Antibes’in antik adı Antipolis, Yunancada doğrudan “karşıdaki kent” anlamına gelen bir yer adıdır. Siz bu adın kökenini, antik limanı ve surların gelişimini burada öğreneceksiniz. Ancak adın karşısına aldığı yer konusunda açıklamalar genel kabul görmemiştir. [2][3]
Fransa’nın güneydoğusundaki Antibes, Provence-Alpes-Côte d’Azur bölgesinin Alpes-Maritimes ilinde yer alır. Burada bir otopark projesi öncesindeki kazı, Roma ticaret gemisini ortaya çıkardı. Limanda bulunan gemiden garnizonun ekmek fırınlarına uzanan buluntular, kentin geçmişini somutlaştırır. Siz de Antipolis’in tarihini adlar, yapılar ve gündelik eşyalar üzerinden izleyebilirsiniz. [1][5][6]
Antipolis neden “karşıdaki kent” demek; karşısında neresi var?
Antipolis adı Yunanca Ἀντίπολις biçiminde yazılır ve “karşıdaki kent” anlamını taşır. Tartışma, bu anlamdan çok, adlandırmanın hangi yere gönderme yaptığı üzerinde yoğunlaşır. Bir açıklama, Antipolis’i Var ağzının karşı tarafındaki Nice ile ilişkilendirir. Ancak bölgesel arkeoloji anlatısı, Nice’in daha geç kurulmuş görünmesini itiraz olarak sunar. Bu nedenle Nice açıklamasını kesinleşmiş bir ad kökeni olarak kabul edemeyiz. [2][3]
Diğer açıklamalar, addaki “karşı” yönünü Korsika’ya veya Rocher üzerindeki yerli köyüne bağlar. Alpes-Maritimes’in arkeoloji kaynağı, bu açıklamalardan hiçbirinin genel kabul görmediğini açıkça belirtir. Dolayısıyla Antipolis’in anlamı bilinirken, karşısındaki yer için kesin bir cevap verilemez. Siz adı haritada yorumlarken, bu ayrımı koruyarak farklı önerileri birlikte değerlendirebilirsiniz. Nice, Korsika ve Rocher, aynı soruya sunulmuş farklı açıklamaların yer adlarıdır. [3]
Korsika, bölgenin genel tarih anlatısında Phokaialıların deniz güzergâhında da karşımıza çıkar. Bu anlatıya göre deniz yolu, Antibes’e ulaşana kadar kıyıyı izliyordu. Ardından rota kıyıdan ayrılıyor, Antibes’ten doğrudan Korsika’ya doğru devam ediyordu. Bu güzergâh bilgisi, Antipolis adının Korsika’yla bağlantısını tek başına kesinleştirmez. [3][4]
Antipolis’i kim kurdu; kuruluş tarihi neden tartışmalı?
Antipolis, Massalia’dan gelen Phokaialıların kurduğu Yunan kolonilerinden biri olarak tanımlanır. Massalia, bugün Marsilya adıyla bildiğimiz kentin antik dönemde kullanılan adıdır. Böylece Antipolis’in kuruluş anlatısı, Marsilya üzerinden gelişen Yunan yerleşim ağına bağlanır. Ancak koloninin kuruluşunu tek bir kesin tarihle anlatmak mümkün değildir. [2][3]
Alpes-Maritimes’in genel tarih sayfası, Antipolis’in kuruluşu için MÖ 565–540 aralığını önerir. Aynı bölgenin arkeoloji sayfası ise koloniye kesin bir kuruluş tarihi vermez. Bunun yerine, MÖ IV–III. yüzyıl dönümünde ithalattaki artışı vurgular. Bu tarihler, kaynakların aynı geçmişi anlatırken farklı göstergelere ağırlık verdiğini gösterir. Önerilen kuruluş aralığıyla ithalat artışının tarihlendiği dönemi birbirinden ayrı değerlendirmek gerekir. [3][4]
Yunan kolonisi anlatısından önce, Rocher’deki yerli yerleşimin izlerine de bakmak gerekir. Katedral ve şato yakınındaki bu alanda, MÖ VI. yüzyıl başına tarihlenen izler bulunmuştur. Buradaki buluntular yerli yerleşimi belgeler; koloninin kesin kuruluş tarihini ayrıca belirlemez. Antibes’in erken geçmişinde, Rocher yerleşimiyle Yunan kolonisi sorusu birlikte ele alınır. [3]
Saint-Roch doğal limanı Antipolis’e ne sağladı?
Anse Saint-Roch, Marsilya ile İtalya kıyıları arasındaki güzergâhta doğal liman sağlıyordu. Bu koy, gemileri bölgede etkili olan hâkim rüzgârlardan koruyabilen bir konumdaydı. Antipolis’in denizle bağlantısını anlamak için, önce bu korunaklı kıyıya bakmak gerekir. Limanın rolü, kentin üretimi ve ticaretiyle birlikte daha açık görünür. [5]
Yunan ve Roma Antipolis’inin refahında deniz ticareti önemli bir yer tutuyordu. Balık tuzlama ve fermente balık sosu garum üretimi de bu ekonominin parçalarıydı. Dolayısıyla Antipolis’in liman geçmişi, gemiler kadar işlenen deniz ürünleriyle de ilgilidir. Garum ve tuzlanmış balık, antik ekonomiyi mutfakla ilişkilendiren somut ürünlerdir. Siz bugün yemeklerin saklanmasını düşünürken, balık tuzlamanın bu tarihsel bağlantısını kurabilirsiniz. [5]
Antik limanın bir bölümü, Pré aux Pêcheurs’deki yeraltı otoparkı projesinden önce araştırıldı. Mart–Ekim 2012 arasındaki kazı, limanın toplam 5.000 metrekarelik alanını kapsadı. Günlük yaşamın sıradan bir ihtiyacı olan otopark, burada antik liman araştırmasıyla buluştu. Kazı, kıyıdaki ticaret geçmişini hem liman tabanıyla hem gemi kalıntısıyla belgeledi. [5]
Roma Antipolis’inde su, konut ve gemiler bize ne anlatıyor?
Antibes Arkeoloji Müzesi, Roma kentinin oluşum başlangıcını MÖ 49’a yerleştirir. Müzenin anlatımında bu tarih, Antipolis’in Marsilya vesayetinden çıktığı dönüm noktasıdır. Böylece Roma kentinin gelişimi, Marsilya’yla olan siyasi ilişkinin değişmesi üzerinden açıklanır. Bu çerçeveyi somutlaştıran buluntular arasında su yapıları, konut donanımları ve gemi bulunur. [6]
Roma Antipolis’ine su sağlayan Bouillide su kemeri yaklaşık 16 kilometre uzunluğundaydı. Font Vieille su kemerinin uzunluğu ise 4,5 kilometre olarak verilir. Bu iki ölçü, kentin su ihtiyacının çevresiyle kurduğu bağlantıyı görünür kılar. Siz günlük yaşamda musluğu açarken, Antipolis’in su kemerlerini bu ihtiyaçla ilişkilendirebilirsiniz. Rue Clemenceau’daki konutta bulunan kurşun borular, suyun ev içindeki kullanımını da belgeler. [3][6]
2012 kazısında bulunan Roma ticaret gemisi, MS II–III. yüzyıla tarihlendirildi. Geminin yaklaşık 15 metrelik bölümü, arkeologların inceleyebileceği biçimde korunmuş durumdaydı. Özgün uzunluğu ise 20–22 metre olarak hesaplandı; bu ölçü korunmuş parçadan farklıdır. Dolayısıyla geminin bulunan uzunluğuyla hesaplanan ilk uzunluğunu birbirine karıştırmamak gerekir. Batık, Antipolis’in deniz ticaretini belirli bir tekne üzerinden inceleme imkânı verir. [5]
Antik liman nasıl surlu sınır kentinin parçası oldu?
Antibes’teki ilk savunma çevresi, Vauban döneminden çok önce Geç Antik Çağ’da oluşturuldu. Orta Çağ’daki başka bir surda ise yuvarlak kuleler yer alıyordu. Bu sur, XIV. yüzyıl dolaylarında onarım geçirerek savunma geçmişine başka bir evre ekledi. Dolayısıyla kentin tahkimatını yalnızca tek bir mimar veya dönemle açıklayamayız. [7]
1385’te Antibes senyörlüğü, Marc ve Luc Grimaldi kardeşlere verildiği döneme girdi. Grimaldiler, kentte ikametgâh olarak kullanmak üzere Château Grimaldi’yi yaptırdılar. Provence’ın 1481’de Fransa’ya katılması, Antibes’in siyasi konumunu yeniden belirleyen gelişmeydi. Kent, Savoy yönetimindeki Nice Kontluğu karşısında Fransa’nın güneydoğu sınır kentlerinden biri oldu. [2]
II. Henri, limanı gözetlemek amacıyla Saint-Jaume Kulesi’nin yapılmasına 1552’de karar verdi. Kule için seçilen yer, limanla bağlantılı Saint-Jaume adacığı olarak belirtilir. Fort Carré’de ise Saint-Laurent Kulesi çevresine 1565’ten itibaren dört burç eklendi. Bu savunma yapısı, 1585 yılına gelindiğinde işler durumda bulunuyordu. [7]
Raymond de Bonnefons’un tasarladığı kent surlarının yapımına 1603 yılında başlandı. Tasarım, kentin çevresinde dört burç ve iki kapı bulunmasını öngörüyordu. Vauban ise 1680’den başlayarak liman çalışmalarını ve savunma yapılarının geliştirilmesini yönlendirdi. Kapıların yenilenmesi de Vauban’ın Antibes için verdiği emirler arasında yer alıyordu. [7]
Saint-André Burcu, Vauban’ın planlarına göre 1698’de kent surlarının güney ucunda yapıldı. Ancak Vauban’ın 1700 tarihli daha kapsamlı savaş limanı projesi uygulanmadı. Bu proje, limanı Toulon’a alternatif yapmayı ve kenti Fort Carré’ye bağlamayı amaçlıyordu. Antibes’in müstahkem mevki statüsü kaldırıldığında ise takvimler 1889 yılını gösteriyordu. Surların yıkımına ilişkin kesin devlet-belediye anlaşması, Ekim 1895’te imzalandı. [6][7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
MÖ V. yüzyıla tarihlenen Terpon çakılı, Antibes’in bilinen en eski yazıtıdır. Üzerinde, Aphrodite’yle ilişkili Yunanca bir metin bulunan bu nesne dikkat çeker. Antipolis’in yazılı geçmişi, burada büyük bir yapı yerine bir çakıl üzerinden izlenir. [3]
Rue Clemenceau’daki seçkin konutu, 1992–1994 yılları arasında yürütülen kazılarda araştırıldı. MS II. yüzyıl sonuna ait konutta altıgen bezemeli mozaik bulunuyordu. Mermer çeşme ve kurşun su boruları da evin belgelenen donanımları arasındaydı. Mozaik, çeşme ve borular, aynı konutta bezeme ile su kullanımını birleştirir. [6]
2012 kazısı, limanın 1.500 metrekarelik kesiminde eski dip taramasının izlerini ortaya çıkardı. Bu müdahale, milat dolaylarında limandaki kumlanmaya karşı yapılmış olarak yorumlandı. Aynı kazıda çıkarılan Roma gemisinde ise kurşun levhalarla güçlendirilmiş bölümler vardı. Gövdenin bazı yerlerinde bu levhalar, küçük çiviler kullanılarak tutturulmuştu. [5][8]
Saint-André Burcu’nun tuğla tonozlu iki galerisi, garnizon yemekhanesi olarak kullanılmıştı. Yapıda ayrıca bir yeraltı sarnıcı ve toplam dört ekmek fırını bulunuyordu. Böylece savunma yapısının içinden, askerlerin yemek ve su ihtiyacına ilişkin ayrıntılar çıkar. [6]
Arkeoloji Müzesi, Haziran 1963’te tam da bu Saint-André Burcu’nda açıldı. Müze, kara ve sualtı kazılarından gelen buluntuları sergilemek amacıyla kuruldu. Siz bu yapıda antik buluntuları, geçmişte garnizonun kullandığı bir mekânla birlikte düşünebilirsiniz. [6]
Kısa kronoloji
Rocher’deki yerleşim izlerinden 2012 liman kazısına uzanan tarihler, farklı kanıtları birleştirir. Kuruluş tarihi tartışmalı olduğundan, ithalat artışı kronolojide ayrıca belirtilmiştir. [3][5]
| Tarih veya dönem | Gelişme |
|---|---|
| MÖ VI. yüzyıl başı | Rocher’de yerli yerleşim izleri. [3] |
| MÖ V. yüzyıl | Terpon yazıtının tarihlendiği dönem. [3] |
| MÖ IV–III. yüzyıl dönümü | İthalatta artış. [3] |
| MÖ 49 | Müze anlatımında Roma kentinin oluşum başlangıcı. [6] |
| MS II–III. yüzyıl | Bulunan Roma ticaret gemisinin dönemi. [5] |
| Geç Antik Çağ | İlk savunma çevresinin oluşturulması. [7] |
| 1385 | Grimaldi kardeşlerin Antibes senyörlüğünü alması. [2] |
| 1481 | Provence’ın Fransa’ya katılması; sınır kenti konumu. [2] |
| 1565’ten itibaren; 1585 | Fort Carré’ye dört burcun eklenmesi; yapının 1585’te işler durumda olması. [7] |
| 1603 | Bonnefons tasarımı kent surlarının yapım başlangıcı. [7] |
| 1680 | Vauban’ın liman ve savunma çalışmalarını yönlendirmesi. [7] |
| 1698 | Saint-André Burcu’nun inşası. [6] |
| 1700 | Uygulanmayan savaş limanı projesi. [7] |
| 1889–1895 | Askerî statünün kaldırılması ve sur yıkımı anlaşması. [7] |
| 1963 | Arkeoloji Müzesi’nin Saint-André Burcu’nda açılması. [6] |
| 2012 | Antik liman kazısı ve ticaret gemisinin bulunması. [5] |
Sık sorulan sorular
Antibes’in eski adı Antipolis ne anlama geliyor?
Antipolis, Yunanca Ἀντίπολις biçiminde yazılır ve “karşıdaki kent” anlamına gelir. Ancak adın Nice’e, Korsika’ya veya Rocher’deki yerli yerleşimine gönderme yaptığı açıklamaları kesinleşmemiştir.
Antipolis’i kim kurdu ve kuruluş tarihi kesin mi?
Antipolis, Massalia’dan, yani bugünkü Marsilya’dan gelen Phokaialıların kurduğu Yunan kolonilerindendi. Kuruluş tarihi tartışmalıdır; bölgesel genel tarih anlatısı MÖ 565–540 aralığını önerir.
Antibes’teki Roma gemisi ne zaman bulundu?
Roma ticaret gemisi, Pré aux Pêcheurs’de 2012 yılında yapılan kazıda bulundu. MS II–III. yüzyıla tarihlenen geminin özgün uzunluğu 20–22 metre olarak hesaplandı.
Antibes’in bütün surlarını Vauban mı yaptırdı?
Antibes’in ilk savunma çevresi, Vauban’dan önce Geç Antik Çağ’da oluşturulmuştu. Bonnefons tasarımı surların yapımı 1603’te başladı; Vauban çalışmaları 1680’den itibaren yönlendirdi.
Antibes Arkeoloji Müzesi hangi tarihî yapıda açıldı?
Arkeoloji Müzesi, Haziran 1963’te Saint-André Burcu içinde ziyaretçilere kapılarını açtı. Vauban’ın planlarına göre 1698’de yapılan burç, kara ve sualtı kazılarının buluntularını barındırır.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Antibes tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Antibes en.wikipedia.org
- Département des Alpes-Maritimes — Les traces de l’Antiquité grecque et latine portail-savoirs.departement06.fr
- Département des Alpes-Maritimes — Des origines au Xe siècle après J.C departement06.fr
- Inrap — Le port antique d’Antibes inrap.fr
- Ville d’Antibes — Découvrir le musée d’Archéologie antibes-juanlespins.com
- Réseau des sites majeurs Vauban — Antibes sites-vauban.org
- Inrap Images d’archéologie — Une épave romaine dans le port antique d’Antibes images-archeologie.fr
Görsel: Antibesbordmer.JPG — Gilbert Bochenek, CC BY 3.0
