‌های دایره‌ای، نمونه‌های نیم‌دایره و مربع هم وجود دارد.

کاربردشان چه بود؟ دیدگاه رایج آن‌ها را نشان‌های تشریفاتی می‌داند. نظریه دیگری در نشریه آنتیکویتی (Antiquity) مطرح شده است. بر اساس آن، این اشیا وسایلی برای آراستن گاوها در جشن‌ها بوده‌اند. پرسش هنوز باز است. اگر شما روی برچسبی نام «قرص خورشید» را دیدید، به یاد داشته باشید که این نام حاصل یک تفسیر است.

قرص خورشید چگونه نماد آنکارا شد؟

تبدیل یک یافته آرامگاهی به نشان شهر، انتخابی آگاهانه بود. این روند چند مرحله داشت.

دومین کنگره تاریخ ترکیه در 20–25 سپتامبر 1937 برگزار شد. یک قرص خورشید مفرغی به‌عنوان نشان آن انتخاب شد. در 1946 نیز دانشگاه آنکارا (Ankara Üniversitesi) تأسیس شد و قرص خورشید را نماد خود قرار داد.

شهرداری آنکارا بعدتر به این روند پیوست. پژوهش گوکای کانمازالپ (Gökay Kanmazalp) در 2023 می‌گوید این قرص با تأثیر ودات دالوکای (Vedat Dalokay) وارد نشان شهرداری شد. استفاده از آن از 1973 تا 1995 ادامه داشت.

در 1978، یادمان بزرگ قرص خورشید اثر نصرت سومان (Nusret Suman) در میدان لوزان (Lozan Meydanı)، در محله صحیه (Sıhhiye) آنکارا نصب شد. سومان از آثار هاتی آلاجاهویوک الهام گرفته بود.

پیوند آن با زندگی روزمره همین‌جاست. میدان صحیه بخشی پررفت‌وآمد از پایتخت است. بنای یادبود آن، شکلی برگرفته از گورهای آلاجا در چوروم را پیش چشم می‌گذارد.

دروازه ابوالهول و لایه هیتی

دوره هیتی هم اثر شاخص خودش را دارد. دروازه ابوالهول (Sfenksli Kapı) ورودی باشکوهی با عرض 10 متر است. این دروازه با بلوک‌های آندزیت روی پیِ سنگ‌آهکی ساخته شده است.

نقش‌برجسته‌های آن مراسمی را در برابر یک گاو نر نشان می‌دهند که شاه و ملکه در آن حضور دارند. پیکره‌های دیگری به الهه‌ای نزدیک می‌شوند که بر تخت نشسته است.

پس محوطه دو دوره مشهور دارد. قرص‌های خورشید متعلق به گورهای قدیمی‌تر هاتی هستند. دروازه ابوالهول به دوره هیتی تعلق دارد.

موزه آلاجاهویوک (Alacahöyük Müzesi)

نخستین موزه محلی در 1940 افتتاح شد. در 1982 به ساختمان فعلی خود درون محوطه باستانی انتقال یافت. موزه در 2011 بازآرایی شد.

تالارها نام سه نفر از دست‌اندرکاران کاوش‌ها را دارند: حمید زبیر کوشای (Hamit Zübeyr Koşay)، رمزی اوغوز آریک و محمود آکوک (Mahmut Akok).

برای دیدن نفیس‌ترین اشیای طلا و مفرغ، شما بازدید از آنکارا را هم در برنامه بگذارید. یافته‌های اصلی آرامگاه‌های سلطنتی در موزه تمدن‌های آناتولی قرار دارند.

آیا آلاجاهویوک در یونسکو ثبت شده است؟

با نام خودش، خیر. مدخل میراث جهانی یونسکو در 1986 مربوط به خاتوشا، پایتخت هیتی‌ها در بوغازقلعه، و محدوده‌های پیرامونی توصیف‌شده در پرونده است.

بااین‌حال، نام منطقه می‌تواند باعث اشتباه شود. عنوان جداگانه‌ای به نام پارک ملی تاریخی بوغازکوی–آلاجاهویوک (Boğazköy–Alacahöyük Tarihî Millî Parkı) در 1988 ثبت شد. این پارک در شهرستان بوغازقلعه استان چوروم است و خاتوشا و بقایای پیرامون آن را در بر می‌گیرد.

بنابراین، ممکن است شما نام «یونسکو» را در ارتباط با این منطقه بشنوید. اما نامی که در پرونده میراث جهانی آمده، خاتوشاست.

گاه‌شمار

• دوره مس‌سنگی: نخستین مراحل استقرار در آلاجاهویوک شکل می‌گیرد؛ پیش از لایه‌های مفرغ آغازین و هیتی.
• 2500–2000 پیش از میلاد: تاریخ لایه عصر مفرغ آغازینِ حاوی قرص‌های خورشید، بر اساس تاریخ‌گذاری وزارت فرهنگ.
• 1835: دبلیو. جی. همیلتون محوطه را به جامعه علمی معرفی می‌کند.
• 1935: کاوش‌های ملی به سرپرستی رمزی اوغوز آریک و به نمایندگی از انجمن تاریخ ترکیه آغاز می‌شود.
• 1937: یک قرص خورشید نشان دومین کنگره تاریخ ترکیه می‌شود.
• 1940: نخستین موزه محلی افتتاح می‌شود.
• 1946: دانشگاه آنکارا تأسیس می‌شود و قرص خورشید را نشان خود قرار می‌دهد.
• 1973–1995: قرص خورشید در نشان شهرداری آنکارا به کار می‌رود.
• 1978: یادمان نصرت سومان در میدان لوزانِ صحیه نصب می‌شود.
• 1982: موزه به ساختمان خود در داخل محوطه منتقل می‌شود.
• 1986: خاتوشا در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شود.
• 1988: پارک ملی تاریخی بوغازکوی–آلاجاهویوک ثبت می‌شود.
• 1996: به گزارش فرمانداری آلاجا، آیکوت چیناراوغلو کاوش‌ها را از سر می‌گیرد.
• 2011: موزه آلاجاهویوک بازآرایی می‌شود.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• زمانی روستایی روی تپه بود. با آغاز کاوش‌های گسترده در 1935، روستای روی تپه آلاجاهویوک جابه‌جا شد.
• کاوش لایه‌به‌لایه. دفترهای کاوش انجمن تاریخ ترکیه ثبت کرده‌اند که خاک انباشته را در گام‌های 20 سانتی‌متری برمی‌داشتند. یافته‌های هر عمق ثبت می‌شد.
• گاوها روی آرامگاه‌ها. سرها و پاهای گاوهای قربانی‌شده روی پوشش چوبی گورهای سنگی قرار داشت.
• نشان‌های مربع و نیم‌دایره. اشیای موسوم به «خورشید» همگی دایره‌ای نیستند.
• دو شمار متفاوت از گورها. منابع رسمی از 13 آرامگاه می‌گویند. چکیده مقاله‌ای در 2013 از 14 گور شاخص در کاوش‌های 1935–1940 یاد می‌کند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. پرتال فرهنگ — موزه و محوطه باستانی آلاجاهویوک kulturportali.gov.tr
2. ویکی‌پدیا — آلاجاهویوک en.wikipedia.org
3. یونسکو — خاتوشا: پایتخت هیتی‌ها whc.unesco.org
4. وزارت کشاورزی و جنگل‌داری — پارک ملی بوغازکوی–آلاجاهویوک bolge11.tarimorman.gov.tr
5. وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه و محوطه باستانی آلاجاهویوک muze.gov.tr
6. وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه و محوطه باستانی آلاجاهویوک muze.gov.tr
7. فرمانداری آلاجا — آلاجاهویوک، سرزمین هیتی‌ها alaca.gov.tr
8. دسترسی آزاد دانشگاه سلیمان دمیرل — بازنگری پیکره‌های فلزی انسان‌ریخت آلاجاهویوک، آناتولی acikerisim.sdu.edu.tr
9. آنتیکویتی — افتخار دامداران antiquity.ac.uk
10. انجمن تاریخ ترکیه — دفترهای کاوش آلاجاهویوک 1936–1937 ttk.gov.tr
11. TARE — فراتر از دریا، شن و خورشید: نقش میراث هیتی در تحول سیاست‌های میراث فرهنگی ترکیه dergipark.org.tr
12. شهرداری کلان‌شهر آنکارا — میراث آنکارا، قرص خورشید هاتی s.ankara.bel.tr

Image: Sphinx Gate, Alaca Höyük 02.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0