Henry Morgan kimdir? Akıncılıktan vali yardımcılığına

Henry Morgan, Panama baskınından sonra İngiltere’ye getirtilmesine rağmen 1674’te Jamaika vali yardımcılığına atandı. Siz burada, Captain Morgan’a adını veren denizcinin akınlardan yönetime uzanan yolunu öğreneceksiniz. Bu yolun belirleyici durakları Port Royal, Panama ve İngiltere’deki kraliyet yönetimiydi. [3][8]

Ayrıca Jamaika’daki plantasyonlar ve köleleştirilmiş Afrikalılar, bıraktığı servetin somut parçaları arasındaydı. [3]

Henry Morgan kimdir, Karayipler’e nasıl geldi?

Henry Morgan, yaklaşık 1635’te Galler’de doğdu ve Karayipler’de İngiltere adına faaliyet gösterdi. Oxford Dictionary of National Biography, onu Llanrhymny’li Robert Morgan’ın en büyük oğlu olarak tanımlar. Ailesine ilişkin bu kayıt, Morgan’ın yaşam öyküsünü Galler’deki belirli bir aileye bağlar. Karayipler’deki faaliyetlerinin merkezi ise daha sonra Jamaika’daki Port Royal limanı oldu. [1][2][3]

Morgan’ın Batı Hint Adaları’na varışı için yaklaşık 1658 tarihi verilir. Bu bilgi, amiral gemisinde cerrahlık yapan Richard Browne’un anlatımına dayanır. Dolayısıyla 1658, Browne’un bildirdiği yaklaşık bir geliş tarihi olarak okunmalıdır. Morgan’ın Karayipler’e ulaşmasına ilişkin anlatılarda bu tanıklık, açıkça belirtilmesi gereken bir dayanak oluşturur. [2]

Barbados’ta sözleşmeli hizmetkârlık yaptığı iddiası ise aynı kesinlikle kabul edilmez. Dictionary of Welsh Biography, 9 Şubat 1655 tarihli hizmet sözleşmesini Morgan’la eşleştirir. Söz konusu belge, Barbados’ta üç yıllık bir hizmet süresini konu alır. Oxford biyografisi ise Morgan’ın sözleşmeli hizmetkâr olduğunu doğrulayacak belge bulunmadığını belirtir. [2][4]

Siz Morgan’ın erken yaşamını okurken, Barbados sözleşmesiyle Browne’un tanıklığını ayrı değerlendirebilirsiniz. İlkinde belgenin Henry Morgan’a ait olup olmadığı konusunda biyografiler arasında görüş ayrılığı vardır. İkincisinde ise Richard Browne, Batı Hint Adaları’na yaklaşık bir varış tarihi bildirir. Bu ayrım, Morgan’ın başlangıç yıllarını kesinleşmiş bir hizmetkârlık öyküsüne dönüştürmeyi engeller. [2][4]

Henry Morgan korsan mıydı, devlet adına mı savaşıyordu?

Morgan’ın deniz akınlarını anlamak için Jamaika Valisi Thomas Modyford’un verdiği yetkiye bakmak gerekir. Modyford, 1667’de Morgan’a İspanyol gemilerine saldırıp el koymasına izin veren belgeyi verdi. Morgan, Jamaika’daki Port Royal limanını harekât üssü olarak kullanıyordu. Böylece saldırılar, İngiliz valisinin yetkilendirdiği ve belirli hedeflere yönelttiği faaliyetler halini alıyordu. [3]

Bu tür devlet izinli deniz akıncıları, İngilizcede privateer olarak adlandırılıyordu. Terim, devlet izniyle hareket eden özel savaşçıları ifade etmek için kullanılır. Morgan’ın durumunda bu iznin somut karşılığı, Modyford’un 1667’de verdiği yetki belgesiydi. [3][5]

Ancak devletin verdiği izin, Morgan’ın saldırılarındaki şiddeti ortadan kaldırmıyordu. Smithsonian, İspanyol şehirleriyle gemilerine yönelik saldırılarda esirlerin öldürüldüğünü ve işkence gördüğünü belirtir. Bu nedenle Morgan’ın faaliyetlerini yalnızca gemiler, ganimetler ve manevralarla anlatmak eksik kalır. Esirlerin uğradığı şiddet de Jamaika adına yürütülen bu saldırıların belgelenmiş parçasıdır. [6]

Morgan, 1668’de bugünkü Panama sınırları içinde bulunan Porto Bello’yu yağmaladı. Ardından kuvvetleri, 1 Mayıs 1669’da Maracaibo çıkışındaki İspanyol filosuna saldırdı. Bu saldırıda kullanılan ateş gemisi, Morgan’ın seferlerindeki dikkat çekici araçlardan biriydi. Porto Bello ve Maracaibo, Panama baskınından önceki faaliyetlerini gösteren iki somut duraktır. [3][4]

Panama baskını neden İngiltere’yle İspanya arasında sorun yarattı?

Texas State Üniversitesi’ne göre Morgan, Panama seferi için 1670’te kuvvet topladı. Hazırlanan sefer gücü, toplam 36 gemi ile 1.846 adamdan oluşuyordu. Bu rakamlar, Panama harekâtının tek gemilik bir baskının çok ötesine geçtiğini gösterir. Hazırlığın ardından Morgan’ın kuvvetleri, Panama kıstağını aşarak Pasifik kıyısına ulaştı. [3][7]

Morgan’ın kuvvetleri, 28 Ocak 1671’de Pasifik kıyısındaki eski Panama şehrine saldırdı. Ancak İngiltere ile İspanya, 1670 yılında Madrid Antlaşması’nı zaten imzalamıştı. Antlaşma, korsanlık yetkilerinin kaldırılmasını öngörüyordu ve baskın bu imzanın ardından gerçekleşmişti. Morgan’ın önceki saldırı yetkisiyle yeni diplomatik durum arasındaki gerilim burada ortaya çıktı. [3]

Siz Panama baskınının tarihini değerlendirirken, 1667 tarihli yetki belgesini de hatırlayın. Morgan’ın elindeki eski izin, 1670 Madrid Antlaşması sonrasındaki diplomatik sorunu ortadan kaldırmadı. İspanya’yla krizi yatıştırmak isteyen II. Charles yönetimi, 1672’de Morgan’ı İngiltere’ye getirtti. Böylece Jamaika’dan yürütülen deniz akınları, İngiltere’de açıklanması gereken bir meseleye dönüştü. [3]

Morgan, İngiltere’de yaptığı savunmada Panama’ya saldırmadan önce antlaşmadan haberdar olmadığını söyledi. Ayrıca yeniden deniz yağmacılığına girişmeyeceği yönünde söz verdi. Bu savunma, Morgan’ın antlaşmayı bilmediğini ileri sürdüğünü gösterir; bilmediğini bağımsız olarak kanıtlamaz. Panama baskınının ardından aldığı yeni görev, bu İngiltere dönemini izledi. [9]

Henry Morgan nasıl Jamaika vali yardımcısı oldu?

Morgan, 1674’te şövalye unvanı aldı ve Jamaika vali yardımcılığına atandı. Dolayısıyla Panama baskınının ardından İngiltere’ye getirtilmesi, kamu görevine geçişini engellemedi. 1672’deki diplomatik müdahaleyi, 1674’te kraliyetin verdiği unvan ve atama izledi. [3][8]

Atanmasıyla Jamaika’da göreve başlaması ise farklı yıllarda gerçekleşen iki ayrı aşamaydı. Morgan, 1675’te Jamaika’ya döndü ve yeni vali Lord Vaughan’ın yardımcısı olarak çalışmaya başladı. Böylece İngiltere’de aldığı atama, adaya dönüşünden sonra fiilen yürüttüğü göreve dönüştü. Morgan’ın nasıl vali yardımcısı olduğu sorusunda bu tarih ayrımı açıklayıcıdır. [9]

Görev yıllarındaki deniz akıncıları politikası da tek yönlü bir çizgi izlemedi. Museum of Miami’nin sergi metni, Morgan’ın akıncıları hem bastırdığını hem teşvik ettiğini belirtir. Bu kayıt, vali yardımcılığını bütün deniz akınlarına karşı kesin bir kopuş gibi sunmayı engeller. İngiltere’de verdiği söz ile Jamaika’daki uygulamaları, farklı olgular olarak değerlendirilmelidir. [5][9]

Morgan’ın Jamaika’daki yaşamının ekonomik tarafında, ölümünde bıraktığı mülkler de yer alır. Öldüğünde üç plantasyonu ve mülklerinde köleleştirilmiş 131 Afrikalı bulunuyordu. Bu insanlar, Morgan’ın servetini anlatırken plantasyonların yanına eklenen önemsiz bir ayrıntı değildir. Üç plantasyonla birlikte kaydedilen kölelik, Jamaika’daki mülk sahipliğinin doğrudan parçasıydı. [3]

Kısa kronoloji

Morgan’ın yaşamında 1674’teki atamayla 1675’te göreve başlamayı ayırmak özellikle yararlıdır. Aşağıdaki sıralama, Galler’den Jamaika yönetimine uzanan başlıca durakları aynı çizgide gösterir. [1][2][3][4][8][9]

1. Yaklaşık 1635 Henry Morgan Galler’de doğdu.
2. Yaklaşık 1658 Richard Browne’a göre Batı Hint Adaları’na geldi.
3. 1667 Thomas Modyford’dan İspanyol gemilerine saldırma yetkisi aldı.
4. 1668 Porto Bello’yu yağmaladı.
5. 1 Mayıs 1669 Maracaibo çıkışındaki İspanyol filosuna saldırdı.
6. 1670 İngiltere ile İspanya Madrid Antlaşması’nı imzaladı.
7. 28 Ocak 1671 Kuvvetleri eski Panama şehrine saldırdı.
8. 1672 Diplomatik krizi yatıştırmak amacıyla İngiltere’ye getirtilmişti.
9. 1674 Şövalye unvanı aldı ve Jamaika vali yardımcılığına atandı.
10. 1675 Jamaika’ya dönerek Lord Vaughan’ın yardımcısı olarak göreve başladı.
11. 25 Ağustos 1688 Jamaika’da öldü.
12. 26 Ağustos 1688 Port Royal’de gömüldü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Maracaibo saldırısındaki ateş gemisinde, insan ve silah görüntüsü oluşturmak için kütükler kullanıldı. Şapka takılmış kütükler mürettebatı, bordaya yerleştirilen başka kütükler ise topları taklit ediyordu. Bu düzenek, 1 Mayıs 1669’daki saldırının yalnız ateşten ibaret olmadığını gösterir. Görünürdeki mürettebatla topların bir bölümü, gerçek insan ve silah yerine hazırlanmış taklitlerdi. [3]

Panama seferi sırasında Morgan’ın kendi gemileri de ciddi kayıplar verdi. 1671’de Chagres Nehri yaklaşımında amiral gemisi Satisfaction ile dört başka gemisini kaybetti. Bu kayıp, 1670’te toplanan 36 gemilik sefer gücünün sonraki aşamasında yaşandı. Panama şehrine saldırının yanında, nehir yaklaşımındaki gemi kayıpları da harekâtın parçasıydı. [7]

Morgan’ın anlatılan hayatıyla ilişkisi, denizdeki faaliyetlerinin ötesinde mahkeme kayıtlarına da uzandı. Exquemelin’in anlatısını yayımlayan yayıncılara karşı açtığı itibar davasında 200 sterlin tazminat kazandı. Exquemelin kitabının 1684 tarihli İngilizce baskısı da ilginç bir çeviri zincirine dayanıyordu. Bu baskı, 1678 Hollandaca özgün metinden değil, 1681 İspanyolca çeviriden hazırlanmıştı. [3][8]

Chagres araştırmalarında 2010’da çıkarılan topların, Morgan’ın kaybettiği gemilerden gelmiş olabileceği bildirildi. Ancak Texas State Üniversitesi, bulunan 17. yüzyıl batığının kimliğinin belirlenmediğini de açıkladı. Dolayısıyla toplarla Morgan arasında olası bağlantı bulunması, batığın kesin teşhis edildiği anlamına gelmez. Satisfaction adıyla belirli bir batığı eşleştirirken bu belirsizlik korunmalıdır. [7]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Henry Morgan tr.wikipedia.org
2. Oxford Dictionary of National Biography — Morgan, Sir Henry doi.org
3. Wikipedia — Henry Morgan en.wikipedia.org
4. Dictionary of Welsh Biography — Henry Morgan biography.wales
5. Museum of Miami ve Institute of Jamaica — Port Royal, Jamaica museumofmiami.org
6. Smithsonian Ocean — Henry Morgan ocean.si.edu
7. Texas State University — Lost Ships of Henry Morgan meadowscenter.txst.edu
8. University of Glasgow Library — Americana: 17th Century gla.ac.uk
9. The Currency of Empire — akademik kitap d119vjm4apzmdm.cloudfront.net

Görsel: Burning of Panama by Henry Morgan, 1671.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain