Pirus, MÖ 280 ve 279’da Roma karşısında başarı kazandığı halde ordusu ağır kayıplarla yıprandı. Yunanistan’ın kuzeybatısındaki Epir’in Helenistik kralıydı; zaferlerini ağır kayıplar ve takviye güçlüğü izledi. Pirus zaferi deyimi, kazanana yenilgiye denk bedel ödeten görünürdeki başarıyı anlatır. [1][3][5][6]
Herakleia’da Roma atlarını ürküten savaş filleri, Asculum’da akarsu ve ağaçlık kıyılara takıldı. Siz bu iki muharebede, kazanılan savaşların neden kalıcı üstünlük sağlayamadığını göreceksiniz. Tarentum’un çağrısı, ordunun kayıpları ve Plutarkhos’un geç tarihli anlatısı bu soruyu açıklıyor. [3][5]
Pirus kimdir, Epir’de nasıl kral oldu?
Pirus, yaklaşık MÖ 319/318–272 yılları arasında yaşamış bir Helenistik dönem kralıdır. Babası Aiakides, annesi ise Tesalyalı Phthia olarak kaydedilir. Hüküm sürdüğü Epir, Yunanistan’ın kuzeybatısında bulunan bölgenin adıdır. Roma karşısındaki seferini anlamak için önce bu coğrafi başlangıcı akılda tutmak gerekir. [1][2]
Pirus, MÖ 297’de Mısır hükümdarı I. Ptolemaios’un desteğiyle Epir tahtını yeniden kazandı. Bu destek, onun siyasal hayatındaki dış ilişkilerin somut örneklerinden biridir. İtalya seferinden önce de başka hükümdarlarla kurduğu ilişkiler, iktidarının gelişiminde rol oynuyordu. [1]
Plutarkhos’un Demetrios biyografisine göre Makedonya, Demetrios devrildikten sonra Pirus ile Lysimakhos arasında paylaşıldı. Böylece Pirus’un faaliyet alanı, Roma’yla savaşlarından önce Epir sınırlarını aşmıştı. Makedonya paylaşımı, onun yalnız İtalya seferi üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini gösterir. [4]
Pirus’un başkenti Ambrakia, bugün Yunanistan’ın Epir bölgesindeki Arta kentinin bulunduğu yerdedir. Siz Arta adını bir gezi planında gördüğünüzde, Pirus’un başkentiyle bağlantısını hatırlayabilirsiniz. Antik Ambrakia ile bugünkü Arta arasındaki bu bağlantı, kralın coğrafyasını somutlaştırır. [7]
Epir Kralı Pirus İtalya’ya neden geçti?
Güney İtalya’daki Yunan kenti Tarentum, Roma ile çatışırken Pirus’tan yardım istedi. Kentin çağrısı, savaşan orduların komutasını üstlenmesine yönelik somut bir talepti. Pirus’un İtalya’ya geçişinin doğrudan nedeni, Tarentum’un Roma karşısında aradığı askerî destekti. [3]
Pirus, Tarentum’a yardım ederken İtalya’da kendisine bir egemenlik alanı kurma fırsatı gördü. Bu nedenle seferi, yalnızca çağrıya cevap veren sınırlı bir yardım olarak düşünmemek gerekir. MÖ 280’de yarımadaya geçen kral, kendi iktidarını genişletme beklentisi de taşıyordu. [3]
İtalya seferindeki ordusu için 20.000 piyade ve 3.000 süvari sayıları verilir. Aynı kuvvette 2.000 okçu, 500 sapancı ve 20 savaş fili bulunduğu belirtilir. Bu dağılım, Pirus’un farklı görevler üstlenen birliklerle hareket ettiğini gösterir. Fillerin rolü, ordunun diğer unsurlarıyla birlikte ele alındığında daha anlaşılır olur. [3]
Pirus, MÖ 280’de Herakleia’da konsül Publius Valerius Laevinus’un Roma ordusunu yendi. Böylece Tarentum’un yardım çağrısını izleyen sefer, Roma karşısında bir başarı getirdi. Ancak Herakleia’nın sonucu, İtalya’da sürdürülebilir egemenlik kurulup kurulamayacağı sorusunu tek başına cevaplamıyordu. [3]
Herakleia ve Asculum muharebelerinde savaş filleri nasıl kullanıldı?
Plutarkhos’a göre Herakleia’daki filler, Roma ordusunun atlarını ürküterek savaş düzeninde kargaşa yarattı. Pirus, ortaya çıkan bu durumdan Tesalya süvarilerini kullanarak yararlandı. Anlatıda başarı, fillerin etkisiyle süvarilerin hareketi arasındaki bağlantı üzerinden açıklanır. [5]
Plutarkhos’un özellikle belirttiği unsur, Roma atlarının bu hayvanlar karşısında ürkmesidir. Tesalya süvarilerinin devreye girmesi, hayvanların yarattığı kargaşanın başka birliklerle değerlendirildiğini gösterir. [5]
Pirus’un ikinci büyük başarısı, MÖ 279’da Apulia’daki Asculum Muharebesi’nde geldi. Ancak Plutarkhos’un aktardığı anlatıda, fillerin kullanımı Herakleia’daki kadar doğrudan ilerlemedi. İlk gün karşılaşılan akarsu ve ağaçlık kıyılar, fillerin hücumunu engelledi. Dolayısıyla aynı savaş araçlarının etkisi, karşılaşılan araziye göre değişebiliyordu. [3][5]
Plutarkhos’a göre Pirus, Asculum’un ikinci gününde düz zeminde savaşmayı tercih etti. Fillerin aralarına okçular ve sapancılar yerleştirerek bu birlikleri birlikte kullandı. Burada belirleyici ayrıntı, fillerin yalnızca bulunması değil, hangi zeminde ve düzenle ilerlemesidir. [5]
Herakleia ile Asculum’u karşılaştırırken, filleri tek başına zaferin açıklaması saymak yetersiz kalır. İlkinde Roma atlarının ürkmesi ve Tesalya süvarilerinin hareketi birlikte anlatılır. İkincisinde ise akarsu, ağaçlık kıyılar, düz zemin ve destek birlikleri öne çıkar. Plutarkhos’un anlatısı, askerî aracın değerini kullanıldığı koşullarla birlikte düşünmeye yöneltir. [5]
Pirus’un zaferleri neden sürdürülebilir bir üstünlük sağlamadı?
Plutarkhos, Asculum sonrasında Pirus’un deneyimli komutanlarını kaybettiğini ve anayurttan takviye getiremediğini belirtir. İtalyan müttefikleri isteksizleşirken Roma, ordusunu hızla yenileyebilecek durumda görünür. Bu koşullarda kazanılan muharebe, sonraki mücadeleler için yeterli güç bırakmıyordu. [5]
Deneyimli komutan kaybı, Plutarkhos’un açıklamasında toplam ölü sayısından ayrı bir yer tutar. Pirus’un sorunu, eksilen askerlerin yerine yenilerini koyabilmekle de ilgiliydi. Anayurttan takviye getirememesi, savaşın bedelini sonraki kararlarına taşıyan temel güçlüklerden biriydi. Roma’nın ordusunu yenileyebilmesi ise karşı tarafta farklı bir devam kapasitesi yaratıyordu. [5]
Plutarkhos, Asculum’un ardından Pirus’a bir zafer daha kazanırlarsa mahvolacakları anlamındaki sözü atfeder. Bu sözün ağırlığı, zafer ile ordunun devam gücü arasındaki açmazdan gelir. Burada başarıyı değerlendiren ölçü, yalnızca muharebe sonunda hangi tarafın üstün geldiği değildir. Geriye kalan kuvvetin yeni bir mücadeleyi taşıyabilmesi de hesaba katılır. [5]
Pirus zaferi deyimi, kazanana yenilgiye denk ağırlıkta bedel ödeten görünürdeki başarıyı ifade eder. Siz bir tartışmayı kazanırken ilişkinizi tükettiğiniz bir durumu bunun benzetmesi olarak düşünebilirsiniz. Pirus’un örneğinde ise bedel, deneyimli komutan kayıpları ve giderilemeyen takviye ihtiyacıydı. Gündelik benzetmenin tarihsel dayanağı, kazanç ile devam edebilme gücü arasındaki bu gerilimdir. [5][6]
Pirus, MÖ 278’de Sicilya’daki Yunan kentlerinin Kartaca’ya karşı yardım çağrısını kabul etti. Ordusuyla adaya geçti; ancak Lilybaeum kuşatmasında denizden abluka kuramadı. İki aylık saldırıların sonuç vermemesi, bu seferde karşılaştığı somut engellerden biriydi. [1][3]
MÖ 275’te Beneventum’da Manius Curius Dentatus’un ordusuyla karşılaşmasının ardından İtalya seferini bitirdi. Pirus’un Epir’e dönüşü, Herakleia ve Asculum başarılarının ardından gelen son aşamaydı. Bu sıra, kazanılmış muharebelerle kalıcı egemenlik arasındaki farkı görünür kılar. [3]
Plutarkhos’un anlattıkları olaylardan ne kadar sonra yazıldı?
Pirus biyografisini içeren Paralel Hayatlar, genellikle MS 2. yüzyıl başlarına tarihlenir. Herakleia ve Asculum ise MÖ 280–279 yıllarında gerçekleşmiş muharebelerdir. Bu tarihlendirmeyle olaylar ve anlatı arasında yaklaşık 380–400 yıl bulunduğu hesaplanır. Dolayısıyla Plutarkhos’un metni, savaşlar sırasında tutulmuş doğrudan bir gözlem kaydı değildir. [8]
Bu zaman aralığı, özellikle Asculum’un kayıp rakamları okunurken akılda tutulmalıdır. Plutarkhos’un aktardığı Hieronymos, 6.000 Romalı ile Pirus’un 3.505 askerinin öldüğünü bildirir. Dionysios ise iki tarafın toplam kaybını 15.000’i aşan ölüyle ifade eder. Bunlar tek bir kesin toplamda birleştirilebilecek, birbirini tamamlayan sayılar değildir. [5]
Uyuşmazlık, Asculum’daki ölü sayısının hangi rakamla verileceğinden daha geniş bir konudur. Hieronymos, iki günlük bir çatışmanın sonunda Roma yenilgisi anlatır. Dionysios ise tek günlük, kesin Roma yenilgisi bildirmeyen bir çarpışma aktarır. Savaşın süresi ve sonucu da aynı anlatılar arasında farklılaşır. [5]
Bu nedenle Asculum için kesin kayıp bilançosu vermek, mevcut anlatılardaki uyuşmazlığı örter. Pirus’a atfedilen meşhur söz de Plutarkhos’un aktarımı olarak değerlendirilmelidir. Sözü harfi harfine yeniden üretmek yerine, aktarılan anlamı belirtmek daha isabetlidir. Ordunun yıpranmasıyla ilgili açıklama ile tartışmalı rakamlar, ayrı dikkat gerektirir. [5]
Kısa kronoloji
Pirus’un yaşamındaki ana duraklar, Epir’den İtalya’ya ve Sicilya’ya uzanan hareketi gösterir. Aşağıdaki sıra, muharebelerle Plutarkhos’un anlatısının yazıldığı dönemi de ayırır. [1][3][8]
- MÖ 319/318 dolayları Pirus doğdu.
- MÖ 297 I. Ptolemaios’un desteğiyle Epir tahtını yeniden kazandı.
- MÖ 280 Tarentum’un çağrısıyla İtalya’ya geçti; Herakleia’da Roma ordusunu yendi.
- MÖ 279 Asculum’da ağır kayıplarla ilişkilendirilen zaferini kazandı.
- MÖ 278 Kartaca’ya karşı savaşmak üzere Sicilya’ya geçti.
- MÖ 275 Beneventum karşılaşmasının ardından İtalya seferini bitirip Epir’e döndü.
- MÖ 272 Argos’un dar sokaklarındaki çatışmalar sırasında öldürüldü.
- MS 2. yüzyıl başları Pirus biyografisini içeren Paralel Hayatlar için genel tarihlendirme.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Plutarkhos, Pirus’un Pantaukhos’la bizzat dövüştüğünü ve onu yaraladığını anlatır. Aynı muharebede karşı taraftan 5.000 askerin esir alındığını da aktarır. Bu ayrıntı, Pirus’un savaş alanındaki kişisel davranışına ilişkin bir anlatı sunar. Ancak rakam ve dövüş bilgisi, Plutarkhos’un aktarımına aittir. [4]
Plutarkhos’a göre bazı Makedonlar, Pantaukhos zaferinden sonra Pirus’un cesaretini Büyük İskender’inkine benzetti. Burada anlatılan, bazı Makedonların Pirus hakkında yaptığı bir savaşçılık karşılaştırmasıdır. Bu benzetmeyi, Pirus ile Büyük İskender’in başarılarının her bakımdan eşitliği şeklinde okumamak gerekir. Aktarımın konusu, muharebe sonrasında dile getirilen cesaret değerlendirmesidir. [4]
Oxford Classical Dictionary, Dodona’daki büyük tiyatronun yapımını doğrudan Pirus’a bağlar. Bu bilgi, onun adının yalnız muharebelerle ilişkilendirilmediğini gösteren somut bir örnektir. Epir hükümdarının yaşamını araştırırken, Dodona tiyatrosu da bakılabilecek tarihsel bağlantılar arasında bulunur. [2]
Encyclopaedia Romana ise Pirus’un Tarentum’daki zaferini anmak için bir heykel diktirdiğini belirtir. Bu eser, yaldızlı bronzdan yapılmış bir Zafer heykeli olarak tanımlanır. Kazananı tüketen başarıyla anılan hükümdarın zaferini böyle bir anıtla kutlaması dikkat çekicidir. Heykel, kazanılan başarının nasıl temsil edildiğine ilişkin maddi bir ayrıntı sunar. [6]
Sık sorulan sorular
Pirus kimdir, hangi devletin kralıdır?
Pirus, Yunanistan’ın kuzeybatısındaki Epir’in Helenistik dönem kralı olarak tanınır. Yaklaşık MÖ 319/318’de doğmuş, MÖ 272’de Argos’taki çatışmalar sırasında öldürülmüştür.
Pirus zaferi ne demek, günlük hayatta nasıl kullanılır?
Pirus zaferi, kazanana yenilgiye denk ağırlıkta bedel ödeten görünürdeki başarıdır. Siz de kazanılan bir tartışmanın ilişkiyi tüketmesini, bu deyimi anlamak için düşünebilirsiniz.
Pirus, Roma ordularını hangi muharebelerde yendi?
Pirus, MÖ 280’de Herakleia’da, MÖ 279’da ise Asculum’da Roma karşısında başarı kazandı. Bununla birlikte Plutarkhos’un aktardığı Asculum anlatıları, savaşın süresi ve sonucu konusunda uyuşmaz.
Pirus’un meşhur zafer sözü kesin olarak ona mı aittir?
Plutarkhos, bir zafer daha kazanırlarsa mahvolacakları anlamındaki sözü Pirus’a atfeder. Ancak bu anlatının yer aldığı eser, muharebelerden yaklaşık 380–400 yıl sonra yazılmıştır.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Pirus tr.wikipedia.org
- Oxford Classical Dictionary — Pyrrhus academic.oup.com
- İngilizce Vikipedi — Pyrrhus of Epirus en.wikipedia.org
- Plutarkhos — Demetrios’un Hayatı, 41 ve 44 penelope.uchicago.edu
- Plutarkhos — Pirus’un Hayatı, 17 ve 21 penelope.uchicago.edu
- Encyclopaedia Romana — Altar of Victory penelope.uchicago.edu
- İngilizce Vikipedi — Arta, Greece, Antiquity en.wikipedia.org
- İngilizce Vikipedi — Parallel Lives en.wikipedia.org
Görsel: Young Pyrrhus slays Neoptolomeus, 297 BC (1854 engraving).jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
