Şah Cihan kimdir? Babür tahtından neden indirildi?

Şah Cihan, Tac Mahal’i yaptıran ve 1628–1658 arasında hüküm süren beşinci Babür imparatorudur. Siz bu yazıda onun merkezî yönetimini, seferlerini ve tahttan indirilişinin nedenlerini öğreneceksiniz. Hastalığıyla başlayan taht savaşının ardından oğlu Evrengzib, onu 1658’de Agra Kalesi’ne hapsetti. [1][6][7]

Tac Mahal’in banisi, son yıllarını kendi yaptırdığı türbede değil, Agra Kalesi’nde geçirdi. Bu sonuca giden yol, babası Cihangir’e karşı başlattığı 1622 isyanına kadar uzanır. Tahta çıkışı, Şahcihanabad’ın kuruluşu ve oğullarının mücadelesi, hükümdarlığının farklı yönlerini birlikte gösterir. [4][6][7]

Şah Cihan Babür tahtına nasıl çıktı?

Şah Cihan, 5 Ocak 1592’de Lahor’da doğdu; şehzadelik dönemindeki adı Hürrem’di. Babası İmparator Cihangir, dedesi ise Babür hükümdarı Ekber olduğundan hanedanın içinden geliyordu. Ancak 1628’deki tahta çıkışı, aile bağlarının ötesinde bir iktidar mücadelesinin sonucuydu. [1][2]

Hürrem, 1612’de daha sonra Mümtaz Mahal adıyla tanınacak Arjumand Banu Begüm ile evlendi. Bu evlilikle sarayın güçlü devlet adamlarından Asaf Han’ın damadı da oldu. Asaf Han, Cihangir’in ölümünden sonraki taht mücadelesinde Hürrem’in iktidara gelişini destekledi. [2][3]

Hürrem, 1622’de babası Cihangir’e karşı isyan etti ancak yenilerek sonunda affedildi. Cihangir’in 1627’de ölmesi üzerine hanedan içindeki taht mücadelesi yeniden belirleyici oldu. Asaf Han, kız kardeşi Nur Cihan’ın Şehriyar’ı tahta çıkarma girişimini engelledi. Böylece Hürrem’in destekçisi, aynı zamanda başka bir hanedan adayının önünü kesiyordu. [2][4]

Şah Cihan’ın tahta çıkışı sırasında Şehriyar ile Şah Cihan’ın yeğenleri Daver Bahş ve Gerşasp öldürüldü. Kuzenleri Tahmuras ile Hûşeng de öldürülerek rakip hanedan kolları tasfiye edildi. Dolayısıyla 1628’de başlayan saltanatın kuruluşunda, Asaf Han’ın desteğiyle rakiplerin ortadan kaldırılması birlikte yer aldı. [2]

Asaf Han’ın yeni yönetimdeki konumu, 1628 tarihli bir fermanda açıkça görülür. Ferman onu devletin en yüksek makamı olan vekîlü’s-saltanatlığa getirerek yetkisini resmileştirdi. Kendisine ayrıca 8.000 zât ve 8.000 süvari mansabı verilmesi de kayda geçirildi. Bu belge, tahta çıkışı destekleyen devlet adamının yeni düzende ulaştığı makamı gösterir. [5]

Saltanatında imparatorluk yönetimi, seferler ve saray kültürü nasıl şekillendi?

Şah Cihan döneminde imparatorluk idaresi merkezîleştirildi, saray işleri daha sistemli bir düzene bağlandı. UNESCO’nun tarih çalışması, aynı dönemde icâre uygulamasının çok yaygınlaştığını da belirtir. Vergi toplama hakkının kiralanması anlamındaki icâre, yönetimin gelir toplama düzenindeki uygulamalardan biriydi. [2][6]

Saltanatın ilk yıllarında Dekken, Gucerat ve Handeş, 1630–1632 kıtlığından birlikte etkilendi. Şah Cihan, mağdurlar için ücretsiz yemek dağıtan mutfaklar kurdurarak yardım sağladı. Siz gündelik hayatta bir mutfağı beslenmeyle ilişkilendirirsiniz; burada mutfaklar kıtlık mağdurlarına yemek ulaştırıyordu. Böylece hükümdarın yönetimi, saray düzenlemelerinin yanında doğrudan yiyecek dağıtımıyla da görünür oldu. [2]

Şah Cihan’ın orduları, 1636’da Dekken’deki Nizamşahî Devleti’ni ortadan kaldırarak bölgede ilerledi. Kandehar ise 1638’de Safevî valisi Ali Merdan Han’ın taraf değiştirmesiyle Babür yönetimine geçti. Bu iki gelişme, aynı saltanatta askerî seferlerle yönetim değişikliklerinin birlikte yaşandığını gösterir. [6]

Kuzeydeki seferlerin amacı, Şah Cihan’ın Timurlu atalarının topraklarını geri alma isteğiyle bağlantılıydı. Babür orduları 1646’da Belh ve Bedehşan’ı işgal etti, fakat 1647’de çekildi. Dolayısıyla bu seferler, hedeflenen bölgelerde kalıcı Babür hâkimiyeti kurulmasıyla sonuçlanmadı. [6]

Kandehar’ın durumu da 1638’deki kazanımın saltanat boyunca korunamadığını açık biçimde gösterir. Safevîler şehri 1649’da geri aldı; Babür orduları ardından yeniden kuşatmalara girişti. Ancak 1649, 1652 ve 1653 kuşatmaları, Kandehar’ın yeniden alınmasını sağlayamadı. Dekken’deki ilerlemeye karşılık kuzeybatıdaki sonuçlar, Şah Cihan’ın seferlerinin sınırlarını ortaya koydu. [6]

Saray kültüründe de hükümdarlığın resmî görünümünü öne çıkaran bir değişim yaşandı. Metropolitan Sanat Müzesi’ne göre Cihangir döneminin daha çeşitli kişisel konuları geri çekildi. Şah Cihan’ın saray resminde resmî portreler ve saray törenleri ağırlık kazandı. Böylece hükümdarın ve sarayın temsili, resim sanatının başlıca konuları arasına yerleşti. [8]

Şahcihanabad ve diğer imar projeleri hükümdarlık anlayışını nasıl yansıtıyordu?

Şah Cihan’ın yapı faaliyetleri içinde Tac Mahal, Mümtaz Mahal’in 1631’deki ölümünün ardından başladı. Ana türbe 1632–1648 arasında inşa edilirken kompleksin ek yapıları 1653’te tamamlandı. Bu tarihler, ana türbenin bitişiyle bütün kompleksin tamamlanmasının farklı aşamalar olduğunu gösterir. [7]

Tac Mahal’in başmimarı Üstad Ahmed Lahorî’ydi; yapımda farklı bölgelerden gelen zanaatkârlar çalıştı. Babür topraklarının yanı sıra Orta Asya ve İran’dan da ustalar getirildi. Bu nedenle yapının üretimi, yalnızca hükümdarın siparişiyle değil, farklı zanaatkârların katılımıyla gerçekleşti. [7]

Şah Cihan’ın diğer büyük imar odağı, Delhi’de kurduğu yeni başkent Şahcihanabad’dı. Yeni başkentin merkezindeki Kızıl Kale’nin inşası Nisan 1639’da başlayıp 1648’de tamamlandı. Aynı yıl saray, ordu ve hanedan halkı Agra’dan Şahcihanabad’a birlikte taşındı. Dolayısıyla taşınma, yalnızca hükümdarın ikametgâh değiştirmesinden daha geniş bir hareketti. [9][10]

Tarihçi John F. Richards, Şahcihanabad’ın planını ve görünümünü hükümdarlık anlayışıyla birlikte yorumlar. Ona göre şehir, Şah Cihan’ın daha resmî ve heybetli monarşi anlayışının ifadesiydi. Bu değerlendirme, başkentin mimarisini saltanatın kendisini nasıl sunduğuyla ilişkilendirerek anlamlandırır. [9]

Kızıl Kale’de hükümdarın özel dairelerini birbirine bağlayan sürekli bir su kanalı bulunuyordu. Bu kanala Nahr-i Bihişt, yani Cennet Irmağı adı verilmesi de tasarımın parçasıydı. Siz bir evin odaları arasındaki geçişi düşünürken, burada bağlantıya suyun da katıldığını görebilirsiniz. Kale içindeki bu düzen, özel yaşam alanlarının nasıl birbirine bağlandığını somutlaştırır. [11]

Yeni başkentteki büyük cuma camisi Cami Mescid, 1650–1656 arasında Şah Cihan tarafından yaptırıldı. Böylece Şahcihanabad’daki yapı faaliyetleri, 1648’deki saray taşınmasının ardından da devam etti. Kızıl Kale ile Cami Mescid, yeni başkentteki imar programının farklı yapılarını oluşturdu. [8][9][10]

Oğulları arasındaki mücadele sonunda Evrengzib onu nasıl iktidardan uzaklaştırdı?

Şah Cihan, 1657’de yönetemeyecek kadar hastalanınca dört yetişkin oğlu arasında taht savaşı başladı. Mücadelenin tarafları Dara Şükuh, Şah Şüca, Evrengzib ve Murad Bahş adlı şehzadelerdi. Hükümdarın hastalığı, hanedan içindeki rekabeti doğrudan iktidar mücadelesine dönüştüren gelişme oldu. [12]

Şah Cihan’ın desteklediği Dara Şükuh, 1657’de 50.000 zât ve 40.000 süvari mansabına ulaştı. Diğer üç kardeşin toplam derecesi ise 55.000 zât ve 42.000 süvariydi. Bu karşılaştırma, Dara’ya verilen derecenin kardeşlerinin toplamına ne kadar yaklaştığını gösterir. Ancak Dara’nın yüksek mansabı, sonraki askerî mücadelede Şah Cihan’ın desteklediği tarafın yenilmesini engellemedi. [12]

Evrengzib ile Murad Bahş, 1657 sonbaharında imparatorluğu paylaşmayı öngören bir anlaşma imzaladı. Bu anlaşma, Dara’yı yenmelerinin ardından imparatorluğu kendi aralarında bölüşmelerini öngörüyordu. Böylece Şah Cihan’ın desteklediği şehzadeye karşı iki kardeşin ortak hareketi şekillendi. [12]

Evrengzib ve Murad’ın kuvvetleri, Nisan 1658’de Dharmat’ta imparatorluk ordularını yenmeyi başardı. Mayıs 1658’de Samugarh’ta kazanılan zafer de Şah Cihan’ın desteklediği tarafı zayıflattı. Bu iki yenilgi, hükümdarın desteklediği tarafı askerî üstünlükten yoksun bıraktı. [12]

Evrengzib, 1658’de babasını tahttan indirerek Agra Kalesi’nde hapsetti ve yönetimden uzaklaştırdı. Şah Cihan, 1666’daki ölümüne kadar aynı kalede tutulmaya devam edildi. Tahttan indirilişini açıklayan süreç, hastalıkla başlayan taht savaşı ve desteklediği tarafın askerî yenilgileriydi. [6][12]

Şah Cihan, 22 Ocak 1666’da Agra’da öldüğünde 74 yaşına ulaşmış bulunuyordu. Ardından Tac Mahal’de, eşi Mümtaz Mahal’in yanına gömülerek aynı türbeye yerleştirildi. Saltanatının en tanınan yapısı, böylece hükümdarın kendi mezarının da bulunduğu yer oldu. [1]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki tarihler, Şah Cihan’ın hayatındaki dönüm noktalarını ve saltanatının başlıca gelişmelerini birlikte gösterir. [1][2][4][6][7][9][12]

1. 5 Ocak 1592 Hürrem, Lahor’da doğdu.
2. 1612 Arjumand Banu Begüm ile evlendi.
3. 1622 Babası Cihangir’e karşı isyan etti.
4. 1627–1628 Cihangir’in ölümünü taht mücadelesi ve Şah Cihan’ın tahta çıkışı izledi.
5. 1630–1632 Dekken, Gucerat ve Handeş’te kıtlık yaşandı.
6. 1631–1632 Mümtaz Mahal öldü; ardından Tac Mahal’in inşasına başlandı.
7. 1636 Nizamşahî Devleti ortadan kaldırıldı.
8. 1638 Kandehar Babür yönetimine geçti.
9. 1646–1647 Belh ve Bedehşan işgal edildi, ardından bu bölgelerden çekilindi.
10. 1648 Saray, Agra’dan yeni başkent Şahcihanabad’a taşındı.
11. 1649 Kandehar yeniden Safevîlerin eline geçti.
12. 1657 Şah Cihan’ın hastalığı oğulları arasındaki taht savaşını tetikledi.
13. Nisan–Mayıs 1658 Evrengzib ve Murad, Dharmat ile Samugarh muharebelerini kazandı.
14. 1658 Şah Cihan tahttan indirilerek Agra Kalesi’nde hapsedildi.
15. 22 Ocak 1666 Şah Cihan öldü ve Tac Mahal’e gömüldü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Şah Cihan, sanatçı ve zanaatkârlarının eserlerini incelemek amacıyla her sabah toplantılar düzenliyordu. Royal Collection Trust’ın aktardığı bu uygulama, hükümdarın üretimi bizzat denetlediğini gösterir. Saltanatını anlatan Padişahname’nin bazı erken taslaklarında kendi eliyle yaptığı düzeltmeler de bulunur. Dolayısıyla sanat eserleri kadar, saltanatın yazılı anlatısıyla da doğrudan ilgileniyordu. [13]

Şah Cihan, 18 Mayıs 1637 gecesi Evrengzib’in düğünü öncesinde oğlunun başını süsledi. Hindu kökenli sihra-bandi geleneği uyarınca bağlanan duvak, inci, yakut ve zümrütlerden oluşuyordu. Bu tören, daha sonra babasını tahttan indirecek şehzadenin düğün hazırlıkları sırasında gerçekleşti. [6][14]

Düğün minyatüründe görülen kadınlarla Padişahname metninde anılan kadınlar arasında dikkat çekici fark bulunur. Metinde yüksek statülü kadınlar yer almasına rağmen, minyatür onları tasvir etmez. Görüntüdeki kadınlar, katalog değerlendirmesine göre muhtemelen kançani sınıfından profesyonel kadın müzisyenlerdir. [14]

Royal Collection’daki Padişahname nüshasının açılış sayfasında süsleme başlığı yalnızca taslak hâlinde kalmıştır. Katalog, bu durumu 1657–1658 iktidar krizinin kitap üretimini kesintiye uğratmış olabileceğiyle ilişkilendirir. Buradaki bağlantı kesinleşmiş bir neden değil, eserin tamamlanmamış bölümüne dayanan bir değerlendirmedir. [13]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Taj Mahal resmî sitesi — Emperor Shah Jahan tajmahal.gov.in
2. Wikipedia — Shah Jahan en.wikipedia.org
3. Smithsonian Institution — Jahangir with Asaf Khan and Shayista Khan si.edu
4. The Columbia Encyclopedia — Shah Jahan encyclopedia.com
5. National Mission for Manuscripts — Exploring Medieval India, Shah Jahan-Nama: Imperial Views of History namami.gov.in
6. UNESCO — The Mughal Empire and Its Successors en.unesco.org
7. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Taj Mahal whc.unesco.org
8. The Metropolitan Museum of Art — The Art of the Mughals after 1600 metmuseum.org
9. John F. Richards / Cambridge University Press — Shah Jahan 1628–1658 cambridge.org
10. UNESCO / ICOMOS — Red Fort değerlendirme belgesi whc.unesco.org
11. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Red Fort Complex whc.unesco.org
12. Munis D. Faruqui / Cambridge University Press — The Princes of the Mughal Empire, Prologue cambridge.org
13. Royal Collection Trust — The Padshahnama rct.uk
14. Royal Collection Trust — Shah-Jahan honouring Prince Awrangzeb at his wedding rct.uk

Görsel: Rosette, Titles of Shah Jahan.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain