Tallinn Köhnə şəhəri niyə məşhurdur?
Tallinn Köhnə şəhəri (Tallinn Eski Şehri) orta əsr ticarət şəhərini bütöv şəkildə qoruyub saxlaması ilə məşhurdur. UNESCO onu XIII–XVI əsrlərin Hanza şəhərinə xas xüsusiyyətlərini müstəsna dərəcədə tam saxlamış Şimali Avropa yaşayış məskəni kimi səciyyələndirir. Küçələr, mülk sərhədləri, tacir evləri və ictimai binalar eyni tarixi mühitin hissələri olaraq qalır.
Günümüzə çatan müdafiə qurğuları bu tarixi aydın göstərir. Təxminən 1.85 kilometr sur və 26 müdafiə qülləsi qorunub. Ratuşa meydanı (Belediye Meydanı) bu mənzərəni tamamlayır: şəhər şurasının işlədiyi binanın yanında bazar və toplaşma yeri yerləşirdi. Siz ticarət, müdafiə və idarəçilik arasındakı bu əlaqələrə baxaraq Tallinnin tarixini oxuya bilərsiniz.
Tallinn, Estoniya: harada yerləşir?
Tallinn Estoniyanın (Estonya) paytaxtıdır. Ölkənin şimalında, Baltik dənizinin (Baltık Denizi) Finlandiya körfəzi (Finlandiya Körfezi) sahilində yerləşir. Tarixi mənbələrdə şəhər Reval adı ilə də tanınır. Şəhər 1285-ci ildə Hanza İttifaqına (Hansa Birliği) qoşulub. Beləliklə, onun orta əsrlərdəki inkişafı Hanza ticarətinin tarixi ilə bağlı olub.
Tarixi yaşayış məskəninin iki ayrı mərkəzi vardı. Əhəngdaşı təpəsində yerləşən Toompea qalası və kafedralı ilə inzibati mərkəz təşkil edirdi. Aşağı şəhər isə tacir evləri, sənətkar birlikləri və bazar ətrafında inkişaf edirdi. Bu bölgü Tallinnin tarixini anlamaq üçün həm təpəni, həm də onun ətəyindəki ticarət küçələrini nəzərə almağın vacibliyini göstərir.
Aşağı şəhərdə mülklərin yerləşmə planı XIII və XIV əsrlərdə formalaşıb. Bu plan demək olar ki, bütövlükdə qorunub. Siz bu küçələrə baxanda tarixin izlərini həm tikililərdə, həm də onların yerləşdiyi torpaq sahələrinin sərhədlərində görə bilərsiniz. Şəhərin orta əsr quruluşu onun ən görkəmli abidələri ilə məhdudlaşmır.
Tallinnin orta əsr surlarını kim tikdirib?
Danimarka kraliçası Margaret Sambiria 1265-ci ildə Tallinnin ilk şəhər surunun tikilməsini əmr edib. Margaret suru adı ilə tanınan bu ilk müdafiə divarının hündürlüyü beş metrdən az idi. Bünövrədə qalınlığı təxminən 1.5 metrə çatırdı. Bu ölçülər sonrakı müdafiə sisteminin günümüzə çatan bütün hissələrinə deyil, ilk sura aiddir.
Sur sistemi XIV əsrdə genişləndirilib. Sakinlər zirehlərini geyinərək keşik çəkməli idilər. Buna görə müdafiədə daş divarlarla yanaşı şəhər əhalisi də iştirak edirdi. İnsanlar suru qorumalı və orada xidmət etməli idilər.
Bu gün qorunan sistemə təxminən 1.85 kilometr sur, 26 müdafiə qülləsi, iki aralıq darvaza və iki xarici darvazanın bəzi hissələri daxildir. Surun qorunmuş bəzi hissələrinin hündürlüyü 15 metrdən çoxdur. Bu qalıqlar daha alçaq Margaret suru ilə başlayan sistemin sonradan hansı miqyasa çatdığını göstərir.
İlk surla günümüzə çatan daha hündür hissələr arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. Tallinnin müdafiə sistemi zamanla inkişaf edib. 1265-ci il əmri başlanğıcı göstərir. XIV əsrdəki genişlənmə və daha sonra tikilən artilleriya qülləsi isə şəhərin hərb tarixinin növbəti mərhələlərini üzə çıxarır.
Kiek in de Kök odlu silahların yayılmasına necə cavab verirdi?
Kiek in de Kök qülləsinin ilkin forması 1475–1483-cü illərdə tikilib. Bu artilleriya qülləsi mühasirələrdə odlu silahlardan istifadənin artmasına cavab idi. Onun tikilməsi ilk surun inşası barədə əmrdən iki əsrdən çox sonra müdafiə tarixində yeni mərhələ açdı.
Qüllənin müdafiə quruluşunda toplar üçün 27, əl odlu silahları üçün isə 30 atəş dəliyi vardı. Bu rəqəmlər layihədə müxtəlif silahların necə nəzərə alındığını göstərir. Kiek in de Kök işlək müdafiə tikilisi idi. Atəş mövqeləri onun quruluşuna daxil edilmişdi.
Qüllənin hərb tarixinə 1577-ci ilin yanvar–mart mühasirəsi də daxildir. IV İvanın (IV. İvan) qoşunları həmin mühasirədə qülləni atəşə tutub. Cənub üzündəki daş top mərmiləri bu hücumla birbaşa əlaqəni saxlayır. Lakin onların indiki yerləri sonrakı təmir işlərinin nəticəsidir.
Tallinnin Ratuşa meydanı nə üçün istifadə olunurdu?
Raekoja plats, yəni Ratuşa meydanı əvvəlcə bazar və toplaşma yeri idi. Onun tarixi alış-verişi, insanların bir araya gəlməsini və şəhər idarəçiliyini eyni məkanda birləşdirir. Yanındakı Ratuşa binası (Belediye Binası) meydanın ticarət roluna inzibati məna da əlavə edir.
Şəhər şurasının fəaliyyətinin hüquqi əsasını Danimarka kralı IV Erikin (IV. Erik) 1248-ci ildə verdiyi Lübek şəhər hüququ fərmanı təşkil edirdi. Şura üzvləri Hanza tacirləri arasından seçilirdi. Beləliklə, ticarətlə bələdiyyə hakimiyyəti şəhəri idarə edən insanlar vasitəsilə sıx bağlı idi.
Tallinn Ratuşası haqqında ilk qeyd 1322-ci ilə aid mülk sənədində görünür. Orada iclas zalı və böyük şəhər anbarı xatırlanır. Hər iki funksiya əhəmiyyətlidir: binanın sənədləşdirilmiş tarixində həm şəhər idarəçiliyinə aid iclaslar, həm də saxlanc üçün yer var.
1402–1404-cü illərdə aparılan yenidənqurma binaya ikimərtəbəli orta əsr görünüşünü verib. Burada mərasim zalları, xidməti otaqlar və idarə otaqları vardı. Bu məkanlar binada müxtəlif bələdiyyə işlərinin görüldüyünü göstərir.
Tallinn Ratuşası Şimali Avropada günümüzə çatan yeganə qotik ratuşa binasıdır. Onun əhəmiyyəti həm qorunub qalması, həm də keçmiş bazarın yanında yerləşməsi ilə bağlıdır. Siz binanın mərasim zallarını və idarə otaqlarını insanların toplaşıb ticarət etdiyi meydanla əlaqələndirə bilərsiniz.
Ratuşa apteki gündəlik həyat haqqında sizə nə deyir?
Ratuşa meydanındakı Raeapteek apteki haqqında məlum olan ən erkən tarixli qeyd 8 aprel 1422-ci ilə aiddir. Bu tarix meydanın keçmişində sənədlə təsdiqlənən dəqiq bir məqamdır. O, aptekin həmin vaxt qeydə alındığını göstərir. Lakin aptekin dəqiq hansı ildə açıldığını müəyyənləşdirmir.
Açılış tarixi kimi 1248, 1392, 1415 və 1420-ci illər irəli sürülüb. Bunlar fərziyyə olaraq qalır. Aptekin yaşı haqqında iddiaları oxuyarkən bu fərqi bilmək faydalıdır: günümüzə çatan ilk qeyd ilə açılış tarixi ayrı suallara cavab verir.
1582–1911-ci illərdə Raeapteek Burchart ailəsinin on nəslinin əlində qalıb. Ailənin apteklə bu uzun bağlılığı meydanın tarixində başqa bir davamlılıq nümunəsidir. Şura iclasları və bazar fəaliyyəti ilə yanaşı, aptek buranı sizə tanış olan gündəlik ehtiyacla da bağlayır: dərman əldə etmək.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kiek in de Kök adının bir forması ilk dəfə 1577-ci ildə qeydə alınıb. Aşağı alman dilində bu ad “mətbəxə boylan” deməkdir. Beləliklə, ad artilleriya qülləsini məişətlə əlaqələndirir. Halbuki onun atəş dəlikləri və mühasirə tarixi şəhərin hərbi müdafiəsinə aiddir.
Kiek in de Kök qülləsinin hər mərtəbəsindəki buxarılar odlu silahları işlətmək üçün oda asan çıxış verirdi. Onların təyinatı adi tikili elementini müdafiənin praktik tələbləri ilə bağlayır. Burada buxarı qüllənin işlək avadanlığının bir hissəsi idi.
Qüllənin cənub üzündəki daş top mərmiləri IV İvanın qoşunlarının 1577-ci ilin yanvar–mart mühasirəsi zamanı atdığı həqiqi döyüş sursatıdır. Təmir zamanı onlar xatirə kimi divara yerləşdirilib. Həm mərmilərin həqiqi olması, həm də sonradan divara qoyulması bu tarixçənin hissələridir.
Ratuşanın içərisində 1371–1374-cü illərdən qalan qotik skamyalar qorunub. Daha uzun skamyanın yan dayaqlarında Tristan və İzolda (Tristan ve İsolde), eləcə də şirlə döyüşən Şimşon (Samson) təsvir olunub. Bu oymalar binanın orta əsr tarixindən qalan mebelə konkret hekayə qəhrəmanları əlavə edir.
Ratuşa meydanında üzərində kompas gülü olan dairəvi daş sizə dəqiq bir baxış tapşırığı verir. Həmin daşın üzərində baxış mövqeyinizi dəyişərək Köhnə şəhərin beş qülləsinin zirvəsini görə bilərsiniz. Beləcə, ayağınızın altındakı kiçik nişan şəhərin ümumi silueti ilə əlaqə yaradır.
Xronologiya
- 1248: IV Erik Tallinnə Lübek şəhər hüququ fərmanını verir.
- 1265: Margaret Sambiria ilk şəhər surunun tikilməsini əmr edir.
- 1285: Tallinn Hanza İttifaqına qoşulur.
- 1322: Mülk sənədində Ratuşa binası xatırlanır.
- 1371–1374: Ratuşada bu dövrdən qalan qotik skamyalar qorunur.
- 1402–1404: Yenidənqurma Ratuşaya ikimərtəbəli orta əsr görünüşünü verir.
- 8 aprel 1422: Raeapteek haqqında məlum olan ən erkən tarixli qeyd bu günə aiddir.
- 1475–1483: Kiek in de Kök qülləsinin ilkin forması tikilir.
- 1577-ci ilin yanvar–mart ayları: IV İvanın qoşunları mühasirə zamanı qülləni top atəşinə tutur.
- 1582–1911: Raeapteek Burchart ailəsinin on nəslinin əlində olur.
- 1966: Köhnə şəhərin mühafizə ərazisi yaradılır.
- 1997: Tallinn Köhnə şəhəri UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
- 2008: Dünya İrsi ərazisi genişləndirilərək 113 hektara çatdırılır.
Tallinn Köhnə şəhəri necə mühafizə olunub?
Tallinnin Köhnə şəhər mühafizə ərazisi 1966-cı ildə yaradılıb. UNESCO-nun məlumatına görə, bu, keçmiş Sovet İttifaqında (Sovyetler Birliği) yaradılmış ilk mühafizə ərazisi idi. Beləliklə, mühafizə 1997-ci ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilməzdən əvvəl şəhərin tarixinin rəsmi hissəsinə çevrilmişdi.
2008-ci ildə Dünya İrsi ərazisinin sərhədi dəyişib. Ərazi 60 hektardan 113 hektara qədər genişləndirilib və XVII əsr istehkamlarını da əhatə edib. Buna görə qorunan ərazi orta əsr surları və qüllələrindən sonrakı müdafiə inkişafının izlərini də ehtiva edir.
Tez-tez verilən suallar
Tallinn Köhnə şəhəri niyə məşhurdur?
Burada XIII–XVI əsrlərə aid Hanza ticarət şəhərinin küçələri, mülk sərhədləri və tikililəri qorunub. Günümüzə çatan surlar və qotik Ratuşa binası həmin tarixi göz önündə canlandırır.
Tallinnin orta əsr surlarının nə qədəri qorunub?
Təxminən 1.85 kilometr sur, 26 müdafiə qülləsi, iki aralıq darvaza və iki xarici darvazanın bəzi hissələri qorunub.
Ratuşa meydanı əvvəlcə nə üçün istifadə olunurdu?
Raekoja plats əvvəlcə bazar və toplaşma yeri idi. Ratuşa binası meydanı şəhər şurasının fəaliyyəti ilə əlaqələndirirdi.
Ratuşa apteki nə vaxt açılıb?
Dəqiq açılış tarixi məlum deyil. Raeapteek haqqında məlum olan ən erkən tarixli qeyd 8 aprel 1422-ci ilə aiddir; daha əvvəlki açılış tarixləri barədə fikirlər isə fərziyyə olaraq qalır.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Tallinn tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Tallinn en.wikipedia.org
- UNESCO — Tallinnin tarixi mərkəzi (Köhnə şəhər) whc.unesco.org
- Tallinn Ratuşası — Bina raekoda.tallinn.ee
- İngiliscə Vikipediya — Tallinn surları en.wikipedia.org
- Visit Tallinn — Rahibə qülləsi və şəhər surunun platforması visittallinn.ee
- Tallinn Şəhər Muzeyi — Kiek in de Kök qülləsinin tarixi linnamuuseum.ee
- Tallinn Şəhər Muzeyi — Kiek in de Kök qülləsində daimi sərgi linnamuuseum.ee
- Tallinn Turizmi — Tallinni kəşf edin visittallinn.ee
- Pharmazie — Estoniyanın Tallinn şəhərində Ratuşa aptekinin (Raeapteek) 600 ili pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Visit Tallinn — Ratuşa apteki visittallinn.ee
FAQ
Tallinn Köhnə şəhəri niyə məşhurdur?
Burada XIII–XVI əsrlərə aid Hanza ticarət şəhərinin küçələri, mülk sərhədləri və tikililəri qorunub. Günümüzə çatan surlar və qotik Ratuşa binası həmin tarixi göz önündə canlandırır.
Tallinnin orta əsr surlarının nə qədəri qorunub?
Təxminən 1.85 kilometr sur, 26 müdafiə qülləsi, iki aralıq darvaza və iki xarici darvazanın bəzi hissələri qorunub.
Ratuşa meydanı əvvəlcə nə üçün istifadə olunurdu?
Raekoja plats əvvəlcə bazar və toplaşma yeri idi. Ratuşa binası meydanı şəhər şurasının fəaliyyəti ilə əlaqələndirirdi.
Ratuşa apteki nə vaxt açılıb?
Dəqiq açılış tarixi məlum deyil. Raeapteek haqqında məlum olan ən erkən tarixli qeyd 8 aprel 1422-ci ilə aiddir; daha əvvəlki açılış tarixləri barədə fikirlər isə fərziyyə olaraq qalır.
Image: Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg — Hendrik Mändla, CC BY-SA 4.0
