Əlcəzair (Cezayir) Fransadan müstəqilliyini silahlı mübarizə, siyasi sarsıntılar və danışıqlar nəticəsində qazandı. Milli Azadlıq Cəbhəsi — FLN (Ulusal Kurtuluş Cephesi) 1 noyabr 1954-cü ildə hücumlara başladı. Münaqişə Fransanın Dördüncü Respublikasının süqutuna təkan verdi. Danışıqlar nəticəsində 1962-ci ilin martında Evian sazişləri (Évian Antlaşmaları) əldə olundu. Ardınca referendum keçirildi və iyulda müstəqillik gəldi.
Əlcəzairin necə qalib gəldiyini anlamaq istəyirsinizsə, həm döyüşləri, həm də suverenlik haqqında qərarları izləyin. Müharibə dövründə Fransanın hərbi repressiyaları davam edirdi. Lakin Fransanın siyasi mövqeyi dəyişdi. Şarl de Qoll (Charles de Gaulle) 1959-cu ilin sentyabrında öz müqəddəratını təyinetmə prinsipinə yönəldi. 1962-ci ilin iyuluna qədər Fransa müstəqil Əlcəzairi tanımışdı.
Əlcəzair müstəqillik müharibəsinin səbəbləri nə idi?
Fransa 1830-cu ildə Əlcəzairin işğalına başladı. Bu işğal sonradan müstəqillik hərəkatının mübarizə apardığı müstəmləkə quruluşunu yaratdı. 1848-ci ildə Əlcəzair Fransanın bir hissəsi sayıldı və üç departamentə bölündü: Əlcəzair (Alger), Oran və Konstantina (Konstantin). Buna görə müstəqillik qazanmaq üçün Əlcəzairi Fransa ərazisi kimi müəyyənləşdirən qaydalar ləğv edilməli idi.
Müstəmləkə cəmiyyəti həm də bərabərsizlik üzərində qurulmuşdu. Liondakı (Lyon) CHRD muzeyi müharibədən əvvəlki bölgünü təxminən doqquz milyon müsəlman və bir milyon avropalı məskun vasitəsilə təsvir edir. Bu rəqəmlər ayrılığın miqyasını anlamağa kömək edir. Müstəqillik məsələsi Fransanın müstəmləkə hakimiyyətinin formalaşdırdığı siyasi quruluşda yaşayan əhalinin taleyi ilə bağlı idi.
Millətçi nümayişlərin zorakılıqla yatırılması bu zəmini daha da dərinləşdirdi. 8 may 1945-ci ildə Fransa hakimiyyəti Setif (Sétif), Gelma (Guelma) və Xerratada (Kherrata) nümayişləri zorla yatırdı. Bu hadisələr 1954-cü ilin silahlı üsyanından əvvəl baş vermişdi. Müstəmləkə işğalı və qeyri-bərabər münasibətlə yanaşı, onlar da müharibənin səbəblərini izah edir.
Əlcəzair müharibəsi 1954-cü ildə necə başladı?
FLN 1 noyabr 1954-cü ildə müstəqillik müharibəsini başladan hücumları həyata keçirdi. Təşkilatın təsis bəyannaməsi Əlcəzairin suverenliyinin tanınmasını tələb edirdi. Bəyannamədə Əlcəzairi Fransa torpağı sayan qaydaların ləğvi də tələb olunurdu. Məqsəd müstəmləkə sistemi daxilində dəyişikliklərdən daha geniş idi: suverenlik dəyişməli idi.
FLN-in silahlı qanadı Milli Azadlıq Ordusu mənasını verən ALN (Ulusal Kurtuluş Ordusu) adı ilə fəaliyyət göstərirdi. Münaqişə haqqında oxuyarkən hər iki qısaltmaya rast gələcəksiniz. FLN Milli Azadlıq Cəbhəsi, ALN isə onun silahlı qanadı idi. Bu fərqi yadda saxlasanız, müstəqillik hərəkatı ilə onun hərbi mübarizəsi arasındakı əlaqəni daha rahat izləyə bilərsiniz.
Fransa Əlcəzair müharibəsini necə aparırdı?
1956-cı ilin martında verilən xüsusi səlahiyyətlər Fransa hökumətinə Əlcəzairdə asayişi bərpa etmək üçün fövqəladə tədbirlər görməyə imkan yaratdı. 7 yanvar 1957-ci ildə general Jak Massü (Jacques Massu) Əlcəzair şəhərində tam polis səlahiyyətləri aldı. Bu, Əlcəzair döyüşünün hərbi repressiya mərhələsini gücləndirdi.
İşgəncə dövlətin məsuliyyəti məsələsini də gündəmə gətirdi. Pyer Vidal-Nakenin (Pierre Vidal-Naquet) 1962-ci ildə nəşr olunan La Raison d’État kitabı sənədlər əsasında göstərirdi ki, Əlcəzairdə işgəncələrə görə məsuliyyət Fransa dövlətinə də şamil olunurdu. Deməli, məsələ ayrı-ayrı əməkdaşların davranışları ilə yanaşı, Fransa hakimiyyətini idarə edən və davam etdirən qurumları da əhatə edirdi.
1957–1960-cı illərdə Fransa ordusunun əhalini yenidən qruplaşdırma tədbirləri iki milyondan çox əlcəzairlini kəndlərindən köçürdü. Bu rəqəmin gündəlik həyatda nə demək olduğunu anlamaq üçün öz evinizi məcburən tərk etdiyinizi təsəvvür edin. Kənd sakinlərinin köçürülməsi müharibənin insanların yaşayışına birbaşa necə təsir etdiyini göstərir.
Əlcəzair müharibəsi Fransanı necə dəyişdi?
Əlcəzair münaqişəsi Fransanın Dördüncü Respublikasını süquta aparan siyasi böhranın mərkəzində dayanırdı. Beşinci Respublika 1958-ci ildə quruldu. Beləliklə, Əlcəzair uğrunda mübarizə Fransanın özündə də dövlət idarəçiliyinin quruluşuna təsir etdi. Onun nəticələri müstəqillik hərəkatının hücumlara başladığı ərazinin hüdudlarını aşdı.
De Qoll 1959-cu ilin sentyabrında Əlcəzairin öz müqəddəratını təyinetməsi prinsipinə yönəldi. 1961-ci ilin yanvarında Fransa seçiciləri böyük səs çoxluğu ilə bu prinsipi təsdiqlədilər. Bu qərarlar əlcəzairlilərin öz gələcəklərini müəyyənləşdirməsi üçün siyasi yol açdı. Onlar Fransanın danışıqlara yanaşdığı çərçivəni də dəyişdi.
Müqavimət davam edirdi. 1961-ci ilin fevralında yaradılan gizli OAS təşkilatı Fransa hökuməti ilə FLN arasında müstəqillik danışıqlarına mane olmağa çalışırdı. 22 aprel 1961-ci ildə Əlcəzairdə generalların çevriliş cəhdi danışıqlar prosesini dayandırdı. Öz müqəddəratını təyinetmənin qəbul edilməsi dərhal və etirazsız razılaşma ilə nəticələnmədi.
Danışıqlar Əlcəzairin müstəqilliyinə necə gətirdi?
Danışıqlar 1961-ci ilin mayında Evianda başladı. Fransa nümayəndə heyətinə Lui Joks (Louis Joxe), Əlcəzair nümayəndə heyətinə isə Krim Belkasem (Krim Belkacem) rəhbərlik edirdi. Bu danışıqlar Fransada öz müqəddəratını təyinetmə haqqında referendumdan və generalların çevriliş cəhdindən sonra baş tutdu. Müstəqilliyə gedən yol qarşı tərəflərin nümayəndələri arasında rəsmi müzakirələrdən keçirdi.
Evian sazişləri 18 mart 1962-ci ildə imzalandı. Onlar atəşkəsi, suverenliyin ötürülməsini və Fransa ilə müstəqil Əlcəzair arasında gələcək münasibətləri əhatə edirdi. Sazişlərin nəticə üçün həlledici olmasını onların əhatə dairəsi izah edir: münaqişənin bitirilməsi və hakimiyyətin ötürülməsi üçün qaydalar müəyyənləşdirilmişdi.
Keçid müddəaları müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi müvəqqəti Əlcəzair icra orqanı ilə yanaşı, Fransanın ali komissarının fəaliyyət göstərməsini nəzərdə tuturdu. Fransa ilə FLN arasında atəşkəs 19 martda qüvvəyə mindi. Sazişlərin imzalanması və atəşkəsin başlanması ardıcıl iki gündə baş verən ayrı hadisələr idi.
Əlcəzair müharibəsinin tarixləri: xronologiya
- 1830: Fransa Əlcəzairin işğalına başladı.
- 1848: Əlcəzair Fransanın bir hissəsi sayıldı və üç departamentə bölündü: Əlcəzair, Oran və Konstantina.
- 8 may 1945: Setif, Gelma və Xerratada millətçi nümayişlər zorakılıqla yatırıldı.
- 1 noyabr 1954: FLN-in hücumları müstəqillik müharibəsini başlatdı.
- Oktyabr 1956: Fransa qüvvələri Ben Bella və digər millətçi liderləri daşıyan təyyarəni məcburən endirdi və onları həbs etdi.
- 7 yanvar 1957: Massü Əlcəzair şəhərində tam polis səlahiyyətləri aldı.
- 1958: Əlcəzair böhranı Fransanın Dördüncü Respublikasının süqutuna təkan verdi.
- Sentyabr 1959: De Qoll öz müqəddəratını təyinetmə prinsipinə yönəldi.
- Yanvar 1961: Fransa seçiciləri öz müqəddəratını təyinetməni təsdiqlədilər.
- 22 aprel 1961: Əlcəzairdə generalların çevriliş cəhdi başladı.
- May 1961: Evianda danışıqlar başladı.
- 18 mart 1962: Evian sazişləri imzalandı.
- 19 mart 1962: Atəşkəs qüvvəyə mindi.
- 1 iyul 1962: Əlcəzairdə keçirilən referendumda müstəqillik təsdiqləndi.
- 3 iyul 1962: Fransa Əlcəzairin müstəqilliyini tanıdı.
- 5 iyul 1962: Əlcəzair müstəqilliyini elan etdi.
Kim qalib gəldi və nəticə nə oldu?
Əlcəzairin müstəqillik hərəkatı əsas məqsədinə — suverenliyə nail oldu. 1 iyul 1962-ci il referendumunda müstəqilliyə təxminən 99.7 faiz dəstək verildi. Fransa 3 iyulda müstəqilliyi tanıdı. Əlcəzair 5 iyulda müstəqilliyini elan etdi. Bu tarix ölkənin Müstəqillik Günü oldu.
Tarixləri müqayisə edirsinizsə, mart atəşkəsini iyuldakı müstəqillik elanından fərqləndirin. Atəşkəs Fransa ilə FLN arasında döyüşlərin dayandırılması haqqında razılaşma yaratdı. Tanınma və müstəqilliyin elanı daha sonra gəldi. Qisas hücumları, partlayışlar və qırğınlar 19 martdan sonra da davam etdi. Buna görə atəşkəs bütün zorakılığa son qoymadı.
Əlcəzair müharibəsində itkilər: rəqəmlər niyə fərqlənir?
Ölən əlcəzairlilərin ümumi sayı barədə razılıq yoxdur. FLN bu sayı 1.5 milyon kimi qiymətləndirirdi. Bəzi Fransa hesablamalarında isə təxminən 350,000 nəfər göstərilir. Bunlar bir-biri ilə rəqabət aparan hesablamalardır. Hər hansı birini mübahisəsiz say kimi təqdim etmək müharibənin insan itkisi ətrafındakı fikir ayrılığını gizlədərdi.
Məcburi köçürülmə bu itkilərin başqa bir ölçüsüdür. 1957–1960-cı illərdə Fransanın yenidən qruplaşdırma əməliyyatları zamanı iki milyondan çox əlcəzairli kəndlərindən çıxarıldı. Bu rəqəm öldürülənləri deyil, köçürülənləri göstərir. İtkilər və müharibənin mülki əhaliyə daha geniş təsiri haqqında məlumatları müqayisə edərkən bu fərqi nəzərə almalısınız.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
1956-cı ilin oktyabrında Fransa qüvvələri Əhməd Ben Bella (Ahmed Ben Bella) və digər millətçi liderləri daşıyan Mərakeş (Fas) təyyarəsini Əlcəzairdə məcburən endirdi. Sərnişinləri həbs etdilər. Hadisə göstərir ki, mübarizə hərbi əməliyyatlarla yanaşı, millətçi liderlərin səfərlərini və saxlanılmasını da əhatə edirdi.
İsveçrəli (İsviçreli) diplomat Olivye Lonq (Olivier Long) 1960-cı ilin noyabrından Fransa ilə Əlcəzair Müvəqqəti Hökuməti arasında əlaqələrin qurulmasına kömək etdi. Onun iştirakı 1961-ci ilin mayında Evian danışıqlarının başlanmasından əvvələ təsadüf edirdi. Beləliklə, rəsmi danışıqlardan əvvəl tərəflər arasında əlaqə yaratmaq üçün səylər göstərilmişdi.
Əlcəzair müharibəsinin fotolarını axtarırsınızsa, dəqiq müəyyənləşdirilmiş nümunələrdən biri Jan-Jak Eppenin (Jean-Jacques Eppe) 26 yanvar 1960-cı ildə Əlcəzair şəhərindəki barrikadaları çəkdiyi fotoşəkildir. ECPAD onu ALG 60-38 R22 kodu ilə qeydə alıb. Tarix, fotoqrafın adı və kolleksiya kodu sizə konkret arxiv fotosunu tapmağa imkan verir.
Sciences Po-nun 1957–1963-cü illəri əhatə edən xəritəsi Fransada müharibə ilə bağlı hücumların qurbanlarını qeydə alır. Xəritədə Lionda 290, Lilldə (Lille) 266 nəfərin öldüyü və ya yaralandığı göstərilir. Bunlar ölənlərlə yaralananların birlikdə hesablandığı rəqəmlərdir. Onlar münaqişə ilə bağlı zorakılığın Fransa şəhərlərinə də təsir etdiyini göstərir.
Əlcəzair müharibəsi haqqında kitablar və film
Fransız əsgəri Noel Favrilyer (Noël Favrelière) öldürüləcəyini düşündüyü bir əsirlə birlikdə fərarilik etdi. O, hadisələri 1960-cı ilin oktyabrında nəşr olunan Le Désert à l’aube kitabında təsvir etdi. Vidal-Nakenin La Raison d’État əsəri ilə birlikdə bu kitab müharibəyə şəxsi şahidlik və dövlətin məsuliyyətinin sənədlər əsasında araşdırılması vasitəsilə yanaşmaq imkanı verir.
Keçmiş FLN üzvü Saadi Yasef (Saadi Yacef) Cillo Pontekorvonun (Gillo Pontecorvo) 1966-cı il Əlcəzair döyüşü (Cezayir Savaşı; The Battle of Algiers) filmində rol alıb və filmin ortaq prodüseri olub.
Tez-tez verilən suallar
Əlcəzair müharibəsində kim qalib gəldi?
Əlcəzairin müstəqillik hərəkatı suverenliyə nail oldu. Fransa 3 iyul 1962-ci ildə Əlcəzairin müstəqilliyini tanıdı. Ardınca Əlcəzair 5 iyulda müstəqilliyini elan etdi.
Əlcəzair müharibəsi nə vaxt başladı və bitdi?
Müharibə 1 noyabr 1954-cü ildə başladı. Atəşkəs 19 mart 1962-ci ildə qüvvəyə mindi. Müstəqillik iyulda gəldi, lakin atəşkəsdən sonra zorakılıq davam etdi.
Əsas səbəblər nə idi?
Fransanın müstəmləkə hakimiyyəti, bərabərsizlik və milli tələblərin yatırılması müharibəyə zəmin yaratdı. FLN suverenlik və Əlcəzairin Fransa ərazisi sayılmasına son qoyulmasını tələb edirdi.
Neçə əlcəzairli həlak oldu?
Ümumi say mübahisəlidir. FLN ölən əlcəzairlilərin sayını 1.5 milyon kimi qiymətləndirirdi. Bəzi Fransa hesablamalarında təxminən 350,000 nəfər göstərilir.
Mənbələr
- Wikipedia — Əlcəzair müharibəsi en.wikipedia.org
- CHRD muzeyi — Əlcəzair müharibəsinin tarixi şəraiti chrd.lyon.fr
- Fransa Müdafiə Nazirliyi — Əlcəzair müharibəsi defense.gouv.fr
- Vikipedi — Əlcəzair müstəqillik müharibəsi tr.wikipedia.org
- Fransa Müdafiə Nazirliyi — Münaqişənin səbəbləri və silahlı mübarizənin başlanğıcı defense.gouv.fr
- CHRD muzeyi — İşgəncə və dövlətin iflası chrd.lyon.fr
- Fransa Müdafiə Nazirliyi — 5 dekabr defense.gouv.fr
- Fransa Müdafiə Nazirliyi — Evian: danışıqlar dövrü defense.gouv.fr
- Chemins de mémoire — 1962: Əlcəzairdə müharibənin sonu cheminsdememoire.gouv.fr
- İsveçrənin tarixi lüğəti — Evian sazişləri hls-dhs-dss.ch
- Vie publique — Evian sazişlərinin imzalanması vie-publique.fr
- Élysée — Fransua Ollandın (François Hollande) çıxışı, 19 mart 2016 elysee.fr
- ImagesDéfense / ECPAD — Barrikadalar ucalmağa davam edir imagesdefense.gouv.fr
- Sciences Po — Əlcəzair müharibəsi zamanı Fransada hücumların qurbanları sciencespo.fr
FAQ
Əlcəzair müharibəsində kim qalib gəldi?
Əlcəzairin müstəqillik hərəkatı əsas məqsədinə — suverenliyə nail oldu. Fransa 3 iyul 1962-ci ildə Əlcəzairin müstəqilliyini tanıdı. Əlcəzair isə 5 iyulda müstəqilliyini elan etdi.
Əlcəzair müharibəsi nə vaxt başladı və bitdi?
Müharibə FLN-in 1 noyabr 1954-cü il hücumları ilə başladı. Atəşkəs 19 mart 1962-ci ildə qüvvəyə mindi, lakin zorakılıq bundan sonra da davam etdi. Əlcəzair 5 iyul 1962-ci ildə müstəqilliyini elan etdi.
Əlcəzair müstəqillik müharibəsinin səbəbləri nə idi?
Fransanın müstəmləkə hakimiyyəti, müsəlman əhali ilə avropalı məskunlar arasındakı bərabərsizlik və milli tələblərin yatırılması müharibəyə zəmin yaratdı. FLN Əlcəzairin suverenliyini və onu Fransa ərazisi sayan qaydaların ləğvini tələb edirdi.
Müharibədə neçə əlcəzairli həlak oldu?
Ümumi say mübahisəlidir. FLN ölən əlcəzairlilərin sayını 1.5 milyon kimi qiymətləndirirdi. Bəzi Fransa hesablamalarında isə təxminən 350,000 nəfər göstərilir.
Image: Women in Algerian War.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
