1920’de Kadıköy’deki Apollon Tiyatrosu’nda genç bir kadın sahneye çıktı ve Müslüman Türk bir kadın olarak ilk kez seyirci karşısında oynadı. Bu yazıda Afife Jale’nin kim olduğunu, neden Darülbedayi’den çıkarıldığını ve yaşamının nasıl sona erdiğini kaynaklarıyla öğreneceksiniz.
Bugün bir tiyatro bileti almak sizin için sıradan bir iş. Afife’nin yaşadığı yıllarda ise Müslüman bir kadının sahnede durması resmî yazışmalara konu oluyordu. Aşağıda onun hikâyesini, kaynaklar arasında farklı tarihlerin geçtiği yerleri de açıkça belirterek anlatıyoruz.
Afife Jale kimdir?
Afife Jale, 1902 yılında İstanbul’un Kadıköy semtinde doğdu. Babası Hidayet Bey, annesi Methiye Hanım’dı. Anne tarafından iki üvey kardeşi vardı: Behiye ve Salâh.
Asıl adı yalnızca Afife’ydi. Yamalar oyununda kullandığı Jale sahne adıyla birlikte Afife Jale diye anılmaya başladı. Bugün adı, Türkiye’de tiyatro ödüllerine ve sahneye çıkma mücadelesine bağlı olarak hatırlanıyor.
Afife Jale’nin hayatı: Kadıköy’den Darülbedayi’ye
Afife, tiyatro eğitiminden önce İstanbul Kız Sanayi Mektebi’nde öğrenim gördü. Kadıköy’de büyümüş bir kız çocuğunun bu okuldan sahneye uzanan yolu kısa değildi.
10 Kasım 1918’de Darülbedayi’ye kabul edilen beş kız öğrenciden biri oldu. Diğer dört öğrencinin adları Beyza, Refika, Behire ve Memduha’ydı. Darülbedayi, İstanbul’un o dönemdeki tiyatro okulu ve topluluğuydu.
Bu kabulün bir koşulu vardı. İngilizce Wikipedia’ya göre Darülbedayi’nin 1918’de Müslüman kadınları eğitime kabul etmesi, onların yalnız kadın seyirciler önünde oynayacağı koşuluna dayanıyordu. Yani kapı açılmıştı, ama yalnızca aralık açılmıştı.
Afife yaklaşık bir yıl provalara katıldı. Buna rağmen seyirci karşısına çıkarılmadı. Bir yıl boyunca prova yapıp sahneye çıkamamak, bugün bir işe girip bir yıl boyunca hiç görev verilmemesine benzer.
Afife Jale tiyatroda: Yamalar ve Apollon Tiyatrosu
Dönüm noktası Hüseyin Suat’ın Yamalar oyunuydu. Eliza Binemeciyan’ın ayrılması üzerine Afife, oyundaki Emel rolünü üstlendi. Yani sahneye çıkışı, bir rolün boşalmasıyla geldi.
1920’de Kadıköy’deki Apollon Tiyatrosu’nda Yamalar ile sahneye çıktı. Bu temsille ilk Müslüman Türk kadın oyuncu olarak tanındı. Jale adı da bu oyundan sonra Afife’nin adına eklendi.
İlk temsil hangi gün oynandı?
Bu soruya kaynaklar tek bir yanıt vermiyor. Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri’nin resmî biyografisi ilk temsil için 22 Nisan 1920’yi verir. Türkçe Vikipedi ise 13 Nisan, 23 Nisan ve 9 Eylül tarihlerini de alternatif olarak kaydeder. Bu yüzden yazının kronolojisinde yalnızca 1920 yılını kesin olarak yazıyoruz.
Polis baskınları ve Darülbedayi’den çıkarılma
Sahnede durmak, Afife için güvenli bir iş değildi. İngilizce Wikipedia’ya göre Tatlı Sır temsilinde polis tarafından yakalanmasını, oyuncu Kınar Hanım’ın yardımıyla kaçması önledi. Atatürk Ansiklopedisi ise Odalık oyunu sırasında yapılan polis baskınında Afife’nin tiyatronun makine dairesi üzerinden kaçırıldığını kaydeder.
Resmî yazışmalar bunu izledi. İstanbul Şehremaneti, 27 Şubat 1921 tarihli ve 204 sayılı bildirisiyle Darülbedayi’ye Müslüman kadınların sahneye çıkarılmamasını bildirdi. Bir belediye yazısı, bir oyuncunun mesleğini bitirebiliyordu.
8 Mart 1921 tarihli ikinci yazı daha da ileri gitti. Bu yazı Afife’nin topluluktan çıkarılmasını istedi. Darülbedayi yönetimi de Afife’nin görevine son verdi. İlk temsilden en fazla bir yıl sonra, sahne kapısı ona kapanmıştı.
Anadolu turneleri ve Atatürk dönemi
Afife oyunculuktan vazgeçmedi. Darülbedayi’den çıkarıldıktan sonra Burhaneddin Tepsi’nin topluluğuna katıldı ve Anadolu turnelerine çıktı. Bu turnelerde Marika takma adını da kullandı.
Cumhuriyet’e geçişte Atatürk yönetimi, Müslüman kadınların oyunculuğuna yönelik yasağı kaldırdı. İngilizce Wikipedia’ya göre buna rağmen Afife Darülbedayi’ye geri çağrılmadı. Yasak kalkmıştı, ama onu ilk çıkaran kurum ona dönüş yolunu açmadı.
Bursa’daki bir sahneleme bu dönemin küçük bir örneğidir. 4 Şubat 1924’te sahneye çıkması engellenen Afife, 1 Haziran 1924’te aynı kentteki Milli Sinema’da Sekizinci piyesinde oynadı.
Afife Jale neden öldü? Son yılları
Atatürk Ansiklopedisi’ne göre Afife’nin şiddetli baş ağrıları vardı. Bu ağrılara karşı doktor tarafından uygulanan morfin tedavisi zamanla bağımlılığa dönüştü. Ağrı kesici olarak başlayan bir tedavi, yıllar süren bir sağlık sorununa dönüştü.
Özel hayatında da değişiklikler oldu. Afife, besteci Selahattin Pınar ile 1929’da evlendi. Çift 1935’te boşandı.
Afife’nin Bakırköy hastanesindeki yatışları farklı adlarla kaydedildi. Türkçe Vikipedi’ye göre 1934’te Afife Selahaddin, 1939-1940’ta Afife Utku adıyla tedavi gördü. Sağlık sorunları ağırlaşan Afife, Atatürk Ansiklopedisi’ne göre 24 Temmuz 1941’de tedavi gördüğü Bakırköy hastanesinde öldü.
Ölüm günü: 23 mü, 24 Temmuz mu?
Milliyet Sanat’ın hastane kayıtlarını aktaran 15 Ocak 2023 tarihli yazısı ölüm gününü 23 Temmuz 1941 olarak verir. Atatürk Ansiklopedisi 24 Temmuz’u esas alır. İki tarih yalnızca bir gün farklı olsa da kaynak gösterirken ikisini birlikte anmak doğru olur.
Cenazesini kim kaldırdı?
Cumhuriyet gazetesinin 25 Temmuz 1941 tarihli cenaze haberine göre Darülbedayi’den cenazeyi kaldırmaya kimse gelmedi. Bunun üzerine hastane yönetimi defin işlemini üstlendi. Afife Jale, İstanbul’daki Kazlıçeşme Mezarlığı’na defnedildi.
Afife Jale’nin mezarı nerede?
Kazlıçeşme Mezarlığı’na defnedildiği biliniyor, ama kesin nokta tartışmalı. Türkçe Vikipedi, 2023’te mezarın yeniden saptandığı iddiasını aktarır. İngilizce madde ise Boğos Çalgıcıoğlu’nun mezarlık bölümünü belirlediğini, kesin mezar noktasının hâlâ belirsiz olduğunu belirtir.
Milliyet Sanat’ta yayımlanan yazının başlığı da aynı soruyu sorar: Afife Jale’nin bir mezar taşı olmasın mı? Yani bugün sanatçının defnedildiği mezarlık biliniyor, taşının yeri ise net değil.
Kısa kronoloji
- 1902: İstanbul’da, yaygın kabul gören bilgiye göre Kadıköy’de doğdu.
- 10 Kasım 1918: Darülbedayi’ye kabul edildi.
- 1920: Apollon Tiyatrosu’nda Yamalar’ın Emel rolüyle seyirci karşısına çıktı; ilk gecenin kesin tarihi kaynaklara göre değişir.
- 27 Şubat 1921: Müslüman kadınların sahneye çıkarılmamasını isteyen belediye bildirisi gönderildi.
- 8 Mart 1921: Darülbedayi’den çıkarılmasını isteyen ikinci yazı gönderildi.
- 1 Haziran 1924: Bursa Milli Sinema’da Sekizinci piyesinde oynadı.
- 1929: Selahattin Pınar ile evlendi.
- 1934: Bakırköy hastanesinde Afife Selahaddin adıyla tedavi gördü.
- 1935: Selahattin Pınar’dan boşandı.
- 1939-1940: Bakırköy hastanesinde Afife Utku adıyla tedavi gördü.
- 24 Temmuz 1941: Yaygın kabul gören tarihe göre Bakırköy hastanesinde öldü; 23 Temmuz tarihini veren kaynak da vardır.
- 1997: Anısına Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri düzenlenmeye başladı.
- 2023: Mezarın yeniden saptandığı iddiası gündeme geldi; kesin mezar noktası yine de belirsiz kaldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Afife’nin hikâyesi çoğu zaman tek cümleyle özetlenir. Oysa kaynaklarda daha küçük, daha somut ayrıntılar var:
- Maaşı: Atatürk Ansiklopedisi, Afife’nin mülazım artist olarak aylığının 500 kuruş belirlendiğini kaydeder.
- Makine dairesi: Odalık oyunundaki polis baskınında Afife, tiyatronun makine dairesi üzerinden kaçırıldı.
- Marika adı: Anadolu turnelerinde Marika takma adını da kullandı.
- Bursa’da iki tarih: 4 Şubat 1924’te Bursa’da sahneye çıkması engellendi; aynı kentte 1 Haziran 1924’te Milli Sinema’da oynadı.
- Hastane kayıtları: Bakırköy hastanesindeki yatışları 1934’te Afife Selahaddin, 1939-1940’ta Afife Utku adlarıyla kaydedildi.
Afife Jale filmi, kitabı ve ödülleri
Afife Jale’nin yaşamı, Şahin Kaygun’un yönettiği 1987 yapımı Afife Jale filmine konu oldu. Kitap olarak ise Osman Balcıgil’in Nefesi Tutku Olan Kadın Afife Jale adlı eseri 2018’de yayımlandı.
Yapı Kredi, Afife Jale’nin anısına Afife Tiyatro Ödülleri’ni 1997’den beri düzenlemektedir. Yani bir tiyatro ödülü arıyorsanız, adının geçtiği en bilinen ödül budur. Ödüllerin resmî sitesi aynı zamanda Afife’nin biyografisini de yayımlar ve bu yazıda birinci kaynak olarak kullanılmıştır.
Sık sorulan sorular
Afife Jale kimdir?
Afife Jale, 1902’de İstanbul’un Kadıköy semtinde doğan tiyatro oyuncusudur. 1920’de Kadıköy’deki Apollon Tiyatrosu’nda Yamalar oyunuyla sahneye çıkarak ilk Müslüman Türk kadın oyuncu olarak tanındı.
Afife Jale ne zaman ve nerede öldü?
Atatürk Ansiklopedisi, Afife Jale’nin 24 Temmuz 1941’de tedavi gördüğü Bakırköy hastanesinde öldüğünü bildirir. Milliyet Sanat’ın hastane kayıtlarını aktaran yazısı ise ölüm gününü 23 Temmuz 1941 olarak verir.
Afife Jale neden Darülbedayi’den çıkarıldı?
İstanbul Şehremaneti, 27 Şubat 1921 tarihli ve 204 sayılı bildirisiyle Darülbedayi’ye Müslüman kadınların sahneye çıkarılmamasını bildirdi. 8 Mart 1921 tarihli ikinci yazı Afife’nin topluluktan çıkarılmasını istedi ve Darülbedayi yönetimi görevine son verdi.
Afife Jale ödülü nedir?
Yapı Kredi, Afife Jale’nin anısına Afife Tiyatro Ödülleri’ni 1997’den beri düzenlemektedir. Ödüllerin resmî biyografisi, oyuncunun yaşamını ve sahneye çıkış tarihini de anlatır.
Afife Jale’nin mezarı nerede?
Afife Jale, İstanbul’daki Kazlıçeşme Mezarlığı’na defnedildi. İngilizce Wikipedia’ya göre Boğos Çalgıcıoğlu mezarlığın ilgili bölümünü belirledi, ancak kesin mezar noktası hâlâ belirsizdir.
Kaynaklar
- Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri — Afife Jale Kimdir? afife.org
- Türkçe Vikipedi — Afife Jale tr.wikipedia.org
- Atatürk Ansiklopedisi — Afife Jale (1902-1941) ataturkansiklopedisi.gov.tr
- İngilizce Wikipedia — Afife Jale en.wikipedia.org
- Milliyet Sanat — Afife Jale’nin bir mezar taşı olmasın mı? milliyetsanat.com
- Cumhuriyet — Afife Jale’nin trajik öyküsü cumhuriyet.com.tr
