Boudica kimdir? Roma’ya karşı ayaklanan Iceni kraliçesi

Boudica’nın ayaklanmasında yanan Colchester’daki bir evin zemini altında beş altın yüzük saklıydı. Siz bu yazıda Iceni kraliçesinin kimliğini, Roma’ya başkaldırısını ve geride kalan izleri öğreneceksiniz. 2014’te bulunan yüzükler, iki çift altın küpeyle birlikte Fenwick Definesi’ni oluşturuyordu. [8]

Boudica, MS 60 ya da 61 yılında Roma yönetimine karşı ayaklanmaya önderlik etti. Kuvvetleri Camulodunum, Londinium ve Verulamium’a saldırdı; ardından Suetonius Paulinus’un ordusuna yenildi. Ancak ölüm biçimi ve son muharebenin yeri konusunda kesinlik bulunmuyor. Hikâyesini anlamak için antik anlatılarla arkeolojik buluntuları birlikte değerlendirmek gerekiyor. [1][4][6]

Boudica kimdir, hangi bölgenin kraliçesiydi?

Boudica, Britanya’daki Iceni topluluğunun kraliçesiydi; eşi Prasutagus ise Roma’nın müttefiki olan kraldı. Iceni toprakları günümüzdeki Norfolk, doğu Cambridgeshire ve kuzey Suffolk çevresini kapsıyordu. Siz haritada bu bölgeleri arayarak ayaklanmanın başladığı coğrafyayı daha kolay konumlandırabilirsiniz. Kraliçenin bağlı olduğu topluluk, bugünkü Londra’yla aynı yerleşim alanını paylaşmıyordu. [2]

Boudica ile Prasutagus’un iki kızı vardı; antik kayıtlarda kızların adları korunmadı. Bu nedenle aileyi anlatırken iki kızın varlığıyla isimlerini birbirinden ayırmak gerekir. Prasutagus’un ölümünden sonraki miras düzenlemesinde de bu iki kız yer alıyordu. Kraliyet ailesinin uğradığı muamele, Tacitus’un isyan açıklamasının merkezine oturur. [1][3][4]

Dilbilimci Kenneth Jackson, Boudica adını Keltçedeki zafer köküyle ilişkilendirerek muzaffer anlamında açıklar. Jackson’ın Brittonca için önerdiği telaffuz, IPA gösterimiyle [boʊˈdiːkaː] biçimindedir. Adının anlamı, Roma karşısındaki son muharebenin sonucuyla karıştırılmamalıdır. Boudica’nın kuvvetleri, kentlere yönelik saldırıların ardından Suetonius Paulinus tarafından yenildi. [6]

Boudica hakkındaki başlıca antik yazılı kaynaklar, Romalı tarihçiler Tacitus ile Cassius Dio’nun eserleridir. İki yazarın anlatıları, isyanın nedenleri ve kraliçenin ölümü konusunda farklılaşır. Dolayısıyla Boudica’nın yaşamını anlatırken her ayrıntıyı aynı kesinlikle aktarmak mümkün değildir. Özellikle ölüm biçiminde, anlatılan görüşün hangi tarihçiye ait olduğunu belirtmek gerekir. [5][6]

Boudica isyanı neden başladı?

Prasutagus, ölümünden sonra ailesini korumak amacıyla vasiyetinde ortak mirasçılar belirledi. Bunlar, kendi iki kızıyla birlikte Roma İmparatoru Nero olarak kaydedilir. Vasiyetin amacı aileyi korumaktı; ancak Tacitus’un aktardığı gelişmeler bunun tersini gösterir. Roma yönetiminin Iceni topraklarına el koyması, ayaklanmaya uzanan sürecin parçalarındandı. [1][4]

Tacitus’a göre Romalılar, Prasutagus’un vasiyetini uygulamak yerine krallığın topraklarına el koydu. Aynı anlatıda Boudica’nın kırbaçlandığı ve iki kızına tecavüz edildiği belirtilir. Bu açıklama, toprakların alınmasıyla kraliyet ailesine uygulanan şiddeti birlikte ele alır. Boudica’nın başkaldırısı böylece hem ailesinin uğradığı saldırıyla hem Iceni topraklarıyla ilişkilendirilir. [4]

Cassius Dio ise nedenleri açıklarken Roma’nın mali taleplerini ve geri çağrılan borçları vurgular. Tacitus’un öne çıkardığı kötü muameleyle Dio’nun mali açıklaması aynı vurguya sahip değildir. Siz isyanın nedenlerini değerlendirirken, bu iki anlatının farklı önceliklerini görebilirsiniz. Birinde aileye yönelik şiddet belirginleşirken, diğerinde borçlar ve talepler öne çıkar. [5]

Ayaklanmaya yalnızca Boudica’nın Iceni kuvvetleri katılmadı; Roma yönetiminden hoşnutsuz Trinovanteler de onlara katıldı. Bu katılım, isyanı yalnız kraliyet ailesinin yaşadıkları üzerinden anlatmayı yetersiz bırakır. Prasutagus’un vasiyeti başlangıcı açıklarken, Trinovantelerin katılımı hareketin daha geniş kapsamını gösterir. Böylece aileye yönelik saldırılarla Roma yönetimine duyulan hoşnutsuzluk aynı ayaklanmada birleşti. [1][2][4]

İsyancılar hangi kentlere saldırdı?

Ayaklanma başladığında Roma valisi Gaius Suetonius Paulinus, Mona’ya sefer düzenliyordu. Mona, bugünkü Galler kıyısındaki Anglesey adasında bulunan sefer hedefiydi. Boudica’nın kuvvetlerinin ilk büyük hedefi ise bugünkü Colchester olan Camulodunum’du. Emekli Roma askerlerinin yerleştirildiği bu kent, saldırı dizisinin başlangıcında yer aldı. [6]

Tacitus’a göre Camulodunum’daki Claudius Tapınağı’na sığınanlar, iki günlük kuşatmanın ardından öldürüldü. Kente yardıma gelen Quintus Petillius Cerialis komutasındaki IX. Lejyon birliği de yenildi. Cerialis, süvarilerinin bir bölümüyle birlikte kaçabildi; yardım girişimi kenti kurtaramadı. Camulodunum saldırısı böylece hem kentteki yıkımla hem yardım kuvvetlerinin yenilgisiyle anılır. [6]

Suetonius Paulinus, Londinium’u savunmak için elinde yeterli kuvvet bulunmadığına karar verdi. Bunun üzerine kenti tahliye ederek Boudica’nın kuvvetlerine bıraktı. İsyancılar Camulodunum’un ardından Londinium’u ve Verulamium’u yağmalayarak ateşe verdi. Bu iki kentin günümüzdeki karşılıkları sırasıyla Londra ve St Albans’tır. [1][4]

Siz bugünkü haritada Colchester, Londra ve St Albans adlarını birlikte işaretleyebilirsiniz. Böylece antik kent adlarıyla günümüzde kullanılan yer adlarını eşleştirmek kolaylaşır. Camulodunum Colchester’a, Londinium Londra’ya, Verulamium ise St Albans’a karşılık gelir. Bu eşleştirme, isyanın saldırıya uğrayan kentlerini birbirine karıştırmadan izlemenizi sağlar. [1][6]

Tacitus, üç kentteki ölümler için yaklaşık 70.000 kişilik bir sayı verir. Tarihçi David Mattingly ise kayıpların bu sayının yaklaşık yarısı olabileceğini öne sürer. Dolayısıyla 70.000 rakamını tartışmasız biçimde doğrulanmış bir toplam olarak sunmak doğru olmaz. Kentlerin uğradığı saldırılarla toplam can kaybına ilişkin tahminleri ayrı değerlendirmek gerekir. [4]

Boudica nasıl yenildi ve nasıl öldü?

Suetonius Paulinus, yaklaşık 10.000 kişilik ordusuyla Boudica’nın kuvvetlerini son muharebede yendi. Bu muharebenin kesin yeri belirlenemediği için, belirli bir noktayı kesin savaş alanı sayamayız. Kentlerdeki saldırılar Boudica’nın kuvvetlerinin ilerleyişini gösterirken, son muharebe yenilgiyle sonuçlandı. Roma valisinin kazandığı bu savaş, ayaklanmanın sonucunu belirleyen karşılaşmaydı. [6]

Boudica’nın ölüm biçimi konusunda Tacitus ile Cassius Dio farklı anlatılar sunar. Tacitus, kraliçenin yenilgiden sonra zehir içtiğini bildirirken, Dio hastalanarak öldüğünü aktarır. Bu nedenle zehir içme anlatısı, tartışmasız biçimde bilinen bir ölüm nedeni değildir. İki açıklamayı da ilgili tarihçilerin aktardığı görüşler olarak okumak gerekir. [6]

Boudica’nın gerçek mezar yeri bilinmiyor; Londra’daki King’s Cross İstasyonu iddiası da kanıtlanmış değil. İstasyonun altında gömülü olduğu düşüncesini destekleyen herhangi bir kanıt bulunmuyor. Siz Londra gezinizde King’s Cross adını duyduğunuzda, bu belirsizliği akılda tutabilirsiniz. Boudica’nın mezarıyla Westminster Köprüsü yanındaki anıtı, birbirinden farklı konular olarak değerlendirilmelidir. [2][9]

Kısa kronoloji

Boudica ayaklanmasının tarihlemesinde, MS 60 ile 61 arasında farklı açıklamalar bulunur. Bir kuram ayaklanmayı MS 60’a yerleştirirken, diğeri iki aşamalı bir süreç önerir. İkinci açıklamaya göre Boudica, MS 60’ta kuvvet toplayıp MS 61’de saldırdı. Aşağıdaki kronoloji, bu tarih belirsizliğini koruyarak olayları sıralıyor. [4]

1. Ayaklanmadan önce Prasutagus öldü; vasiyeti uygulanmadı ve Roma yönetimi Iceni topraklarına el koydu.
2. MS 60 veya 61 Boudica, Iceni ve Trinovantelerin katıldığı ayaklanmaya önderlik etti.
3. MS 60 veya 61 İsyancılar önce Camulodunum’a, ardından Londinium ve Verulamium’a saldırdı.
4. MS 60 veya 61 Suetonius Paulinus isyancıları yendi; Boudica’nın ölümü de bu döneme tarihlenir.
5. 1902 Boudica ve kızlarının bronz heykeli, Londra’da Westminster Köprüsü yanına yerleştirildi.
6. 2014 Colchester kazılarında Fenwick Definesi ile kömürleşmiş yiyecekler bulundu.

Antik olaylar için verilen MS 60–61 aralığı, ayaklanmanın tarihlemesine ilişkin belirsizliği yansıtır. Heykelin yerleştirildiği 1902 ve Colchester buluntularının çıkarıldığı 2014 ise farklı olayların tarihleridir. Bu tarihler, ayaklanmanın kendisiyle onun sonraki dönemlerdeki izlerini ayırmaya yardımcı olur. [1][4][7][8][9]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Boudica’nın kuvvetleri Londinium’u yaktığında, kent henüz Roma Britanyası’nın başkenti değildi. Bugünkü Londra’nın konumundan hareketle antik Londinium’a aynı rolü vermemek gerekir. Kentin ayaklanma sırasında saldırıya uğramasıyla başkent olup olmaması, birbirinden ayrı bilgilerdir. Bu ayrıntı, günümüzdeki Londra’yı düşünürken antik kenti yanlış konumlandırmayı önler. [2]

Colchester’da ayaklanmanın bıraktığı kırmızı ve siyah yıkım tabakası, yer yer kalınlık değiştirir. Bazı noktalarda birkaç santimetre olan tabaka, başka yerlerde yarım metreye ulaşır. Böylece Camulodunum’daki yıkım, antik anlatıların yanında toprakta korunmuş izlerle de izlenebilir. Katmanın rengi ve kalınlığı, saldırının arkeolojik olarak incelenebilen somut kalıntıları arasındadır. [7]

Colchester’daki 2014 kazılarında, isyan yangınında kömürleşmiş hurma, incir, buğday ve bezelyeler bulundu. Siz bu yiyecekleri mutfağınızdaki ürünlerle karşılaştırarak, antik yaşamla gündelik bir bağ kurabilirsiniz. Boudica isyanından kalan izler, yalnızca ordular ve savaş alanlarından oluşmuyor. Kömürleşmiş yiyecekler, yıkımın içinde gündelik hayata ait nesnelerin de korunduğunu gösteriyor. [7]

Aynı yıl bulunan Fenwick Definesi, ayaklanmada yanan bir evin zemini altına saklanmıştı. Define, beş altın yüzükle birlikte iki çift altın küpe içeriyordu. Takıların bulunduğu yer, onları Boudica ayaklanmasının kentteki yıkımıyla ilişkilendirir. Bu buluntuda saklanma nedeni hakkında ek bir hikâye kurmadan, nesnelere odaklanabiliriz. [8]

Tacitus’un kayınpederi Agricola, MS 60–61’de genç bir asker olarak Suetonius’un emrinde görev yaptı. Agricola, bu dönemde Boudica ayaklanmasının bastırılmasına katılan askerler arasında bulunuyordu. Böylece Tacitus’un aile çevresinde, anlattığı olayların bastırılmasına katılmış bir kişi vardı. Bu bağlantı, Tacitus’un antik kaynaklar arasındaki yerini değerlendirirken dikkate alınabilecek somut bir ayrıntıdır. [5]

Boudica heykeli nerede, neyi gösteriyor?

Thomas Thornycroft’un bronz heykel grubu, Boudica’yı iki kızıyla birlikte tasvir eder. Üç figür, iki atın çektiği bir savaş arabası üzerinde gösterilir. Heykel grubu, 1902 yılında Londra’daki Westminster Köprüsü’nün Victoria Embankment ucuna yerleştirildi. Boudica’nın tarihini Londra’da izlemek isteyenler için, yeri belirli bir anıttır. [9]

Anıtın adı Boadicea and Her Daughters olarak geçer; Boudica ile kızlarını ifade eder. Heykelde kızların betimlenmesi, antik kayıtlarda adlarının korunmuş olduğu anlamına gelmez. Boudica’nın iki kızının varlığı bilinirken, isimleri antik kayıtlarda korunmamıştır. Anıtı incelerken sanatsal betimlemeyle aile hakkında aktarılan bilgileri ayrı değerlendirebilirsiniz. [3][9]

Siz Westminster Köprüsü çevresindeki gezinizde heykeli, Boudica’nın mezarı olarak değerlendirmemelisiniz. Bronz grubun 1902’de yerleştirilmiş olması, anıtın tarihini açık biçimde belirler. Kraliçenin mezar yeri ise bilinmez; King’s Cross iddiasını destekleyen kanıt bulunmaz. Heykelin konumu kesinleşmişken, mezarı hakkındaki aynı kesinlikten söz etmek mümkün değildir. [2][9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Boudica tr.wikipedia.org
2. London Museum — Boudica: Rebel queen of the Iceni londonmuseum.org.uk
3. Live Science — Where is Queen Boudica buried? livescience.com
4. Warwick Üniversitesi — Boudica’s Revolt AD 60–61 warwick.ac.uk
5. Warwick Üniversitesi — The Ancient Sources for Boudica warwick.ac.uk
6. İngilizce Wikipedia — Boudica en.wikipedia.org
7. Colchester Heritage Explorer — The Boudican revolt colchesterheritage.co.uk
8. Colchester Museums — The Fenwick Hoard: A Teacher’s Guide colchester.cimuseums.org.uk
9. Historic England — Boadicea (Boudicca) Statuary Group historicengland.org.uk

Görsel: Boudica depicted in Holinshed’s Chronicles (1577).jpg — Raphael Holingshed, CC BY-SA 4.0