İspanya-Amerika Savaşı neden çıktı? USS Maine ve Küba

USS Maine’in 15 Şubat 1898’de Havana’da patlaması, İspanya-Amerika Savaşı öncesinde müdahale baskısını artırdı. Savaş, Küba’nın 1895’te başlayan bağımsızlık mücadelesi ve İspanyol baskısına yönelik tepkiler zemininde çıktı. ABD’nin 1898 müdahalesi zaferle sonuçlandı; ancak Maine felaketinde İspanya’nın sorumluluğu kanıtlanmadı. [1][2][3][4]

Havana Limanı’ndaki patlamanın kesin nedeni, sonraki incelemelere rağmen bugün de belirsizliğini koruyor. Siz burada Küba’daki ayaklanmayı, Maine tartışmasını ve İspanya’nın adadan çekilmesini öğreneceksiniz. Ayrıca 1898 zaferinin neden Küba’daki Amerikan işgalini hemen bitirmediğini göreceksiniz. [4][5][6]

İspanya-Amerika Savaşı neden çıktı?

Kübalı devrimciler, İspanyol sömürge yönetimine karşı 1895’te yeni bir bağımsızlık mücadelesi başlattı. ABD’nin savaşa müdahalesi ise yaklaşık üç yıl sonra, 1898’de gerçekleşti. Dolayısıyla Küba’daki mücadele, Amerikan donanmasının devreye girmesinden önce başlamış ve sürmekteydi. Savaşın nedenlerini anlamak için önce bu bağımsızlık hareketine bakmak gerekiyor. [2]

1896’da Küba valisi olan General Valeriano Weyler, kırsaldaki desteği kesmeyi hedefledi. Reconcentración politikası kapsamında yaklaşık 300.000 sivili tahkim edilmiş kasabalara zorla taşıttı. Smithsonian’ın sergi metinlerine göre bu insanların on binlercesi açlık ve hastalıktan öldü. Küba’daki İspanyol baskısına yönelik tepkinin arkasında, sivillerin yaşadığı bu somut felaket bulunuyordu. [7]

Diplomatik gerilimi artıran gelişmelerden biri, Enrique Dupuy de Lôme’un özel mektubuydu. İspanya’nın Washington büyükelçisi, mektubunda ABD Başkanı William McKinley hakkında küçümseyici ifadeler kullanmıştı. New York Journal, bu özel mektubu 9 Şubat 1898’de yayımladı. Mektubun yayımlanması, ABD kamuoyundaki savaş yanlısı havayı daha da güçlendirdi. [8]

Joseph Pulitzer’in New York World ve William Randolph Hearst’ün New York Journal gazeteleri de etkiliydi. Bu gazeteler, Maine’in batırılmasına ilişkin komplo söylentilerini yayımlayarak İspanya karşıtı kamuoyunu besledi. Siz günlük hayatta çarpıcı bir haber başlığıyla karşılaştığınızda, Maine tartışmasını hatırlayabilirsiniz. Gazetelerin yayımladığı suçlamalarla soruşturmanın kanıtlayabildiği sorumluluk arasında açık bir ayrım vardı. [9][4]

Bununla birlikte, Küba’daki bağımsızlık mücadelesi ve baskı, gazete haberlerinden önce de mevcuttu. 1895’te başlayan ayaklanma, 1896’daki zorunlu yer değiştirmeler ve 1898’deki kriz birbirini izledi. Maine patlaması bu sürece eklendi ve ABD’deki müdahale baskısını artırdı. Savaşın çıkışını anlamak için bu gelişmeleri birlikte değerlendirmek daha açıklayıcıdır. [2][7][9]

USS Maine neden patladı, İspanya’nın sorumluluğu kanıtlandı mı?

USS Maine, Küba’daki ABD vatandaşlarını ve mülklerini korumak amacıyla Havana’ya gönderilmişti. Gemi, 15 Şubat 1898’de limanda meydana gelen patlamanın ardından battı. Patlama, savaş öncesindeki gerilimin merkezine yerleşen olaylardan biri hâline geldi. Ancak geminin batmasıyla failin belirlenmesi, aynı anlama gelen sonuçlar değildi. [3][4][9]

William T. Sampson başkanlığındaki ABD soruşturması, 1898’de deniz mayını sonucuna vardı. Bununla birlikte soruşturma, sorumluluğu herhangi bir kişiye bağlayacak kanıt ortaya koyamadı. Dolayısıyla mayın değerlendirmesi, İspanya’nın saldırı düzenlediğinin kanıtı olarak kabul edilemez. Bu ayrım, Maine üzerinden yapılan savaş açıklamalarının sınırını da gösteriyor. [4]

Amiral Hyman G. Rickover’ın 1976’da yayımladığı inceleme ise farklı bir açıklama sundu. Rickover, cephanelik yakınındaki kömürün kendiliğinden tutuşmasını en olası neden olarak değerlendirdi. Bu inceleme, 1898 soruşturmasının vardığı mayın sonucuna açıkça karşı çıkıyordu. Böylece aynı felaket, birbirinden farklı iki teknik açıklamayla yeniden tartışıldı. [5]

Rickover’ın yangın açıklaması da bütün tarihçilerin kabul ettiği kesin bir sonuç olmadı. Bazı tarihçiler, böyle bir yangının fark edilmeden kalmasını olasılıksız bularak itiraz etti. ABD Deniz Tarihi ve Miras Komutanlığı, mayın kanıtlarını zayıf olarak değerlendiriyor. Kurum ayrıca Maine patlamasının kesin nedeninin hâlâ belirsiz olduğunu belirtiyor. [5]

Siz Maine olayını değerlendirirken patlamanın nedeni ile siyasi etkisini ayrı düşünebilirsiniz. Patlamanın kesin nedeni belirsiz kalırken, gazetelerin İspanya karşıtı söylentiler yayımladığı biliniyor. Bu nedenle tarihsel anlatıda hem belirsizlik hem kamuoyu üzerindeki etki korunmalıdır. 1898 soruşturmasının bulamadığı sorumluluğu, kesinleşmiş bir sonuç gibi aktarmak mümkün değildir. [4][5][9]

ABD savaşa nasıl girdi, çatışmalar nerelerde yaşandı?

Başkan William McKinley, 11 Nisan 1898’de Kongre’den Küba’daki çatışmaya müdahale yetkisi istedi. Ardından 20 Nisan’da, İspanya’nın Küba’dan çekilmesini isteyen ortak kararı imzaladı. Karardaki Teller Değişikliği, ABD’nin adayı ilhak etme niyetini açıkça reddediyordu. Küba’dan İspanyol çekilmesi talebiyle Amerikan ilhakından vazgeçme beyanı böylece birlikte yer aldı. [1][2]

İspanya, ABD’nin ültimatomunu reddetti ve iki ülke arasındaki diplomatik ilişkileri kesti. ABD bunun ardından, 22 Nisan 1898’de Küba’ya deniz ablukası uygulamaya başladı. Kongre, 25 Nisan’da savaş ilan ederek savaş hâlini 21 Nisan’dan geçerli saydı. Bu tarihler, diplomatik kopuşla askerî adımların nasıl birbirini izlediğini gösteriyor. [1][2]

Savaşın cepheleri Karayipler’deki Küba ve Porto Riko sınırları içinde kalmadı. Çatışmalar, Büyük Okyanus’taki Guam ve Filipinler’i de kapsayan bir alana yayıldı. Komodor George Dewey’nin filosu, 1 Mayıs 1898’de Manila Körfezi’nde İspanyol filosunu yendi. Küba merkezli başlayan kriz böylece Büyük Okyanus’ta da askerî sonuç üretti. [1][10]

Küba’da ABD kuvvetleri, 1 Temmuz 1898’de San Juan Tepeleri’ndeki İspanyol savunmasını yendi. ABD deniz kuvvetleri, 3 Temmuz’da Santiago Körfezi açıklarında İspanyol filosunu imha etti. Santiago şehrindeki İspanyol kuvvetleri ise 17 Temmuz’da teslim olarak mücadeleyi bıraktı. Bu gelişmeler, Küba cephesindeki kara ve deniz yenilgilerini birlikte gösteriyor. [10]

ABD birlikleri, 25 Temmuz 1898’de İspanyol yönetimindeki Porto Riko’ya çıkarma yaptı. ABD ile İspanya, 12 Ağustos’ta ateşkes protokolünü imzalayarak çatışmaları durdurdu. Ancak ateşkes, toprakların geleceğini belirleyen nihai anlaşmayla aynı belge değildi. Savaşın diplomatik sonuçları, 10 Aralık 1898 tarihli Paris Antlaşması’yla belirlendi. [1][2]

İspanya Küba’yı nasıl kaybetti, ada hemen bağımsız oldu mu?

Paris Antlaşması’yla İspanya, Küba üzerindeki egemenlik iddialarından vazgeçmeyi resmen kabul etti. Aynı antlaşma kapsamında Porto Riko ve Guam’ı da ABD’ye bıraktı. Filipinler’in ABD’ye devri için ise 20 milyon dolarlık ödeme kabul edildi. Böylece İspanya’nın yenilgisi, Karayipler ve Büyük Okyanus’taki farklı toprakları etkiledi. [2]

Küba’nın antlaşmadaki konumu, Porto Riko ve Guam’ın devrinden farklı biçimde düzenlendi. İspanya, Küba üzerindeki egemenlik iddialarını bırakırken bu adaları doğrudan ABD’ye devretti. Bu nedenle savaşın sonucunu, bütün topraklar için aynı ifadeyle anlatmak yanıltıcı olur. Küba’da ise İspanyol yönetiminin sona ermesini, Amerikan işgal yönetimi izledi. [2][6]

Amerikan işgal yönetimi, Küba’da ancak 20 Mayıs 1902’de sona ermiş oldu. Dolayısıyla İspanya’nın 1898’de yenilmesi, adadaki yabancı yönetimin hemen bitmesi anlamına gelmedi. Küba’nın bağımsızlığının koşulu olarak ABD’nin müdahale hakkı da kabul ettirildi. Platt Değişikliği kapsamındaki bu düzenleme, 1934’te kaldırılıncaya kadar yürürlükte kaldı. [6]

Filipinler’de Emilio Aguinaldo’nun milliyetçileri, sömürge yöneticisinin değişmesini değil bağımsızlığı istiyordu. Bu milliyetçilerle ABD kuvvetleri arasında 4 Şubat 1899’da ayrı bir savaş başladı. Böylece İspanya-Amerika Savaşı’nın sona ermesi, Filipinler’deki silahlı çatışmayı bitirmeye yetmedi. Paris Antlaşması’nın toprak devri, burada yeni bir savaşın öncesinde yer aldı. [2][11]

Kısa kronoloji

1895’te başlayan Küba mücadelesiyle 1902’de biten Amerikan işgali arasında farklı aşamalar bulunuyor. Aşağıdaki tarihler, ayaklanma, diplomatik kriz, askerî harekât ve antlaşmayı sırayla izliyor. Maine tartışmasının sonraki aşaması olan 1976 incelemesi de listenin sonunda bulunuyor. [1][2][5][6][7][8][10][11]

• 1895: Kübalı devrimciler, İspanyol yönetimine karşı yeni bağımsızlık mücadelesini başlattı.
• 1896: General Weyler, sivilleri tahkim edilmiş kasabalara taşıtan reconcentración politikasını uyguladı.
• 9 Şubat 1898: De Lôme mektubu New York Journal’da yayımlandı.
• 15 Şubat 1898: USS Maine, Havana Limanı’nda patlayarak battı.
• 11 Nisan 1898: McKinley, Kongre’den Küba’daki çatışmaya müdahale yetkisi istedi.
• 20 Nisan 1898: McKinley, İspanya’nın Küba’dan çekilmesini isteyen kararı imzaladı.
• 25 Nisan 1898: Kongre, savaş hâlini 21 Nisan’dan geçerli sayarak savaş ilan etti.
• 1 Mayıs 1898: Dewey’nin filosu, Manila Körfezi’nde İspanyol filosunu yendi.
• 1 Temmuz 1898: ABD kuvvetleri, San Juan Tepeleri’ndeki İspanyol savunmasını yendi.
• 3 Temmuz 1898: ABD donanması, Santiago açıklarında İspanyol filosunu imha etti.
• 17 Temmuz 1898: Santiago şehrinde bulunan İspanyol kuvvetleri teslim oldu.
• 25 Temmuz 1898: ABD birlikleri, İspanyol yönetimindeki Porto Riko’ya çıkarma yaptı.
• 12 Ağustos 1898: ABD ile İspanya, ateşkes protokolünü imzaladı.
• 10 Aralık 1898: Savaşın topraklara ilişkin sonuçlarını belirleyen Paris Antlaşması imzalandı.
• 4 Şubat 1899: Aguinaldo’nun milliyetçileriyle ABD kuvvetleri arasında ayrı savaş başladı.
• 20 Mayıs 1902: Küba’daki Amerikan işgal yönetimi sona erdi.
• 1976: Rickover’ın Maine patlamasını kömür yangınıyla açıklayan incelemesi yayımlandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Yellow journalism teriminin kökeninde, 1896’da bir çizgi karakter üzerinden yürütülen rekabet vardı. Pulitzer ile Hearst’ün gazeteleri, Yellow Kid karakteri çevresinde birbirleriyle rekabet ediyordu. Savaş öncesindeki sansasyonel basınla özdeşleşen adlandırma, bu gazete rekabetinden doğdu. Terimin hikâyesi, Maine hakkındaki komplo söylentilerinden önceki basın ortamına uzanıyor. [9]

Maine felaketinin ölüm sayısı, yaralıların sonraki kayıpları nedeniyle zaman içinde değişti. Donanmanın belge derlemesi, başlangıçta 250 erbaş ve er ile iki subayın öldüğünü belirtiyor. Yaralılardan sekizi sonraki saatlerde, altısı ise sonraki aylarda hayatını kaybetti. Bu nedenle felaketin toplam can kaybı, derlemede 266 olarak veriliyor. [12]

ABD ordusu, 1898’de tropikal koşullar için haki üniformayı kabul etmiş bulunuyordu. Buna rağmen Küba’ya ulaşan askerlerin çoğu, hâlâ mavi üniforma giymeye devam ediyordu. Tipik er kıyafeti, koyu mavi yün gömlekle açık mavi yün pantolondan oluşuyordu. Küba seferini düşünürken, askerlerin üzerindeki yün giysileri de gözünüzde canlandırabilirsiniz. [13]

Eugenia Wheeler Goff ve Henry Slade Goff, 1899’da savaş haritası yayımladı. Harita, Küba ve Porto Riko’daki kara ve deniz manevralarını birlikte gösteriyordu. Maine’in Havana’da battığı yer de aynı harita üzerinde ayrıca işaretlenmişti. Siz böyle bir haritaya baktığınızda, limandaki felaketle savaş alanlarını birlikte konumlandırabilirsiniz. [14]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Spanish–American War en.wikipedia.org
2. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Spanish-American War, 1898 history.state.gov
3. Vikipedi — İspanya-Amerika Savaşı tr.wikipedia.org
4. ABD Deniz Tarihi ve Miras Komutanlığı — Maine I history.navy.mil
5. ABD Deniz Tarihi ve Miras Komutanlığı — Maine (Second-class Battleship) history.navy.mil
6. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Cuba history.state.gov
7. Smithsonian Ulusal Portre Galerisi — 1898 sergisi metinleri npg.si.edu
8. ABD Ulusal Arşivleri — De Lôme Letter (1898) archives.gov
9. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — U.S. Diplomacy and Yellow Journalism, 1895–1898 history.state.gov
10. ABD Kongre Kütüphanesi — Spanish-American War: Topics in Chronicling America guides.loc.gov
11. ABD Deniz Tarihi ve Miras Komutanlığı — Destruction of the Maine history.navy.mil
12. ABD Kara Kuvvetleri Askerî Tarih Merkezi — The American Soldier, 1898 history.army.mil
13. ABD Kongre Ziyaretçi Merkezi — Goff’s Historical Map visitthecapitol.gov

Görsel: Collage infobox for Spanish-American War.jpg — Barbudo Barbudo and TEP, CC BY-SA 4.0