III Səlim kim idi və nə vaxt hakimiyyətdə olub?
III Səlim (III. Selim) Osmanlının 28-ci sultanı idi. O, 7 aprel 1789-cu ildən 29 may 1807-ci ildə taxtdan salınanadək hakimiyyətdə olub. Onun hakimiyyəti ordu quruluşunu və mülki qurumları əhatə edən Nizami-cədid (Nizam-i Cedid) islahat proqramı ilə sıx bağlıdır. Proqrama yeni ordu, ayrıca xəzinə, texniki təhsil və daimi diplomatik nümayəndəlik daxil idi.
O, 24 dekabr 1761-ci ildə İstanbulun Topqapı sarayında (Topkapı Sarayı) doğulub. Atası III Mustafa (III. Mustafa), anası isə Mihrişah Sultan idi. Lakin taxt ona birbaşa atasından keçmədi. Səlim 1789-cu ildə əmisi I Əbdülhəmidin (I. Abdülhamid) ölümündən sonra sultan oldu.
Siz Topqapı sarayını ziyarət etsəniz, Səlimin həyatının bu məkanla həm doğum, həm də həbs vasitəsilə bağlandığını görərsiniz. O, burada doğulub və taxtını itirdikdən sonra burada saxlanılıb. Məzarı isə İstanbulun başqa bir yerində, Laləli məscidindəki (Laleli Camii) türbədə, atasının yanındadır.
III Səlim taxta çıxanda Osmanlı imperiyası hansı vəziyyətdə idi?
Səlim hakimiyyətə gələndə Osmanlı imperiyası artıq Rusiya və Avstriya ilə müharibə aparırdı. Buna görə hakimiyyətinin ilk illəri həm hərbi toqquşmalar, həm də sülh müqavilələri ilə yadda qaldı. Avstriya ilə 4 avqust 1791-ci ildə imzalanan Ziştovi müqaviləsinin (Ziştovi Antlaşması) ardınca növbəti il Rusiya ilə müqavilə bağlandı.
Yassı müqaviləsi (Yaş Antlaşması) 9 yanvar 1792-ci ildə imzalandı. Müqavilə Krımın (Kırım) Rusiya ərazisi kimi tanınmasını bir daha təsdiqlədi və Dnestr çayını (Dinyester Nehri) sərhəd müəyyən etdi. Bu razılaşmalar Səlimin hakimiyyətinin ilk illərinə, 1793-cü ildə yeni hərbi təşkilatın yaradılmasından əvvəlki dövrə aiddir.
III Səlimin Nizami-cədid islahatları nədən ibarət idi?
Nizami-cədid 1792–1807-ci illərin yeniləşmə dövrünün adıdır. Onun əhatəsi adətən bu adla əlaqələndirilən yeni qoşunlarla məhdudlaşmırdı. Proqrama mülki qurumların yenidən təşkili də daxil idi. İslahatları hazırlamaq üçün Səlim dövlət adamlarından qurumların necə təkmilləşdirilə biləcəyi barədə yazılı təkliflər istədi.
Bu təkliflər layihə (lâyiha) adlanırdı. Siz onların roluna baxaraq Səlimin yanaşmasını daha aydın anlaya bilərsiniz: qurumların dəyişdirilməsində hərbi təlimlə yanaşı yazılı tövsiyələr də yer tuturdu. Ordu, xəzinə və texniki məktəb geniş islahat dövrünün ayrı-ayrı hissələri idi.
1793-cü ildə yaradılan Nizami-cədid ordusunda Avropa üsulu ilə hazırlıq və hərbi təlim tətbiq edilirdi. Əsgərlər İstanbulun Ləvənd Çiftliyində (Levend Çiftliği) Bostancı Tüfəngçisi (Bostancı Tüfenkçisi) adı altında ilk müntəzəm təlimlərinə başladılar. Beləliklə, islahatın konkret təlim yeri və müəyyən hərbi təşkilatı vardı.
Qoşunlarla yanaşı ayrıca maliyyə quruluşu da yaradıldı. Yeni ordunun xərclərini ödəmək üçün 1793-cü ilin martında İradi-cədid xəzinəsi (İrad-i Cedid Hazinesi) və ayrıca xəzinə idarəsi təsis edildi. İslahat proqramı həm ordunun təlimini, həm də maliyyələşməsini nəzərdə tuturdu.
Bunu gündəlik həyatdakı büdcə planlaşdırması ilə əlaqələndirmək olar. Siz müntəzəm bir xərc üçün ayrıca pul ayırırsınızsa, xüsusi fondun arxasındakı əsas fikri asanlıqla anlaya bilərsiniz. Səlimin İradi-cədid xəzinəsinin müəyyən məqsədi vardı: yeni ordunun xərclərini ödəmək. Burada hərbi islahat həm də həmin xərclərin necə qarşılanacağını təşkil etmək demək idi.
Texniki təhsilə də diqqət ayrıldı. 1795-ci ildə açılan Mühəndisxaneyi-Bərriyi-Hümayun (Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun) quru qoşunları üçün texniki hazırlığı genişləndirdi. 1797-ci ildə mühəndislik məktəbinin daxilində mətbəə fəaliyyətə başladı. Səlim orada çap ediləcək kitablarla şəxsən maraqlanırdı.
III Səlim Osmanlı diplomatiyasını necə dəyişdi?
İlk daimi Osmanlı səfirliyi 1793-cü ildə Londonda (Londra) açıldı. Bu vəzifəyə Yusif Agah Əfəndi (Yusuf Agâh Efendi) təyin olundu. Həmin diplomatik təşəbbüs Nizami-cədid ordusunun və onun üçün ayrılmış xəzinənin yaradıldığı ilə təsadüf edirdi.
Beləliklə, xaricdə daimi nümayəndəlik Səlimin hakimiyyəti dövründəki institusional dəyişikliklərin bir hissəsi idi. London səfirliyi Ləvənd Çiftliyi və mühəndislik məktəbi ilə yanaşı nəzərdən keçirilə bilər. Bu qurumlar birlikdə diplomatiya, hərbi hazırlıq və texniki təhsildə həyata keçirilən dəyişikliklərin miqyasını göstərir.
III Səlimlə Napoleon arasında nə baş verdi?
1798-ci ildə Napoleon (Napolyon) Osmanlı hakimiyyəti altında olan Misirə (Mısır) hücum etdi. Səlimin hökuməti buna cavab olaraq Fransaya (Fransa) müharibə elan etdi. Beləliklə, Səlimlə Napoleon arasındakı birbaşa əlaqə Osmanlı ərazisinin işğalı və bunun nəticəsində başlayan Osmanlı–Fransa müharibəsi ilə bağlıdır.
Siz Səlimi əsasən Avropa üsullu hərbi hazırlıqla əlaqələndirirsinizsə, Misirin işğalı onun hakimiyyətinin başqa bir tərəfini də göstərir. Hökuməti həmin hazırlığı davam etdirməklə yanaşı, Fransanın hərbi əməliyyatlarına da cavab verirdi. Həm islahatlar, həm də xarici münaqişələr onun taxtda olduğu illərin bir hissəsi idi.
III Səlim niyə taxtdan salındı?
Hökumət Nizami-cədid təşkilatını Rumeliyə (Rumeli) yaymağa çalışanda müqavimət üzə çıxdı. 1806-cı il Ədirnə hadisəsi (Edirne Vakası) zamanı əyan (âyân) adlanan yerli nüfuz sahibləri silahlı müqavimət göstərdilər. Təşkilatı genişləndirmək cəhdi Səlimin hakimiyyətinə son qoyan üsyandan əvvəl də müqavimətlə qarşılaşmışdı.
Qabaqçı Mustafa üsyanı (Kabakçı Mustafa İsyanı) 25 may 1807-ci ildə Bosforun (İstanbul Boğazı) yamak qoşunlarının qiyamı ilə başladı. Yeniçərilər və islahat əleyhdarları hərəkata dəstək verdilər. Mayın 29-da Səlim taxtdan salındı, Nizami-cədid isə ləğv edildi.
Hadisələrin ardıcıllığı əhəmiyyətlidir: genişlənməyə qarşı silahlı müqavimət 1806-cı ildə baş verdi. Onun ardınca 1807-ci ildə üsyan və taxtdan salınma gəldi. Nəticə həm hökmdara, həm də onun proqramına təsir etdi. Səlim islahat təşkilatının ləğv edildiyi gün taxtını itirdi.
III Səlimdən sonra taxta kim çıxdı?
IV Mustafa (IV. Mustafa) 29 may 1807-ci ildə sultan oldu. O, Səlimin 1789-cu ildə taxtına keçdiyi əmisi I Əbdülhəmidin oğlu idi. Beləliklə, Səlimin birbaşa xələfi ailənin əmisinə bağlı qolundan idi.
Taxtdan salınması Səlimin dərhal öldürülməsi ilə nəticələnmədi. O, təxminən 14 ay Topqapı sarayında həbsdə saxlanıldı. Hakimiyyəti 1807-ci ilin mayında bitdi, öldürülməsi isə 1808-ci ilin iyulunda baş verdi. Bu tarixləri ayrı yadda saxlamaq onun həyatının son hadisələrini izləməyi asanlaşdırır.
III Səlimin ölüm səbəbi nə idi?
Səlim 28 iyul 1808-ci ildə IV Mustafanın əmri ilə öldürüldü. Həmin gün Ələmdar Mustafa Paşa (Alemdar Mustafa Paşa) onu yenidən taxta çıxarmaq üçün saraya müdaxilə etdi. Taxta qaytarılma cəhdi və Səlimin öldürülməsi eyni saray böhranı zamanı baş verdi.
Onun dəqiq necə öldürüldüyü barədə məlumatlar fərqlənir. Bir rəvayətdə qaytanla boğulduğu deyilir. Cövdət tarixi*ndəki (*Cevdet Tarihi) təsvir isə zərbə izləri olan qanlı cəsəddən bəhs edir. Bu, şiddətli boğuşmaya işarə edir.
Səlim 29 iyul 1808-ci ildə İstanbulda, Laləli məscidindəki türbədə dəfn edildi. Məzarı atası III Mustafanın məzarının yanında yerləşdirildi. Onun həyatının izlərini şəhərdə izləyən səyyah üçün Laləli ölümü ilə bağlı dəfn yeridir.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Səlimin 1761-ci ildə doğulması münasibətilə İstanbulda bir həftəlik şənliklər keçirildi. 1789-cu ildə taxta çıxmasından xeyli əvvəl onun dünyaya gəlişi sonradan idarə edəcəyi şəhərdə bayram edilmişdi.
O, İlhami (İlhâmî) təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı. Həmçinin Tənburi İzakdan (Tanbûrî İzak) tənbur dərsləri alırdı. Şeir və musiqi təhsili onun hakimiyyəti ilə bağlı yazılı islahat təklifləri və hərbi qurumlarla yanaşı tərcümeyi-halında yer tutur.
Səlim suzidilara (sûzidilârâ) məqamında bir Mövləvi ayini bəstələmişdi. Əsər təmirinə dəstək verdiyi Qalata Mövləvixanasının (Galata Mevlevîhânesi) yenidən açılışında onun hüzurunda ifa olundu. Beləliklə, adı məlum olan bir bəstə konkret qurum və sultanın iştirak etdiyi tədbirlə əlaqələnir.
Onun şəxsi diqqəti çap işinə də yönəlirdi. Səlim 1797-ci ildə mühəndislik məktəbinin daxilində yaradılmış mətbəə üçün nəzərdə tutulan kitablarla maraqlanırdı. Texniki təhsil və kitab nəşri onun islahat fəaliyyətinin bu konkret təfərrüatında birləşir.
Xronologiya
- 24 dekabr 1761: Səlim İstanbulda doğuldu.
- 7 aprel 1789: I Əbdülhəmiddən sonra Osmanlı sultanı oldu.
- 4 avqust 1791: Avstriya ilə Ziştovi müqaviləsi imzalandı.
- 9 yanvar 1792: Rusiya ilə Yassı müqaviləsi imzalandı.
- 1793: Nizami-cədid ordusu və İradi-cədid xəzinəsi yaradıldı. İlk daimi Osmanlı səfirliyi Londonda açıldı.
- 1795: Mühəndisxaneyi-Bərriyi-Hümayun açıldı.
- 1797: Mühəndislik məktəbinin mətbəəsi fəaliyyətə başladı.
- 1798: Napoleonun Misirə hücumu Fransa ilə müharibəyə gətirib çıxardı.
- 1806: Rumeliyə genişlənmə Ədirnə hadisəsi zamanı silahlı müqavimətlə qarşılaşdı.
- 25 may 1807: Qabaqçı Mustafa üsyanı başladı.
- 29 may 1807: Səlim taxtdan salındı. Yerinə IV Mustafa keçdi.
- 28 iyul 1808: Səlim sarayda öldürüldü.
- 29 iyul 1808: Laləli məscidində atasının yanında dəfn edildi.
Tez-tez verilən suallar
III Səlimin övladı olubmu?
III Səlimin övladı olmayıb. Ondan sonra taxta çıxan IV Mustafa Səlimin əmisi I Əbdülhəmidin oğlu idi.
III Səlimin xanımları kimlər idi?
Onun xanımları arasında Nəfizar Qadın (Nefizar Kadın) və Afitab Qadın (Afitab Kadın) vardı. Nəfizar 1792-ci ildə vəfat etdikdən sonra Afitab baş qadın oldu.
III Səlim taxtdan salınarkən öldümü?
Səlim 29 may 1807-ci ildə taxtdan salındı, 28 iyul 1808-ci ildə isə öldürüldü. Bu hadisələr arasındakı təxminən 14 ayı Topqapı sarayında həbsdə keçirdi.
Nizami-cədid islahatlarına nələr daxil idi?
İslahatlar hərbi və mülki sahələrin yenidən təşkilini əhatə edirdi. Konkret tədbirlər arasında yeni ordu, onun üçün ayrılmış xəzinə, texniki təhsilin genişləndirilməsi və Londonda daimi diplomatik nümayəndəlik vardı.
Mənbələr
- Vikipediya — III. Selim tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Selim III en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Selim III islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Nizâm-ı Cedîd islamansiklopedisi.org.tr
- Türk Dünyası Ensiklopediyası — III. Selim turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
- Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi — Nazirliyin tarixi mfa.gov.tr
FAQ
III Səlimdən sonra taxta kim çıxdı?
III Səlimdən sonra 29 may 1807-ci ildə IV Mustafa taxta çıxdı. O, Səlimin əmisi I Əbdülhəmidin oğlu idi.
III Səlimin ölüm səbəbi nə idi?
III Səlim 28 iyul 1808-ci ildə IV Mustafanın əmri ilə öldürüldü. Ölümün dəqiq üsulu barədə məlumatlar fərqlənir: birində onun boğulduğu bildirilir, digərində isə şiddətli boğuşmaya işarə edən xəsarətlər qeydə alınır.
III Səlimin övladı olubmu?
III Səlimin övladı olmayıb.
III Səlimin xanımları kimlər idi?
Onun xanımları arasında Nəfizar Qadın və Afitab Qadın vardı. Nəfizar 1792-ci ildə vəfat etdikdən sonra Afitab baş qadın oldu.
Image: Joseph Warnia-Zarzecki – Sultan Selim III – Google Art Project.jpg — Joseph Warnia-Zarzecki 1850 (French) Born in Nantes, France, Public domain
