Susurluk qalmaqalı: qəzanın üzə çıxardığı şəbəkələr

Susurluk qalmaqalı nə idi?

3 noyabr 1996-cı ildə Susurluk yaxınlığında baş verən avtomobil qəzası dövlət rəsmiləri, siyasətçilər və mütəşəkkil cinayətkar dairələr arasındakı əlaqələri üzə çıxardı. Avtomobildəki üç nəfər öldü. Bir deputat sağ qaldı. Maşındakı şəxslərin kimliyi adi yol qəzasını parlament araşdırmasına, ictimai etirazlara və həbs hökmlərinə gətirib çıxaran qalmaqala çevirdi.

Toqquşma Balıkəsir–Bursa yolunda, Balıkəsirdə (Balıkesir), Susurluk yaxınlığında baş verdi. Siz Türkiyədə səyahət edərkən bu şəhərin adına rast gəlsəniz, onun geniş siyasi məna qazanmasının səbəbi məhz bu hadisədir. Susurluk həm qəzanın, həm üzə çıxardığı əlaqələrin, həm də sonrakı araşdırmaların adı oldu.

Əsas sual avtomobildəki şəxslərlə bağlı idi. Hüseyn Kocadağ (Hüseyin Kocadağ) polis məktəbinin direktoru idi. Sedat Edip Bucak siyasətçi idi. Abdullah Çatlı İnterpol tərəfindən axtarılırdı və başqa adla verilmiş şəxsiyyət sənədi daşıyırdı. Onların eyni avtomobildə olması bu əlaqələri birbaşa ictimaiyyətə göstərdi.

Avtomobildə kimlər vardı?

Avtomobili Hüseyn Kocadağ idarə edirdi. O, İstanbul Kemalettin Eröge Polis Məktəbinin direktoru idi. Kocadağ qəza zamanı Abdullah Çatlı və Gonca Us ilə birlikdə öldü. Qəzanın bilavasitə insan itkisi bu üç ölüm idi.

Sedat Edip Bucak yaralı halda sağ qaldı. O, Şanlıurfanı təmsil edən DYP deputatı idi. Beləliklə, seçilmiş siyasətçi yüksək vəzifəli polis əməkdaşı və İnterpolun axtardığı şəxslə eyni avtomobildə idi. Bu birləşmə qalmaqalın mərkəzində dayanırdı.

Qəzadan sonra Mehmet Özbay adına şəxsiyyət sənədi daşıyan şəxsin Abdullah Çatlı olduğu müəyyənləşdirildi. Siz hadisəni izləyərkən bu iki adı birlikdə yadda saxlayın: Mehmet Özbay onun daşıdığı sənəddəki ad idi, Abdullah Çatlı isə araşdırmaçıların müəyyənləşdirdiyi şəxs idi. Bu fərq vacibdir, çünki avtomobildən götürülən əşyaların rəsmi siyahısında saxta şəxsiyyət sənədləri də vardı.

Çatlının axtarışda olması tapıntıya xüsusi əhəmiyyət verirdi. İnterpolun axtardığı şəxs polis məktəbinin direktoru və fəaliyyətdə olan deputatla səfər edirdi. Qalmaqal həm bu çevrələr arasındakı əlaqələri, həm də toqquşmadan sonra tapılan silah və sənədləri əhatə edirdi.

Araşdırmaçılar avtomobildə nə tapdılar?

Parlament hesabatında verilən Jandarma məlumatında avtomobildə iki MP5, beş tapança, iki səsboğucu, 281 patron və üç saxta şəxsiyyət sənədi qeydə alınmışdı. Bu siyahı araşdırmaya avtomobildəki şəxslərin kimliyi ilə yanaşı yoxlanılacaq konkret əşyalar da təqdim edirdi.

Tapılan silahlar və digər materiallar 8 noyabr 1996-cı ildə Jandarma Baş Komandanlığının kriminalistika laboratoriyasına göndərildi. Bu, qəzadan beş gün sonra idi. Daxili işlər naziri Mehmet Ağar da həmin gün istefa verdi.

Araşdırmalar zamanı silahların alınması və uçotu mübahisə mövzusuna çevrildi. Polisə verilmiş, lakin uçota alınmamış və itkin düşmüş silahlarla bağlı suallar yarandı. Ağar silah alışlarını müdafiə etdi. O bildirdi ki, terrorla mübarizə məqsədilə bu alışlara Baş nazirlik icazə verib. Ağar həmçinin bu cür silahların uçotunun aparılmadığını söylədi.

Ağarın izahı silah alışlarını və onların sənədləşdirilməsini müdafiə edən mövqeyi idi. Parlamentin siyahısı isə qəzaya uğramış avtomobildə qeydə alınan materiallara aid idi. Siz bu məqamları ayrı qiymətləndirsəniz, sübutları və arqumentləri daha aydın izləyə bilərsiniz: tapılmış əşyalar konkret tapıntılar idi, silahların alınmasına dair izah isə mübahisəli açıqlama idi.

Parlament necə reaksiya verdi?

12 noyabr 1996-cı ildə parlament 472 nömrəli qərarı qəbul etdi. Qərar Susurluk qəzasının və qanunsuz təşkilatlarla dövlət arasındakı əlaqələrin araşdırılmasına səlahiyyət verirdi. Araşdırmanın qərarda göstərilən mövzusu toqquşmanın şəraiti ilə məhdudlaşmırdı.

Qərarda doqquz üzvdən ibarət komissiyanın yaradılması nəzərdə tutulurdu. Komissiyanın ilkin fəaliyyət müddəti üç ay idi. Susurluk Araşdırma Komissiyası sonradan ümumi qiymətləndirməsində məlumat və sənədlərini dörd aylıq iş ərzində topladığını bildirdi.

Beləliklə, parlament araşdırması həm konkret hadisəni, həm də daha geniş əlaqələr şəbəkəsini əhatə edirdi. Konkret hadisə 3 noyabr qəzası idi. Daha geniş mövzu isə qanunsuz təşkilatlarla dövlət strukturları arasındakı əlaqələr idi. Parlamentin qərarı bu iki məsələni açıq şəkildə birləşdirirdi.

İşıqları söndürmək necə etiraz formasına çevrildi?

Susurlukdan sonra «Daimi işıq üçün bir dəqiqə qaranlıq» (Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık) adlı kampaniya keçirildi. İştirakçılar hər axşam saat 21:00-da işıqlarını söndürürdülər. Kampaniyanın ilk mərhələsi 1–28 fevral 1997-ci il tarixlərini əhatə etdi.

Qalmaqal burada gündəlik həyatla birbaşa bağlanırdı. Siz adi axşam işləriniz zamanı işıq açarından istifadə edirsiniz. Bu kampaniyada isə müəyyən saatda işıqları söndürmək etiraz hərəkətinə çevrildi. Sadə bir ev hərəkəti Susurluka ictimai reaksiyanın ifadəsi oldu.

Etirazların ilk mərhələsi Ağarın istefasından və parlamentin araşdırma qərarından sonra keçirildi. 1997-ci ilin fevralına qədər noyabr qəzasına reaksiya həm rəsmi araşdırmanı, həm də əlaqələndirilmiş ictimai fəaliyyəti əhatə edirdi. İlk mərhələ boyunca hər axşam eyni saatda keçirilən aksiya iştirakçıları ortaq bir anda birləşdirirdi.

Kutlu Savaş hesabatı öz məqsədini necə müəyyənləşdirirdi?

1998-ci ilin yanvarında Susurlukla bağlı ayrıca hesabat ortaya çıxdı. Onu Baş nazirliyin Təftiş Şurasının rəhbəri Kutlu Savaş hazırlamışdı. Hesabatın böyük hissəsi ictimaiyyətə açıqlandı. Bəzi səhifə və əlavələr isə açıqlanmadı.

Hesabatın ön sözündə onun məqsədi dəqiq müəyyənləşdirilirdi. Orada sənədin texniki və hüquqi istintaq səlahiyyətləri əsasında hazırlanmış istintaq hesabatı olmadığı bildirilirdi. Məqsəd Baş nazirliyə məlumat və tövsiyələr təqdim etmək idi. Siz hesabatı sonrakı məhkəmə hökmləri ilə müqayisə edərkən onun bəyan edilmiş bu məqsədini nəzərə almalısınız.

Avropa İnsan Hüquqları Komissiyası açıqlanmayan hissələri istədi. Türkiyə hökuməti 5 iyun 1998-ci ildə məxfilik və davam edən araşdırmaları əsas gətirərək onları təqdim etməkdən imtina etdi. Buna görə hesabatın böyük hissəsinin dərc olunması bütün sənədin açıqlanması demək deyildi.

Hesabatın dərc olunması və bəzi hissələrinin açıqlanmaması eyni hadisələr silsiləsinə daxildir. 1998-ci ilin yanvarında geniş həcmdə məlumat açıqlandı. Hökumətin iyundakı cavabı isə dərc olunmamış materiallara qoyulan məhdudiyyətləri saxladı. Hər iki hadisə ictimaiyyətin həmin hesabata çıxışının sərhədlərini izah edir.

Hadisələrin xronologiyası

• 3 noyabr 1996: Susurluk yaxınlığındakı qəzada Hüseyn Kocadağ, Abdullah Çatlı və Gonca Us öldü. Sedat Edip Bucak yaralı halda sağ qaldı.
• 8 noyabr 1996: Daxili işlər naziri Mehmet Ağar istefa verdi. Tapılan silahlar və digər materiallar Jandarmanın kriminalistika laboratoriyasına göndərildi.
• 12 noyabr 1996: Parlament Susurlukun və qanunsuz təşkilatlarla dövlət arasındakı əlaqələrin araşdırılmasını təsdiqlədi.
• 1–28 fevral 1997: «Daimi işıq üçün bir dəqiqə qaranlıq» kampaniyasının ilk mərhələsi keçirildi.
• Yanvar 1998: Kutlu Savaşın hesabatı dərc olundu. Bəzi səhifə və əlavələr açıqlanmadı.
• 12 fevral 2001: İbrahim Şahin və Korkut Ekenin hər birinə altı il həbs cəzası verildi.
• 2011: Mehmet Ağar Susurluk işi üzrə beş il həbs cəzasına məhkum edildi.
• Aprel 2012: Ağarın hökmünün kassasiya instansiyasında qüvvədə saxlanıldığı barədə məlumat verildi.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Mercedes avtomobilinin dövlət qeydiyyat nişanı 06 AC 600 idi. Onun toqquşduğu yük maşınının nişanı isə 20 RC 721 idi. Bu dəqiq göstəricilər qalmaqalı Balıkəsir–Bursa yolunda baş vermiş konkret toqquşma ilə bağlayır.

Silah siyahısına da diqqətlə baxmaq lazımdır. Jandarma məlumatında odlu silahlar və patronlarla yanaşı iki səsboğucu və üç saxta şəxsiyyət sənədi qeydə alınmışdı. Bu təfərrüatlar avtomobildən götürülən materialların niyə parlament araşdırmasının bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.

Savaş hesabatının ingiliscə versiyasının ayrıca arxiv qeydi də var. Qoluey Universitetinin (University of Galway) arxivi 22 yanvar 1998-ci il tarixli ilkin tərcüməni 80 səhifəlik sənəd kimi kataloqlaşdırır. Təsvirdə onun ilkin tərcümə olduğu göstərilir. Hesabatın versiyalarını müqayisə edənlər üçün bu fərq faydalıdır.

Məhkəmələrdə nə baş verdi?

12 fevral 2001-ci ildə İstanbulun 6 nömrəli Dövlət Təhlükəsizliyi Məhkəməsi İbrahim Şahin və Korkut Ekenin hər birini altı il həbsə məhkum etdi. Bunlar ilkin qəzadan bir neçə il sonra Susurluk məhkəmə prosesləri çərçivəsində çıxarılan cinayət hökmləri idi.

2011-ci ildə Ankaranın 11 nömrəli Ağır Cinayətlər Məhkəməsi Mehmet Ağara beş il həbs cəzası verdi. Hökm cinayət törətmək məqsədilə silahlı təşkilat yaratmaq və ona rəhbərlik etmək ilə bağlı idi. 16 aprel 2012-ci il tarixli xəbərdə Kassasiya Məhkəməsinin (Yargıtay) Doqquzuncu Cinayət Palatasının hökmü qüvvədə saxladığı bildirildi.

Ağar əməllərinin cinayət kimi qiymətləndirilməsinə etiraz edirdi. O, hökmə 2012-ci ildə verdiyi cavabda etdiklərinin cinayət sayıla bilməyəcəyini müdafiə etdi. Ağarın sözlərinə görə, bunlar vəzifənin icrası zamanı yol verilmiş qüsur kimi qiymətləndirilə bilərdi. Onun hökmə qarşı mövqeyi belə idi.

Məhkəmə nəticələri göstərir ki, hadisənin əhatə etdiyi müddət təkcə qəza ilə məhdudlaşmırdı. Qəza 1996-cı ildə baş verdi. Şahin və Ekenə 2001-ci ildə hökm oxundu. Ağarın həbs hökmü 2011-ci ildə verildi, qüvvədə saxlanıldığı barədə isə 2012-ci ildə məlumat yayıldı. Susurlukun hüquqi nəticələri bu illər boyunca davam etdi.

Tez-tez verilən suallar

Susurluk qalmaqalı nə idi?

Bu, 3 noyabr 1996-cı ildə Susurluk yaxınlığında baş verən yol qəzasının üzə çıxardığı qalmaqal idi. Avtomobildəki şəxslərin kimliyi və tapılan silahlar dövlət rəsmiləri, siyasətçilər və mütəşəkkil cinayətkar dairələr arasındakı əlaqələri ictimaiyyətə göstərdi.

Qəzada kimlər öldü?

Hüseyn Kocadağ, Abdullah Çatlı və Gonca Us öldü. Şanlıurfanı təmsil edən DYP deputatı Sedat Edip Bucak yaralı halda sağ qaldı.

İnsanlar necə etiraz etdilər?

«Daimi işıq üçün bir dəqiqə qaranlıq» kampaniyasının iştirakçıları hər axşam saat 21:00-da işıqlarını söndürürdülər. Kampaniyanın ilk mərhələsi 1–28 fevral 1997-ci il tarixlərində davam etdi.

Məhkəmə proseslərində həbs hökmləri çıxarıldımı?

Bəli. İbrahim Şahin və Korkut Eken 2001-ci ildə altı il həbs cəzası aldılar. Mehmet Ağar 2011-ci ildə beş il həbs cəzasına məhkum edildi. Hökmün kassasiya instansiyasında qüvvədə saxlanıldığı barədə 2012-ci ilin aprelində məlumat verildi.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — Susurluk qalmaqalı tr.wikipedia.org
2. TBMM — Baş Məclisin iclas protokolu, 27 may 1997 www5.tbmm.gov.tr
3. T24 — BBC-nin Susurluk qalmaqalı haqqında materialı t24.com.tr
4. TBMM Susurluk Araşdırma Komissiyasının hesabatı — Vikimənbədə verilmiş araşdırma bölməsi tr.wikisource.org
5. İngiliscə Vikipediya — Susurluk qalmaqalı en.wikipedia.org
6. LEXPERA — Parlamentin 472 nömrəli qərarı lexpera.com.tr
7. TBMM Susurluk Araşdırma Komissiyasının hesabatı — Vikimənbədə verilmiş ümumi qiymətləndirmə tr.wikisource.org
8. Avropa İnsan Hüquqları Komissiyası — Kılıç Türkiyəyə qarşı, 113, 115 və 117-ci bəndlər hudoc.echr.coe.int
9. Qoluey Universitetinin arxivi — Susurluk hesabatı, ilkin tərcümə archivesearch.library.universityofgalway.ie
10. bianet — Ağarın həbs cəzası qəti qüvvəyə mindi bianet.org
11. Anadolu Agentliyi — Əsaslandırılmış qərar açıqlandı aa.com.tr

FAQ