نبرد میریوکفالون (۱۱۷۶) در یک نگاه
نبرد میریوکفالون (Miryokefalon) در ۱۷ سپتامبر ۱۱۷۶ رخ داد. در یک سوی میدان، مانوئل یکم کومننوس (I. Manuil Komnenos)، امپراتور روم شرقی (بیزانس)، قرار داشت. در سوی دیگر، قلیچ ارسلان دوم (II. Kılıç Arslan)، سلطان سلجوقیان روم، ایستاده بود. سپاه سلجوقی پیروز شد.
مانوئل هدف روشنی داشت. می‌خواست قونیه (Konya)، پایتخت سلجوقیان، را بگیرد و ضربه‌ای تعیین‌کننده به این دولت بزند. اما به قونیه نرسید. گذرگاهی تنگ او را متوقف کرد.
نام این نبرد یونانی است. شما در منابع ترکی آن را به صورت Miryokefalon می‌بینید. این املا و صورت Myriokephalon هر دو به یک رویداد اشاره دارند.
چرا قونیه اهمیت داشت؟
منابع قرون وسطی قونیه را ایکونیوم می‌نامند. این شهر پایتختی بود که سلاطین سلجوقی از آنجا بر آناتولی (Anadolu) حکومت می‌کردند. تصرف آن به معنای قطع‌کردن سر این دولت بود.
شما تصرف پایتخت یک کشور در نخستین لشکرکشی جنگ را تصور کنید. اگر این کار موفق شود، باقی ساختار هم فرو می‌ریزد. مانوئل دقیقاً روی همین نتیجه حساب کرده بود.
نبرد میریوکفالون چه زمانی رخ داد و لشکرکشی چگونه آغاز شد؟
مانوئل در ۱۱۷۶ با هدف رسیدن به قونیه به آناتولی لشکر کشید. سپاهش اردوگاه لوپادیون (Lopadion)، اولوبات (Uluabat) امروزی، را ترک کرد. سپس از غرب آناتولی به‌سوی نواحی داخلی پیش رفت.
این پیشروی آسان نبود. نیروهای سلجوقی محصولات کشاورزی و علف‌های مسیر را نابود کردند. منابع آب را هم آلوده کردند. سپاهی با آن ابعاد هر روز به علوفه و آب پاک نیاز داشت. شما می‌توانید پیامدش را تصور کنید: ستونی طولانی از سربازان در سرزمینی پیش می‌رفت که علوفه‌اش نابود و آبش آلوده شده بود.
قلیچ ارسلان راه دیپلماسی را هم آزمود. او پیش از نبرد پیشنهاد صلح داد. فرماندهان مانوئل دربارهٔ جنگیدن به او هشدار دادند، اما مانوئل پیشنهاد را نپذیرفت.
در گذرگاه چه اتفاقی افتاد؟
سپاه بیزانس وارد گذرگاهی تنگ شد. نیروهای سلجوقی از دامنه‌های مشرف به آن حمله کردند. این حمله ارتباط میان واحدهای ستون در حال حرکت را قطع کرد.
همهٔ بخش‌های ستون به یک اندازه از هم نپاشیدند. پیش‌قراولان و بدنهٔ اصلی سپاه بیزانس با تلفات اندک از گذرگاه عبور کردند. واحدهایی که پشت سرشان می‌آمدند، گرفتار حملهٔ سلجوقیان شدند.
شما کاروانی از خودروها را در جاده‌ای کوهستانی تصور کنید. اگر خودروهای عقب از حرکت بمانند، خودروهای جلو نمی‌توانند به کمکشان برگردند. نظم به هم می‌ریزد و هرکس پشت محل گسست مانده باشد، در معرض حمله قرار می‌گیرد.
از دست رفتن ادوات محاصره
بیزانسی‌ها برای تصرف شهری محصور، تجهیزات محاصره همراه آورده بودند. این تجهیزات در گذرگاه به دست دشمن افتاد و نابود شد. مانوئل بدون آنها نمی‌توانست عملیات علیه قونیه را ادامه دهد. بیش از هر درگیری منفرد، همین اتفاق بود که به لشکرکشی پایان داد.
شرایط صلح
طبق صلح، سپاه بیزانس اجازهٔ عقب‌نشینی یافت. در مقابل، باید استحکامات دو دژ دوریلایون (Dorileon) و سوبلایون (Sublaion) تخریب می‌شد.
مانوئل فقط به نیمی از توافق عمل کرد. در راه بازگشت دستور داد دیوارهای سوبلایون را ویران کنند. اما استحکامات دوریلایون را نگه داشت.
محل نبرد میریوکفالون: جنگ کجا رخ داد؟
این همان پرسشی است که هنوز پژوهشگران درباره‌اش اختلاف دارند. محل دقیق میدان نبرد معلوم نیست. مکان‌هایی در محدودهٔ دنیزلی (Denizli)، اسپارتا (Isparta) و قونیه پیشنهاد شده‌اند، اما میان پژوهشگران اجماعی وجود ندارد.
تنگهٔ باغیرساک در غرب قونیه
محمد عاکف جیلان (Mehmet Akif Ceylan) محل نبرد را تنگهٔ باغیرساک (Bağırsak Boğazı) در غرب قونیه می‌داند. مبنای نظر او وقایع‌نامه‌ها، نقشه‌ها، تصاویر ماهواره‌ای و مشاهدات میدانی است.
تنگهٔ کوفی نزدیک چیوریل
لونت کایاپینار (Levent Kayapınar) و همکارانش از مکان دیگری دفاع می‌کنند. آنها مسیرها و نامهای جغرافیایی منابع بیزانسی را با تنگهٔ کوفی (Küfi Boğazı) در چیوریل (Çivril)، از شهرستان‌های دنیزلی، تطبیق می‌دهند.
نام‌ها بخشی از استدلال آنهاست. کیناموس (Kinnamos) و نامهٔ خود مانوئل نام گذرگاه را Civrilicimani ثبت کرده‌اند. نیکتاس خونیاتس (Niketas Honiatis) آن را Civrici نوشته است. شباهت این نام‌ها با نام چیوریل توجه پژوهشگران را جلب کرده است.
گذرگاه قرهمیکبلی در کوههای سلطان
عبدالخالق چای (Abdülhalûk Çay) دیدگاه سومی دارد. به نظر او، نبرد در گذرگاه قرهمیکبلی (Karamıkbeli) در کوههای سلطان (Sultan Dağları)، شمال غربی یالواچ (Yalvaç)، رخ داده است.
وقایع‌نامه‌ها چه می‌گویند؟
عدنان اسکی‌کورت (Adnan Eskikurt) ۱۶ وقایع‌نامهٔ قرون وسطایی را که نبرد را شرح داده‌اند، بررسی کرده است. هر ۱۶ متن به یک تنگه اشاره دارند. هفت متن، محل را نزدیک قونیه می‌دانند. این شواهد نوع زمین را مشخص‌تر می‌کنند، اما نقطهٔ دقیق را نشان نمی‌دهند.
نقشهٔ نبرد میریوکفالون: مسیرها را چگونه بخوانیم؟
چون محل نبرد مورد اختلاف است، نقشهٔ واحدی که همه بر سر آن توافق داشته باشند وجود ندارد. آنچه شما می‌توانید با اطمینان ترسیم کنید، مسیر کلی لشکرکشی است.
- سپاه از اردوگاه لوپادیون، اولوبات امروزی، حرکت می‌کند.
- از غرب آناتولی به‌سوی نواحی داخلی پیش می‌رود.
- هدفش قونیه است.
- پیش از رسیدن به شهر، در گذرگاهی تنگ متوقف می‌شود.
سه مکان پیشنهادی در بخش‌های متفاوت این مسیر داخلی قرار دارند. تنگهٔ باغیرساک قونیه در غرب شهر است. چیوریل در دنیزلی قرار دارد. قرهمیکبلی در کوههای سلطان، شمال غربی یالواچ، واقع شده است. اگر شما برای سفر برنامه می‌ریزید، هرکدام را یک محل احتمالی بدانید، نه میدان نبردی که شناسایی آن قطعی شده باشد.
آیا جست‌وجو هنوز ادامه دارد؟
بله. بر اساس گزارش خبرگزاری آناتولی در ۲۲ اوت ۲۰۲۶، بررسی‌های سطحی در تنگهٔ باغیرساک در جریان بود. دانشگاه نجم‌الدین اربکان (Necmettin Erbakan Üniversitesi)، مدیریت موزهٔ قونیه (Konya Müze Müdürlüğü) و شهرداری کلان‌شهر قونیه (Konya Büyükşehir Belediyesi) این کار را مشترکاً انجام می‌دادند. هر یافته‌ای می‌تواند بر شواهد مربوط به این محل پیشنهادی بیفزاید.
آیا آناتولی به‌عنوان سرزمین ترک‌ها «تثبیت» شد؟
محتوای آموزشی وزارت آموزش ملی ترکیه پیروزی ۱۱۷۶ را با چنین تعبیری توصیف می‌کند. بنا بر این محتوا، نبرد به امید بیزانس برای بیرون‌راندن ترک‌ها از آناتولی پایان داد. همچنین گفته می‌شود که حاکمیت ترک‌ها تثبیت شد.
این یک تفسیر است و محدودیت‌هایی دارد. یک سال پس از نبرد، در ۱۱۷۷، نیروهای بیزانس سپاه سلجوقی را در هیلیون و لیموخیر (Hyelion ve Leimokheir)، کنار رود مندرس (Menderes)، شکست دادند. بنابراین میریوکفالون توان نظامی بیزانس را از میان نبرد.
برداشت منصفانه این است: نبرد، تلاش مانوئل برای تصرف قونیه را متوقف کرد. همچنین احتمال بازپس‌گیری سرزمین‌های مرکزی سلجوقیان به دست بیزانس را بسیار کمتر کرد. اما حضور بیزانس و توان رزمی آن در یک روز پایان نیافت.
اگر مانوئل پیروز می‌شد چه اتفاقی می‌افتاد؟
منابع از پیروزی بیزانس خبر نمی‌دهند؛ پس هر روایت تاریخی جایگزین، حدس و گمان است. آنچه شما می‌توانید بگویید، باید بر واقعیت‌های بالا تکیه داشته باشد. هدف مانوئل پایتخت بود. تجهیزات محاصره‌اش می‌توانست تصرف آن را ممکن کند. با از دست رفتن آن تجهیزات، نقشه شکست خورد. نتیجه‌ای متفاوت در گذرگاه، به معنای لشکرکشی بسیار متفاوتی بود.
خط زمانی
- ۱۱۷۶: مانوئل با هدف رسیدن به قونیه لشکرکشی می‌کند؛ سپاهش اردوگاه لوپادیون (اولوبات) را ترک می‌کند و از غرب آناتولی پیش می‌رود.
- ۱۷ سپتامبر ۱۱۷۶: نبرد میریوکفالون با پیروزی قلیچ ارسلان دوم پایان می‌یابد.
- ۱۱۷۶، پس از نبرد: صلح برقرار می‌شود. سپاه به شرط تخریب دژها اجازهٔ عقب‌نشینی می‌یابد.
- ۱۱۷۷: نیروهای بیزانس در هیلیون و لیموخیر بر سپاه سلجوقی پیروز می‌شوند.
- ۲۲ اوت ۲۰۲۶: خبرگزاری آناتولی گزارش می‌دهد که بررسی‌های سطحی در تنگهٔ باغیرساک ادامه دارد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- برادر همسر امپراتور کشته شد. بالدوین انطاکیه فرمانده جناح راست سپاه بیزانس بود. او برادر همسر مانوئل بود و در نبرد کشته شد.
- حیوانات بارکش هدف قرار گرفتند. سربازان سلجوقی حیوانات بارکش را با تیر زدند. سپس باروبنه و تجهیزات محاصره راه را در گذرگاه بستند.
- طوفان گردوغبار آشفتگی را بیشتر کرد. این طوفان دید را در میدان نبرد کاهش داد و سردرگمی را تشدید کرد.
- مانوئل به پادشاه انگلستان نامه نوشت. او پس از شکست، نامهای برای هنری دوم (II. Henry) فرستاد. در آن، لشکرکشی و پذیرفتن صلح را از دیدگاه خودش شرح داد.
پرسش‌های متداول
نبرد میریوکفالون چه زمانی رخ داد؟
این نبرد در ۱۷ سپتامبر ۱۱۷۶ میان مانوئل یکم کومننوس و قلیچ ارسلان دوم رخ داد.
چه کسی پیروز شد؟
سپاه سلجوقی به فرماندهی قلیچ ارسلان دوم پیروز شد. تجهیزات محاصرهٔ مانوئل به دست دشمن افتاد و نابود شد؛ بنابراین او نتوانست عملیات علیه قونیه را ادامه دهد.
نبرد کجا رخ داد؟
محل نبرد قطعی نشده است. تنگهٔ باغیرساک در غرب قونیه، تنگهٔ کوفی در چیوریلِ دنیزلی و گذرگاه قرهمیکبلی در شمال غربی یالواچ از مکانهای پیشنهادی هستند.
آیا این نبرد به قدرت بیزانس در آناتولی پایان داد؟
خیر. نیروهای بیزانس در ۱۱۷۷ در هیلیون و لیموخیر پیروز شدند. این نبرد به امید بیرون‌راندن ترک‌ها پایان داد، اما توان نظامی بیزانس را از میان نبرد.
شرایط صلح چه بود؟
سپاه بیزانس به شرط تخریب استحکامات دوریلایون و سوبلایون اجازهٔ عقب‌نشینی داشت. مانوئل استحکامات سوبلایون را ویران کرد، اما استحکامات دوریلایون را نگه داشت.
منابع
- دانشنامهٔ اسلام TDV — قلیچ ارسلان دوم islamansiklopedisi.org.tr
- دانشگاه سلجوق — پیروزی میریوکفالون بر اساس وقایع‌نامه‌های قرون وسطی dergipark.org.tr
- انجمن تاریخ ترک، بلتن — محل نبرد میریوکفالون belleten.gov.tr
- ویکی‌پدیا — نبرد میریوکفالون en.wikipedia.org
- دانشگاه سلیمان دمیرل — محل نبرد میریوکفالون w3.sdu.edu.tr
- دانشگاه سلجوق — ویژگی‌های جغرافیایی تنگهٔ باغیرساک قونیه از منظر نبرد میریوکفالون dergipark.org.tr
- دانشگاه سلجوق — ملاحظاتی دربارهٔ محل نبرد میریوکفالون dergipark.org.tr
- محتوای آموزشی MEB OGM — تاریخ ۱۰، واحد نخست ogmmateryal.eba.gov.tr
- خبرگزاری آناتولی — جست‌وجوی ردپای نبرد میریوکفالون در تنگهٔ باغیرساک aa.com.tr
FAQ
نبرد میریوکفالون چه زمانی رخ داد؟
این نبرد در ۱۷ سپتامبر ۱۱۷۶ میان مانوئل یکم کومننوس، امپراتور بیزانس، و قلیچ ارسلان دوم، سلطان سلجوقیان روم، رخ داد.
پیروز نبرد میریوکفالون چه کسی بود؟
سپاه سلجوقی به فرماندهی قلیچ ارسلان دوم پیروز شد. تجهیزات محاصرهٔ مانوئل به دست دشمن افتاد و نابود شد؛ بنابراین او نتوانست لشکرکشی به قونیه را ادامه دهد.
نبرد میریوکفالون کجا رخ داد؟
هیچکس با قطعیت نمیداند. تنگهٔ باغیرساک در غرب قونیه، تنگهٔ کوفی نزدیک چیوریل در دنیزلی و گذرگاه قرهمیکبلی در کوههای سلطان، شمال غربی یالواچ، از مکانهای پیشنهادی هستند.
آیا این نبرد به قدرت بیزانس در آناتولی پایان داد؟
خیر. در ۱۱۷۷، نیروهای بیزانس در هیلیون و لیموخیر، کنار رود مندرس، سپاه سلجوقی را شکست دادند. نبرد میریوکفالون به امید بیرون‌راندن ترک‌ها از آناتولی پایان داد، اما توان نظامی بیزانس را از میان نبرد.
شرایط صلح پس از نبرد چه بود؟
سپاه بیزانس در برابر تخریب استحکامات دوریلایون و سوبلایون اجازهٔ عقب‌نشینی یافت. مانوئل در راه بازگشت دیوارهای سوبلایون را ویران کرد، اما استحکامات دوریلایون را نگه داشت.
Image: Istanbul Military Museum Historic images Battle of Myriokephalon in 2012 01 6492.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
