Fatma Aliye Topuz: 50 TL’deki Yazarın Hayatı ve Eserleri

1 Ocak 2009’da tedavüle çıkan 50 liralık banknot, 1862’de doğmuş bir yazarın portresini taşıyordu: Fatma Aliye. Banknotun arka yüzündeki hokka, tüy kalem, kâğıt ve kitap motifleri de ona gönderme yapıyordu.

Bu yazıda Fatma Aliye’nin kim olduğunu, ailesini, kitaplarını ve kızlarının yollarını öğreneceksiniz. Ayrıca bir Merkez Bankası kararının onu neden cüzdanlara taşıdığını göreceksiniz.

Fatma Aliye Topuz kimdir, nerede doğdu, babası kimdi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Fatma Aliye, 22 Ekim 1862’de İstanbul’da doğdu. Babası Osmanlı hukukçusu, tarihçi ve devlet adamı Ahmed Cevdet Paşa’ydı. Annesi Adviye Râbia Hanım’dı.

Babasının görevleri onu İstanbul’un dışına da taşıdı. Fatma Aliye çocukluk ve gençlik yıllarında Halep, Yanya, Şam ve Beyrut’ta bulundu.

Eğitimi evde şekillendi. Ağabeyi Ali Sedat için tutulan hocaların derslerinden yararlandı. Bu dersler sayesinde Fransızca ve Arapça öğrendi.

1879’da II. Abdülhamid’in yaverlerinden Kolağası Faik Bey ile evlendi. Çiftin dört kızı oldu: Hatice, Ayşe, Nimet ve Zübeyde İsmet. Fatma Aliye 1934’te Topuz soyadını aldı. Bu yüzden bugün adı çoğunlukla “Fatma Aliye Topuz” diye geçer.

Kısacası Fatma Aliye, romanın yanı sıra çeviri, tarih, felsefe ve kadın hakları alanlarında eser veren bir Osmanlı yazarıydı.

Fatma Aliye Topuz’un kitapları ve eserleri

Edebiyat hayatına 1889’da başladı. Georges Ohnet’nin Volonté romanını Meram adıyla Türkçeye çevirdi. Bu çeviriyi kendi adıyla değil, “Bir Hanım” imzasıyla yayımladı.

İlk büyük adımlardan biri Ahmed Midhat Efendi ile birlikte yazdığı Hayal ve Hakikat romanı oldu. 1892’de ise kendi adıyla çıkan ilk romanı Muhadarat yayımlandı.

Muhadarat dışındaki romanları şunlardır:

• Refet: Yakınlarının haksızlığına uğrayan yetim bir kızın öğretmen olma mücadelesini anlatır.
• Udi
• Levayih-i Hayat
• Enin

Romanlarının dışında Nisvan-ı İslam adlı bir eseri de vardır. Bu kitap, Batılı kadınlarla Osmanlı aile hayatı, çok eşlilik, cariyelik ve örtünme üzerine yaptığı görüşmelerden doğdu.

Fikir yazılarında da aynı çizgiyi sürdürdü. Kadınların eğitimini ve meslek sahibi olmasını savundu. Çok eşlilik konusunda Mahmut Esat Efendi ile polemiğe girdi.

Refet’in konusuna bir an bakın. Yetim bir kızın öğretmen olmaya çalışması, yazarın kadın eğitimi savunusuyla doğrudan örtüşür. Okuduğunuz bir romanın aynı zamanda bir fikir yazısı gibi çalıştığını bu örnekte görebilirsiniz.

“İlk kadın romancı” unvanı neden tartışmalı?

Fatma Aliye çoğu zaman “ilk kadın romancı” diye anılır. Bu unvan edebiyat tarihinde tartışmalıdır.

Zehra Toska, Zafer Hanım’ın 1877 tarihli Aşk-ı Vatan romanının Fatma Aliye’nin romanlarından önce yayımlandığını ortaya koymuştur. Kapadokya Üniversitesi açık erişim arşivindeki çalışma bu görüşü aktarır.

Karşı görüş ise başka bir ölçüte bakar. Edebiyat tarihindeki kabul, Fatma Aliye’nin beş romanla sürdürdüğü yazarlığına dayanır. Zafer Hanım’ın bilinen tek romanı vardır. Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı yazıda bu ayrım vurgulanır.

İki görüşü yan yana koyarsanız fark nettir. Biri ilk yayımlanan romana, diğeri sürekli yazarlık faaliyetine bakar. Nitekim TCMB 50 TL tanıtımında “ilk” yerine “ilk kadın romancılarından biri” ifadesini kullanır.

Kızları ve torunu: Suna Selen bağı

Fatma Aliye’nin Hatice, Ayşe, Nimet ve Zübeyde İsmet adlı dört kızı vardı. Nimet Selen, bu dört kızdan biridir.

Türk Dünyası Ansiklopedisi’ne göre Fatma Aliye, kızı Nimet Selen üzerinden tiyatro sanatçısı Suna Selen’in anneannesidir. “Fatma Aliye Topuz’un torunu kim?” sorusunun yanıtı budur.

Küçük kızı Zübeyde İsmet’in yolu farklı oldu. Ailesinden ayrıldıktan sonra Katolik rahibesi oldu.

Fatma Aliye 50 TL’ye nasıl girdi?

Yeni banknotların kişileri bir ölçüt listesiyle seçildi. TCMB Başkanı Durmuş Yılmaz, 3 Ekim 2008’de bu ölçütleri açıkladı. Dünya gazetesinin haberine göre isimler şu özellikleri taşımalıydı:

• Bilim veya sanat alanında çalışmış olmak
• Ulusal ve evrensel değer taşımak
• Siyasi görüşle özdeşleşmemiş olmak
• Daha önce paralarda yer almamış olmak

Fatma Aliye portresini taşıyan E9 emisyon grubunun ilk 50 TL banknotu 1 Ocak 2009’da tedavüle çıktı. TCMB’nin tanıtım broşürü onu Türk edebiyatının ilk kadın romancılarından biri ve ilk kadın felsefeci olarak tanıtır.

Banknotun arkasındaki hokka, tüy kalem, kâğıt ve kitap motifleri de bilinçli seçildi. Bunlar Fatma Aliye’nin edebiyatçılığını vurgulamak amacıyla kullanıldı.

Ön yüzde ise Atatürk portresi yer alır. Bu portre, Cemal Işıksel’in 1931’de Gazi Çiftliği’nde çektiği fotoğraftan yararlanılarak oluşturuldu. Yani cebinizdeki 50 liranın iki yüzü, iki ayrı tarihe ve iki ayrı kaynağa dayanır.

Kısa kronoloji

1. 1862 İstanbul’da doğdu
2. 1879 Kolağası Faik Bey ile evlendi
3. 1889 Volonté romanını Meram adıyla çevirdi
4. 8 Ekim 1890 Bir yazısında Fatma Aliye imzasıyla kimliğini açıkladı
5. 1892 Kendi adıyla yayımlanan ilk romanı Muhadarat çıktı
6. 1893 Biyografisi ve eserleri Chicago’daki Dünya Kadın Kütüphanesi Sergisi ve Kataloğu’nda yer aldı
7. 1897 Türk-Yunan Savaşı sonrasında şehit ve gazi aileleri için yardım çalışmalarına katıldı
8. 1924 sonrası Sağlık sorunları nedeniyle yazı hayatından uzaklaştı
9. 1934 Topuz soyadını aldı
10. 13 Temmuz 1936 İstanbul’da öldü, Feriköy Mezarlığı’na gömüldü
11. 3 Ekim 2008 TCMB Başkanı Durmuş Yılmaz banknot kişilerinin seçim ölçütlerini açıkladı
12. 1 Ocak 2009 Portreli 50 TL tedavüle çıktı

1897’deki çalışma Cemiyyet-i İmdadiyye’nin kuruluşuyla ilgilidir. Fatma Aliye bu cemiyetin kuruluşunda yer aldı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bu ayrıntılar çoğu özet biyografide yer almaz:

• Bir Hanım imzası: Meram çevirisi Fatma Aliye adıyla değil, “Bir Hanım” imzasıyla çıktı.
• Kimliğin açıklanması: 8 Ekim 1890’da yayımlanan “Sürat: Eiler’in Prensese Yirmi Birinci Mektubu” yazısında Fatma Aliye imzasını kullanarak kimliğini açıkladı.
• Mektup romanı: Levayih-i Hayat, beş kadının evlilikleri hakkında birbirlerine yazdığı toplam on mektuptan oluşur.
• Chicago’da bir kayıt: 1893’te biyografisi ve eserleri, Chicago’daki Dünya Kadın Kütüphanesi Sergisi ve Kataloğu’nda yer aldı.
• Banknot izni: Banknotta kullanılan portre için İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane Müzeler Müdürlüğü’nden izin alındı.

Son madde, bir banknot portresinin bile izin alınarak kullanıldığını gösterir.

Fatma Aliye neden öldü, nereye gömüldü?

Sağlık sorunları nedeniyle 1924’ten sonra yazı hayatından uzaklaştı. 13 Temmuz 1936’da İstanbul’da öldü. Feriköy Mezarlığı’na gömüldü.

Yazı hayatına ara verişi ile ölümü arasında on iki yıl vardır. Bu süre boyunca 1934’te Topuz soyadını aldı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Fatma Aliye Hanım islamansiklopedisi.org.tr
2. Vikipedi — Fatma Aliye Topuz tr.wikipedia.org
3. Wikipedia — Fatma Aliye Topuz en.wikipedia.org
4. Anadolu Ajansı — Romanları ve fikir yazılarıyla kadınların sesi olan öncü yazar aa.com.tr
5. Kapadokya Üniversitesi — Fatma Aliye Hanım: İlk Romancı ve Öncü Bir Kadın acikerisim.kapadokya.edu.tr
6. Türk Dil Kurumu — Fatma Aliye… Bir Zamanlar Hayatın Sahnesindeydi tdk.gov.tr
7. Türk Dünyası Ansiklopedisi — Fatma Aliye Hanım turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
8. TCMB — Türk Lirası Tanıtım Broşürü www3.tcmb.gov.tr
9. TCMB — 50 Türk Lirası, I. Tertip tcmb.gov.tr
10. TCMB — Türk Lirası Tanıtım Toplantısı www3.tcmb.gov.tr
11. Dünya — Yeni paralar görücüye çıktı dunya.com

Görsel: 50 Türk Lirası reverse.jpg — Central Bank of the Republic of Turkey, Public domain