Kayseri Tarihi: Adın Kökeni, Kültepe ve Tarihi Yerler

Kayseri’nin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda, MÖ ikinci binyılın ilk çeyreğinde Asur ticaret ağının merkezi olan bir kentin sokakları yatıyor. Asur Ticaret Kolonileri Dönemi’nde bu taş döşeli sokakların altında drenaj kanalları vardı ve evlerin çoğu iki katlıydı.

Bu yazıda Kayseri adının nasıl oluştuğunu, kentin Mazaka’dan Osmanlı’ya uzanan çizgisini ve bugün gezebileceğiniz tarihi yerleri bulacaksınız. Camiler, çarşı, konaklar ve kaya kiliseleri de yazının konusu.

Kayseri adı nereden geliyor?

Kayseri adı, Latince Caesarea ve Yunanca Kaisareia adının Arapçadaki biçiminden Türkçeleşmiştir. Yani bugün söylediğiniz ad, Roma çağından kalma bir addır.

Antik çağda kent Mazaka adıyla biliniyordu. Erciyes Dağı’nın kuzeyinde yer alıyordu ve Kapadokya Krallığı’nın başkentiydi. Mazaka, Kapadokya Kralı V. Ariarathes Eusebes Philopator onuruna Eusebeia adını da almıştır.

Caesarea adının ne zaman verildiği konusunda kaynaklar ayrışır. Princeton Classical Sites ansiklopedisi, adın Kral Arkhelaos döneminde MÖ 12–9 arasında verildiğini belirtir. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün Tarihçe sayfası ise ad değişikliğini Roma egemenliğine geçişle ilişkilendirerek MS 17’ye yerleştirir.

MS 17 tarihi başka bir olguyla da örtüşür. İmparator Tiberius döneminde bu yıl Roma Kapadokya eyaleti oluşturuldu ve Kayseri onun başkenti oldu.

Kayseri tarihi nerede başlar? Kültepe-Kaniş

Kentin yazılı geçmişini anlamak için Kültepe’ye bakmak gerekir. Kaniş Krallığı’nın merkezi olan Kültepe, bugünkü Kayseri kentinin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusundadır. Çivi yazılı belgelerde adı Kaniş veya Neşa olarak geçer.

MÖ ikinci binyılın ilk çeyreğinde burası, Kuzey Mezopotamya ile Anadolu arasındaki Asur ticaret ağının merkeziydi. Tüccarlar bu ağ içinde mal ve yazışma taşıyordu. Elde kalan kil belgeler, Anadolu’nun erken yazılı tarihinin en önemli kaynaklarından biridir.

Kapadokya tabletleri adıyla bilinen bu belgeler, 1871’den itibaren dünya müzelerinde ve eski eser piyasalarında görülmeye başladı. Kültepe Kaniş/Karum’daki sistemli kazıları ise 1948’de Prof. Dr. Tahsin Özgüç başlattı. Türkiye, Kültepe-Kaniş Arkeolojik Alanı’nı 15 Nisan 2014’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sundu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bazı ayrıntılar genel anlatımlarda pek yer bulmaz. Ama kentin gündelik hayatını en iyi onlar gösterir.

• Arşiv saklama düzeni: Kültepe tüccarları özel arşivlerindeki çivi yazılı belgeleri kil kaplarda, ahşap sandıklarda, hasır sepetlerde veya çuvallarda saklıyordu.
• Sokak altı drenajı: Asur Ticaret Kolonileri Dönemi Kültepe’sinde taş döşeli sokakların altında drenaj kanalları bulunuyordu. Evlerin çoğu iki katlıydı.
• Mazaka’nın sürgünü: MÖ 77’de Tigranes Mazaka’yı yağmaladı ve halkı Tigranokerta’ya götürdü. Halk, MÖ 69’da Lucullus tarafından özgürleştirildi.
• Çarşının yıkımı: Kayseri Kapalı Çarşısı’nın tonozları 1935’te büyük ölçüde yıktırıldı. Çarşı 1987–1991 arasında yeniden yapıldı.
• Beş kuruşluk müze: Hunat Hatun Medresesi’nde 1930’da kurulan Kayseri Müzesi, eserlerin tasnifinden sonra 1938’de beş kuruş giriş ücretiyle halkın ziyaretine açıldı.

Kayseri tarihi yerler ve eserler: kale ve surlar

Cumhuriyet Meydanı’ndaki kale ve surlar, kentin en eski görünür yapılarındandır. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kale ve surların inşasını üçüncü yüzyıl ortasına tarihler. Surlar altıncı yüzyıl ortasında daraltılıp onarılmıştır.

Kale bugün müzeye de ev sahipliği yapıyor. Kayseri Arkeoloji Müzesi, kalenin içindeki yeni binasında 19 Ekim 2019’da ziyarete açıldı.

Kayseri tarihi camiler ve külliyeler

Kentin dinî ve sosyal yapıları, 12. ve 13. yüzyıllarda belirgin bir yoğunluk kazanır. Kayseri’yi 1084’te Danişmend Gazi’nin fethettiği, İngilizce Kayseri Province maddesinde belirtilir.

Kültür Portalı, Melik Mehmet Gazi’nin yaptırdığı Kayseri Ulu Camii’ni 1134–1142 arasına tarihler. Banisi, camiye bitişik türbede yatar.

Gevher Nesibe Darüşşifası’nın taçkapı kitabesi, yapının inşa tarihini Hicri 602, yani 1205–1206 olarak verir. Bir hastane ve tıp medresesi olarak anılan bu yapının inşa tarihi, kitabesiyle belgelenmiştir.

Mahperi Hunat Hatun’un 1238’de yaptırdığı Hunat Hatun Külliyesi ise cami, medrese, hamam ve türbeden oluşur. Medresesi, yukarıda anlatıldığı gibi sonradan Kayseri Müzesi olarak kullanıldı. Yani aynı duvarlar önce öğrenci, sonra ziyaretçi ağırlamıştır.

Kayseri tarihi çarşı ve hanlar

Kapalı Çarşı, Kayseri’nin ticaret geleneğini bugüne taşıyan yerdir. Çarşı içindeki Bedesten 1497’de yaptırıldı. Kayseri bölgesi bundan 23 yıl önce, 1474’te Osmanlı topraklarına katılmıştı. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, bu katılımı Fatih Sultan Mehmet döneminde Gedik Ahmet Paşa’nın seferine bağlar.

Kapalı Çarşı’nın yanındaki iki katlı Vezir Han, Damat İbrahim Paşa tarafından 1727’de yaptırıldı. Bedesten ile han arasında yaklaşık 230 yıl var. Bu fark, çarşının tek seferde değil, katman katman büyüdüğünü gösterir.

Bugünkü tonozlu çarşı, 1987–1991 arasındaki yeniden yapımın sonucudur. Gezerken gördüğünüz bölümlerin hepsinin ilk günkü haliyle durmadığını bilmeniz yararlı olur.

Kayseri tarihi evler ve Tarihi Kayseri Mahallesi nerede?

Tarihi Kayseri Mahallesi, Tavukçu Mahallesi olarak bilinen Setenönü ve Kayseri Evleri bölgesinde yer alır. Kayseri Büyükşehir Belediyesi, bölgenin dokusunu ortaya çıkaracak bir proje yürütüyor ve alanı yerinde inceledi.

Konak mimarisini görmek isterseniz Cumhuriyet Mahallesi Tennuri Sokağı’ndaki Güpgüpoğlu Konağı iyi bir durak. Konağın özgün bölümleri 1419–1497 arasında yapıldı. Ekleme ve değişiklikler 18. yüzyıla kadar sürdü. Bugün Etnografya Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.

Doğal güzellik ve tarih bir arada: Soğanlı Vadisi

Yeşilhisar ilçe merkezinden 15 kilometre uzaklıktaki Soğanlı Vadisi, Roma döneminden itibaren yerleşim görmüş kaya kiliseleri ve peri bacaları barındırır. Doğa ile tarih burada iç içedir.

Vadideki kaya kiliselerinin duvar freskleri, Kültür Portalı’nda üslup bakımından 10–12. yüzyıllara tarihlenir. Kayseri’ye gittiğinizde bir günlük program yapıyorsanız, bu vadi şehir içi gezisinden ayrı bir güzergâh olarak planlanmalı.

Kısa kronoloji

1. MÖ ikinci binyılın ilk çeyreği Kültepe-Kaniş, Asur ticaret ağının Anadolu’daki merkeziydi.
2. MÖ 77 Tigranes Mazaka’yı yağmaladı ve halkını Tigranokerta’ya götürdü.
3. MÖ 12–9 / MS 17 Caesarea adının veriliş tarihi kaynaklarda farklıdır.
4. MS 17 Kent, Roma Kapadokya eyaletinin başkenti oldu.
5. Üçüncü yüzyıl ortası Kale ve surlar inşa edildi (İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü).
6. Altıncı yüzyıl ortası Surlar daraltıldı ve onarıldı.
7. 1084 Danişmend Gazi Kayseri’yi fethetti.
8. 1134–1142 Ulu Camii inşa edildi (Kültür Portalı).
9. 1205–1206 Gevher Nesibe Darüşşifası’nın kitabesindeki inşa tarihi.
10. 1238 Hunat Hatun Külliyesi yaptırıldı.
11. 1474 Kayseri bölgesi Osmanlı topraklarına katıldı.
12. 1497 Bedesten yaptırıldı.
13. 1727 Vezir Han yaptırıldı.
14. 1930 Hunat Hatun Medresesi’nde Kayseri Müzesi kuruldu.
15. 1948 Tahsin Özgüç, Kültepe’de sistemli kazıları başlattı.
16. 15 Nisan 2014 Kültepe-Kaniş, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
17. 19 Ekim 2019 Kayseri Arkeoloji Müzesi, kale içindeki yeni binasında açıldı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Kayseri tr.wikipedia.org
2. Princeton Encyclopedia of Classical Sites — Caesarea Cappadociae perseus.tufts.edu
3. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihçe kayseri.ktb.gov.tr
4. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kültepe Örenyeri muze.gov.tr
5. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Archaeological Site of Kültepe-Kanesh whc.unesco.org
6. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Kayseri Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
7. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Müzeler ve Örenyerleri kayseri.ktb.gov.tr
8. English Wikipedia — Kayseri Province en.wikipedia.org
9. TDV İslâm Ansiklopedisi — Gevher Nesibe Dârüşşifâsı ve Tıp Medresesi islamansiklopedisi.org.tr
10. Kültür Portalı — Hunat Hatun Külliyesi kulturportali.gov.tr
11. Kültür Portalı — Ulu Camii kulturportali.gov.tr
12. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Han ve Kervansaraylar kayseri.ktb.gov.tr
13. Kayseri Büyükşehir Belediyesi — Kayseri Kitabı 2023 kayseri.bel.tr
14. Kültür Portalı — Soğanlı Vadisi kulturportali.gov.tr
15. Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Etnografya Müzesi kayseri.ktb.gov.tr
16. Kayseri Büyükşehir Belediyesi — Tarihi Kayseri Mahallesi proje incelemesi kayseri.bel.tr

Görsel: Fortress of Kayseri 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0