Trablusgarp Savaşı: Nedenleri, Mustafa Kemal ve Uşi

Mustafa Kemal, Trablusgarp yolculuğunda gazeteci kimliğiyle Mustafa Şerif takma adını kullandı. Siz bu yazıda savaşın nedenlerini, Mustafa Kemal’in görevlerini ve Uşi Antlaşması’nın sonuçlarını öğreneceksiniz. İstanbul’dan 15 Ekim 1911’de başlayan yolculuk, onu Libya’daki direnişe götürdü. Tobruk ve Derne, bu savaşta görev üstlendiği yerler arasında bulunuyordu. [1]

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu ile İtalya Krallığı arasında 1911–1912 yıllarında yaşandı. İtalya’nın hedefi, Kuzey Afrika’daki Trablusgarp ve Bingazi’yi ele geçirerek sömürge imparatorluğunu genişletmekti. Savaş, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki son topraklarından çekilmesiyle sona erdi. Ancak İtalya’nın barış masasındaki kazanımı, Libya’nın tamamını hemen denetleyebilmesi anlamına gelmedi. [2][3][4][5]

Trablusgarp Savaşı neden çıktı?

Savaşın temel nedeni, İtalya’nın Trablusgarp ve Bingazi’yi sömürgeleştirmek istemesiydi. Bu bölgeler, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da elinde kalan son topraklarıydı. İtalya, onları ele geçirerek kendi sömürge imparatorluğunu genişletmeyi hedefliyordu. Dolayısıyla savaşın merkezinde, Osmanlı yönetimindeki topraklara yönelik bir yayılma siyaseti bulunuyordu. [3]

İtalya’nın planında, Libya’ya yoksul İtalyanların yerleştirilmesi de açıkça yer alıyordu. Bu yerleşimle işsizlik ve dış göç sorunlarının hafifletilmesi amaçlanıyordu. Siz nedenleri düşünürken, gündelik hayattaki iş bulma ve geçinme kaygılarını hatırlayabilirsiniz. İtalya’nın Libya tasarısı, bu sorunları sömürge yerleşimi üzerinden hafifletmeyi hedefliyordu. [4]

İtalya, müdahalesini Libya’daki vatandaşlarının ayrımcılığa uğradığı iddiasıyla da gerekçelendirdi. Tarihçi Rachel Simon, bu gerekçeyi önceden hazırlanan sömürgeleştirme siyaseti içinde değerlendirir. Burada ayrımcılık savı, İtalya’nın müdahale için ileri sürdüğü gerekçeydi. Trablusgarp ve Bingazi’yi ele geçirme hedefi ise sömürge siyasetinin parçasıydı. [3][4]

İtalya, 28 Eylül 1911’de Osmanlı hükümetine 24 saatlik ültimatom verdi. Ertesi gün, yani 29 Eylül 1911’de Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti. Böylece Trablusgarp ve Bingazi’yi hedefleyen sömürge girişimi açık savaşa dönüştü. Ültimatom ile savaş ilanı arasındaki sıra, başlangıcın tarihini açıklığa kavuşturur. [5]

Trablusgarp Savaşı ne zaman, nerede ve hangi padişah döneminde oldu?

Trablusgarp Savaşı, 29 Eylül 1911 ile 18 Ekim 1912 arasında yapıldı. Osmanlı tahtında V. Mehmed Reşad, İtalya tahtında III. Vittorio Emanuele bulunuyordu. Başlangıç tarihi İtalya’nın savaş ilanına, bitiş tarihi Uşi Antlaşması’na karşılık gelir. Bu tarihler, Osmanlı Devleti ile İtalya Krallığı arasındaki savaşın sınırlarını gösterir. [2][3]

Savaşın ana sahası, bugünkü Libya’daki Trablusgarp ve Bingazi çevresinde bulunuyordu. Bununla birlikte çatışmalar Adriyatik, Ege, Çanakkale Boğazı ve Kızıldeniz’e de yayıldı. Siz haritaya bakarken, Libya’daki ana sahayla diğer çatışma alanlarını birlikte izleyebilirsiniz. Böylece Trablusgarp adıyla anılan savaşın coğrafi yayılımını daha kolay görebilirsiniz. [6]

Savaşın nerede başladığı sorusunda, Preveze’deki saldırı ayrıca hatırlanması gereken bir olaydır. İtalyanlar, savaş ilanının hemen ardından Preveze’deki bir Osmanlı torpido gemisini topa tuttu. Bugünkü Yunanistan’daki bu saldırı, 29 Eylül 1911’deki savaş ilanını izledi. Dolayısıyla başlangıçtaki askerî hareketlilik, Libya kıyılarıyla sınırlı kalmadı. [3]

Trablusgarp şehrine yönelik deniz harekâtında ise farklı tarihler öne çıkar. İtalyan donanması, 2 Ekim 1911’de şehrin teslim olmasını istedi. Donanma, ertesi gün, 3 Ekim 1911’de Trablusgarp şehrini bombaladı. Preveze’deki saldırıyla Trablusgarp bombardımanı, savaşın başlangıcındaki farklı yerleri ve olayları gösterir. [3][4]

Mustafa Kemal, Trablusgarp Savaşı’nda ne yaptı?

Osmanlı Devleti’nin Libya’ya büyük kuvvetler göndermesi çeşitli engeller yüzünden güçleşti. Mısır ve Tunus güzergâhlarında İngiliz ve Fransız engellemeleri bulunuyordu. Osmanlı donanmasının yetersizliği de bölgeye asker sevkini güçleştiren etkenler arasındaydı. Bu koşullarda gönüllü Osmanlı subayları, yerel halkı teşkilatlandırarak savunmaya katıldı. [3][5]

Mustafa Kemal, Enver, Fethi, Nuri ve Fuat beyler bu subaylar arasındaydı. Bölgedeki halka askerî eğitim vererek İtalyan işgaline karşı direnişi örgütlediler. Seyyid Ahmed Şerif’in önderliğindeki Senûsî kuvvetleri de Osmanlı savunmasını destekliyordu. Dolayısıyla Libya’daki savunmada Osmanlı subaylarıyla yerel kuvvetler birlikte yer aldı. [3][5]

Mustafa Kemal, savaş sürerken 27 Kasım 1911’de kurmay binbaşı rütbesine yükseltildi. Ardından 22 Aralık 1911’de Tobruk’ta emrindeki birliklerle İtalyan kuvvetlerine saldırdı. Bu saldırıda İtalyan kuvvetlerine kayıplar verdirdiği, Atatürk Ansiklopedisi’nde aktarılır. Tobruk’taki muharebe, onun savaş sırasındaki doğrudan komuta faaliyetlerinden biriydi. [1][5]

Mustafa Kemal, 16 Ocak 1912’deki muharebede sol gözünden yaralandı. Yaralanmasının ardından Hilâl-i Ahmer Hastanesi’nde tedavi gördü ve daha sonra görev üstlendi. Mart 1912’de Derne Komutanlığı’nı alarak bölgedeki direniş kuvvetlerini yönetmeye başladı. Bu görev, Osmanlı birlikleriyle yerel kuvvetlerin komutasını birlikte kapsıyordu. [1]

Tobruk ve Derne, Mustafa Kemal’in Trablusgarp Savaşı’ndaki rolünü somutlaştıran yerlerdir. Tobruk’ta birlikleriyle saldırıya katıldı; Derne’de ise komutanlık görevini üstlendi. Yerel halkın teşkilatlandırılması ve askerî eğitimi, gönüllü subayların ortak faaliyetlerindendi. Mustafa Kemal’in katkısı da bu örgütlenme ve komuta faaliyetleri içinde değerlendirilir. [1][5]

Uşi Antlaşması neden imzalandı, hangi kararlar alındı?

İtalya, Osmanlı hükümetini barışa zorlamak amacıyla savaşı başka alanlara taşıdı. İtalyan donanması, 18 Nisan 1912’de Çanakkale istihkâmlarına yönelik saldırı düzenledi. Ardından On İki Ada’yı işgale yönelerek Osmanlı Devleti üzerindeki baskıyı sürdürdü. Böylece Libya’daki savaşın yanında Çanakkale ve adalar da askerî baskının hedefi oldu. [1]

Birinci Balkan Savaşı’nın 8 Ekim 1912’de başlaması, Osmanlı hükümetinin durumunu değiştirdi. İtalya ile barışa ulaşmak, Osmanlı hükümeti için artık daha acil hale geldi. Trablusgarp Savaşı’nın sona erişinde Balkanlar’daki bu yeni savaşın baskısı etkiliydi. Barış antlaşması, 18 Ekim 1912’de Lozan yakınındaki Ouchy’de imzalandı. [3][4]

Uşi düzenlemesi, Osmanlı kuvvetlerinin Trablusgarp ve Bingazi’den çekilmesini öngörüyordu. Buna karşılık İtalya’nın Rodos ve işgal ettiği diğer adaları boşaltması bekleniyordu. Dolayısıyla antlaşmadaki düzenleme, Libya’daki çekilmeyle adaların boşaltılmasını birbirine bağlıyordu. Ancak Rodos ve On İki Ada, İtalya tarafından geri verilmedi. [2][3]

Barışla bağlantılı 15 Ekim 1912 tarihli padişah emri de düzenlemeler içeriyordu. Emir, Trablusgarp ve Bingazi’ye muhtariyet tanınmasını, saltanat naibi ve kadı atanmasını öngörüyordu. Bu kararlar, Uşi barışıyla bağlantılı idari düzenlemenin parçaları arasında bulunuyordu. Savaşın sonucu ise Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki son topraklarından çekilmesiydi. [3][5]

Trablusgarp Savaşı’nı kim kazandı, sonuçları ne oldu?

Trablusgarp Savaşı, İtalya’nın zaferiyle sonuçlandı ve Osmanlı Devleti toprak kaybetti. Osmanlı yönetimi, Trablusgarp vilayeti ile Bingazi sancağından çekilmek zorunda kaldı. Böylece Kuzey Afrika’da elinde kalan son topraklarını da kaybetmiş oldu. Savaşın Osmanlı Devleti bakımından temel siyasi sonucu, bu çekilme ve kayıptı. [5]

İtalya’nın zaferi, Libya’nın tamamında hemen askerî denetim kurulması anlamına gelmedi. İtalya, 5 Kasım 1911’de Libya üzerindeki egemenliğini ilan etmişti. O tarihte askerî denetimi, kıyılarda sınırlı bir alanı kapsıyordu. Libya’nın işgalini tamamlaması ise ancak 1930’ların başlarında mümkün oldu. [4]

Bu nedenle 1912’deki savaş sonucuyla Libya’daki işgalin tamamlanması ayrı gelişmelerdir. Uşi Antlaşması, Osmanlı Devleti ile İtalya arasındaki savaşı sona erdirdi. İtalya’nın bütün ülkeyi denetleyebilmesi, 1912’deki barıştan daha sonra gerçekleşti. [4]

Rodos ve On İki Ada’nın durumu da Uşi sonrasında kapanmadı. İtalya, boşaltılması öngörülen bu adaları Osmanlı Devleti’ne geri vermedi. Türkiye, 1923 Lozan Antlaşması’nın 15. maddesiyle adalar üzerindeki İtalyan egemenliğini tanıdı. Böylece Uşi’deki boşaltma düzenlemesiyle daha sonraki hukuki sonuç birbirinden farklılaştı. [2][3]

Kısa kronoloji

Trablusgarp Savaşı’nın gelişimini, askerî olaylarla barış sürecini birlikte izleyerek okuyabilirsiniz. Aşağıdaki tarihler, Mustafa Kemal’in görevlerini ve savaşın genişleyen coğrafyasını aynı sırada gösterir. [1][3][4][5]

1. 28 Eylül 1911 İtalya, Osmanlı hükümetine 24 saatlik bir ültimatom vererek savaş öncesindeki talebini iletti.
2. 29 Eylül 1911 İtalya, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti; Trablusgarp Savaşı bu tarihte başladı.
3. 3 Ekim 1911 İtalyan donanması, bir gün önce teslim olmasını istediği Trablusgarp şehrini bombaladı.
4. 15 Ekim 1911 Mustafa Kemal, Libya’ya ulaşmak üzere İstanbul’dan ayrılarak savaş bölgesine yolculuğunu başlattı.
5. 5 Kasım 1911 İtalya, askerî denetimi kıyılarda sınırlıyken Libya üzerindeki egemenliğini ilan etti.
6. 27 Kasım 1911 Mustafa Kemal, Trablusgarp Savaşı devam ederken kurmay binbaşı rütbesine yükseltildi.
7. 22 Aralık 1911 Mustafa Kemal, Tobruk’ta emrindeki birliklerle saldırarak İtalyan kuvvetlerine kayıplar verdirdi.
8. 16 Ocak 1912 Mustafa Kemal, muharebede sol gözünden yaralandı; Hilâl-i Ahmer Hastanesi’nde tedavi gördü.
9. Mart 1912 Mustafa Kemal, Derne Komutanlığı’nı üstlenerek Osmanlı ve yerel direniş kuvvetlerini yönetti.
10. 18 Nisan 1912 İtalyan donanması, Osmanlı hükümetini barışa zorlamak amacıyla Çanakkale istihkâmlarına saldırdı.
11. 8 Ekim 1912 Birinci Balkan Savaşı başladı; Osmanlı hükümeti için İtalya ile barış acilleşti.
12. 18 Ekim 1912 Uşi Antlaşması imzalandı ve Osmanlı Devleti ile İtalya arasındaki savaş sona erdi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Mustafa Kemal’in Trablusgarp’la bağlantısı, savaş için yaptığı yolculuktan daha önce başlamıştı. Aralık 1908’den itibaren yaklaşık iki ay boyunca Trablusgarp’ta görev yapmıştı. Dolayısıyla 1911’deki yolculuğu, bölgeye hayatında ilk kez gidişi değildi. Savaş öncesindeki görevle savaş sırasındaki faaliyetler, onun Trablusgarp geçmişinin farklı dönemleriydi. [1]

Mustafa Şerif takma adı, Mustafa Kemal’in 1911’deki yolculuğunun ayrıntıları arasında bulunur. İstanbul’dan 15 Ekim’de ayrıldığında, yolculuğunda gazeteci kimliğini kullanarak hareket etti. Bu ayrıntı, Tobruk ve Derne’deki görevlerinden önceki ulaşım sürecine aittir. Mustafa Kemal’in cephedeki faaliyetleri, Libya’ya ulaşmak amacıyla çıktığı bu yolculuğu izledi. [1]

Trablusgarp Savaşı, uçakların askerî kullanımına ilişkin erken örnekleri de barındırıyordu. Yüzbaşı Carlo Piazza, 23 Ekim 1911’de Blériot XI uçağıyla keşif yaptı. Bu uçuş, savaş koşullarındaki ilk uçak keşif görevi olarak kaydedildi. Giulio Gavotti ise 1 Kasım 1911’de Etrich Taube uçağından bombalar attı. Gavotti’nin saldırısı, uçakla yapılan ilk hava bombardımanı olarak tarihe geçti. [7]

İtalya, savaşın başında Trablusgarp’a toplam dokuz uçak göndermiş bulunuyordu. Bu uçaklar, iki Blériot, üç Nieuport, iki Farman ve iki Etrich Taube’den oluşuyordu. Carlo Piazza’nın keşfiyle Gavotti’nin bombardımanı, aynı savaşın farklı hava faaliyetleriydi. Böylece Libya’daki çatışmalarda uçaklar, hem keşif hem bombardıman amacıyla kullanıldı. [7]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Atatürk Ansiklopedisi — Trablusgarp Savaşı’nda Atatürk ataturkansiklopedisi.gov.tr
2. Wikipedia — Italo-Turkish War en.wikipedia.org
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Trablusgarp Savaşı islamansiklopedisi.org.tr
4. Rachel Simon — Italo-Turkish War 1911–1912 encyclopedia.1914-1918-online.net
5. Millî Savunma Bakanlığı — Millî Mücadele Öncesi Dönemi ata.msb.gov.tr
6. Vikipedi — Trablusgarp Savaşı tr.wikipedia.org
7. Smithsonian Air & Space — The World’s First Warplane smithsonianmag.com

Görsel: Bellum1911.png — Memnon335bc, CC BY 3.0