چرا انقلاب صنعتی از بریتانیا آغاز شد؟ دلایل و نکات مهم

این پرسش را در گوگل (Google) جست‌وجو کنید؛ نتیجه معمولاً نام یک کشور، یک تاریخ و فهرستی از ماشین‌هاست. بخش دشوارتر، پاسخ به «چرا» است. بریتانیای کبیر بین حدود 1760 و 1840 از کار دستی به ماشین و نظام کارخانه‌ای گذر کرد. در این مقاله می‌بینید چه عواملی در یک جا کنار هم قرار گرفتند: زغال‌سنگ، آهن، رودهای پرشتاب، کانال‌ها، تجارت نساجیِ از پیش موجود و آهنگران ماهر. همچنین می‌بینید اختلاف‌نظر مورخان کجاست. هر واقعیت در ادامه به منبعی متکی است که می‌توانید در پایان بررسی کنید.

انقلاب صنعتی چیست؟ خلاصه‌ای کوتاه

انقلاب صنعتی (Sanayi Devrimi) تحولی اقتصادی و اجتماعی است که طی آن، تولید مبتنی بر کار دستی جای خود را به تولید ماشینی و نظام کارخانه‌ای داد. این تحول در قرن 18 در بریتانیای کبیر آغاز شد. معنای این اصطلاح به ماشین‌ها محدود نیست. محل کار مردم، شیوه جابه‌جایی کالاها و اینکه چه کسی چقدر دستمزد می‌گرفت نیز بخشی از آن است.

اگر به ترکیه سفر کنید، در موزه‌ها و کتاب‌های درسی نام Sanayi Devrimi را می‌بینید. این عبارت معادل ترکی انقلاب صنعتی است. انجمن زبان ترکی (Türk Dil Kurumu؛ TDK) حروف آغازین آن را بزرگ می‌نویسد؛ همان قاعده‌ای که برای نام همه دوره‌های تاریخی به کار می‌برد.

تاریخ انقلاب صنعتی؛ سال آغاز و بازه زمانی

انقلاب صنعتی یک تاریخ مشخص ندارد. رایج‌ترین بازه برای انقلاب صنعتی اول، حدود 1760 تا 1840 است. مورخان سال 1760 را به‌عنوان مرز آغاز انتخاب کرده‌اند؛ این سال تاریخ رویدادی نیست که روز وقوعش معلوم باشد. تغییر به‌تدریج رخ داد. اختراع‌های مهمی مانند ذوب آهن با کک در 1709 و ماشین نیوکامن در 1712، چند دهه پیش از 1760 پدید آمدند. تا حدود 1840، صنعتی‌شدن به اروپای قاره‌ای و ایالات متحده گسترش یافته بود.

انقلاب صنعتی از کجا آغاز شد؟

از بریتانیای کبیر آغاز شد و در خود بریتانیا، از نواحی نساجی، زغال‌سنگ و آهن انگلستان. در منابع، سه محل برجسته‌اند. کولبروک‌دیل (Coalbrookdale)، جایی که آبراهام داربی (Abraham Darby) در 1709 آهن را با کک ذوب کرد. کرامفورد (Cromford)، جایی که ریچارد آرکرایت (Richard Arkwright) در 1771 کارخانه ریسندگی پنبه‌ای با نیروی آب ساخت. و منچستر (Manchester)، که کانال بریج‌واتر در 1761 آن را به معادن زغال‌سنگ ورسلی (Worsley) متصل کرد. اسکاتلند هم اهمیت داشت. جیمز وات (James Watt) در 1765 مدل‌های چگالنده جداگانه خود را در گلاسگو (Glasgow) ساخت.

چرا بریتانیا؟ زغال‌سنگ، آهن و مسئله تأمین نیرو

انرژی در اولویت بود. آبراهام داربی در 1709 برای ذوب آهن در کولبروک‌دیل، به‌جای زغال چوب از ککِ تولیدشده از زغال‌سنگ محلی استفاده کرد. این کار پایه اقتصادی تولید چدن در مقیاس بزرگ را تقویت کرد. آهن ارزان بعدها در ساخت ماشین‌ها و موتورها به کار رفت.

معادن زغال‌سنگ با مشکل آب روبه‌رو بودند. چاه‌های عمیق معدن پر از آب می‌شدند. ماشین بخار پیستونی توماس نیوکامن (Thomas Newcomen) در 1712، پمپاژ آب از معادن عمیق را آسان‌تر کرد. این ماشین پیش از هر کاربرد دیگری، ابزاری برای معدن بود.

جیمز وات در 1765 در گلاسگو این فناوری را بهبود داد. چگالنده جداگانه او بخار را در محفظه‌ای بیرون از سیلندر سرد می‌کرد. سیلندر داغ می‌ماند و در نتیجه، ماشین سوخت کمتری مصرف می‌کرد. وات در 1776 با متیو بولتون (Matthew Boulton) شریک شد. به نوشته گروه موزه علوم (Science Museum Group)، این شراکت آهنگران ماهری را در دسترس وات قرار داد که برای ساخت ماشین‌های بخار به آن‌ها نیاز داشت. ایده به‌تنهایی کافی نبود. بریتانیا حرفه‌های فلزکاری لازم را داشت تا ایده‌ها را به ماشین‌های قابل‌استفاده تبدیل کند.

چرا بریتانیا؟ آب، کانال‌ها و حمل‌ونقل ارزان

جابه‌جایی زغال‌سنگ به‌اندازه استخراج آن اهمیت داشت. کانال بریج‌واتر در 1761 بین معادن ورسلی و منچستر افتتاح شد. ساخت کانال‌ها چند دهه ادامه یافت. تا 1815، بیش از 2,000 مایل کانال در بریتانیا در حال استفاده بود. اسب‌ها بارج‌های حامل مواد اولیه و کالاهای ساخته‌شده را می‌کشیدند.

آب، نیروی نخستین کارخانه‌ها را هم تأمین می‌کرد. کارخانه‌های اولیه نساجی به نیروی آب نیاز داشتند؛ به همین دلیل کنار رودهای پرشتاب روستایی ساخته می‌شدند. پس از دهه 1780، نیروی بخار امکان گسترش کارخانه‌ها در شهرها را هم فراهم کرد. این تغییر، کار را از روستا به شهر برد.

چرا بریتانیا؟ تجارت نساجی آماده ماشینی‌شدن بود

بریتانیا پیش از پیدایش کارخانه‌ها هم پارچه تولید می‌کرد. در قرن 17 و اوایل قرن 18، بازرگانان تولید منسوجات را به خانه‌های صنعتگران و خانواده‌های کشاورز می‌سپردند. با افزایش تولید، بازرگانان به افراد بیشتری برای کار دستی نیاز پیدا کردند. این تقاضا، فشار برای ماشینی‌شدن را ایجاد کرد.

ماکوی پرنده جان کی (John Kay)، که در 1733 ثبت اختراع شد، تولید هر بافنده را افزایش داد. بافندگی بیشتر یعنی تقاضای بیشتر برای نخ و فشار بیشتر برای ماشینی‌کردن ریسندگی. دستگاه ریسندگی آبی ریچارد آرکرایت، که در 1769 ثبت اختراع شد، می‌توانست با نیروی آب کار کند. او در 1771 کارخانه ریسندگی پنبه خود را با نیروی آب در کرامفورد افتتاح کرد. یونسکو (UNESCO) آن را یکی از مکان‌های اصلی شکل‌گیری نظام کارخانه‌ای مدرن می‌داند.

ارتباط این تاریخ با زندگی روزمره را می‌توانید در کمد لباس خود ببینید. به برچسب یک تی‌شرت نخی ساده نگاه کنید. تولید انبوه پارچه پنبه‌ای ارزان به همین دوره برمی‌گردد. به گفته سازمان پارک‌های ملی ایالات متحده، تولید منسوجات انگلستان بین 1780 و 1840، 50 برابر شد.

نیروی کار هم در دسترس بود. کتابخانه بریتانیا می‌نویسد افزایش تولید کشاورزی در بریتانیای قرن 18 غذای جمعیتی رو به رشد را تأمین می‌کرد. هم‌زمان، بیکاری و فقر روستایی مردم را به جست‌وجوی کار در شهرها سوق می‌داد.

چرا بریتانیا؟ اختلاف‌نظر مورخان بر سر چیست؟

درباره واقعیت‌های بالا توافق وجود دارد. اختلاف بر سر سهم هر عامل است. رابرت سی. آلن (Robert C. Allen) در سخنرانی کینزِ 2009 استدلال کرد که موفقیت بریتانیا در تجارت جهانی پس از 1500، ترکیبی از شهرنشینی گسترده، دستمزدهای بالا و انرژی ارزان پدید آورد. در تبیین او، دستمزدهای بالا همراه با سرمایه و انرژی نسبتاً ارزان، استفاده از ماشین و زغال‌سنگ را در بریتانیا سودآورتر از کشورهای رقیب در اروپا (Avrupa) و آسیا (Asya) کرد. جایگزینی کارگران با ماشین ابتدا در آنجا صرفه اقتصادی پیدا کرد.

جین هامفریز (Jane Humphries) در مقاله‌ای در 2013 این دیدگاه را نقد کرد. به استدلال او، نظریه دستمزد بالا بیش از حد بر دستمزد مردان تمرکز داشت. او در دسترس بودن نیروی کار ارزان زنان و کودکان را توضیحی جایگزین برای صنعتی‌شدن دانست.

جوئل موکیر (Joel Mokyr) در 2005 توضیح دیگری مطرح کرد. او استدلال کرد که برنامه بیکنیِ دانش سودمند در قرن 17 و عصر روشنگری در قرن 18، دانش را افزایش دادند و دسترسی به آن را بیشتر کردند. به نظر او، همین عامل صنعتی‌شدن را در اوایل قرن 19 به رشد اقتصادی پایدار تبدیل کرد.

نیکلاس کرافتس (Nicholas Crafts) در 2011 هر دو دیدگاه را بررسی کرد. او نتیجه گرفت که تبیین‌های آلن و موکیر هر دو به شواهد قوی‌تری نیاز دارند و ممکن است به‌جای رد یکدیگر، مکمل هم باشند. اگر پاسخ یک‌خطی می‌خواهید، پاسخ صادقانه این است: زغال‌سنگ ارزان، تجارت نساجیِ از پیش موجود، کانال‌ها و فلزکاران ماهر قطعاً نقش داشتند؛ نقش دستمزد و دانش همچنان محل بحث است.

خط زمانی انقلاب صنعتی

1. 1709 آبراهام داربی در کولبروک‌دیل آهن را با کک ذوب می‌کند.
2. 1712 ماشین بخار پیستونی توماس نیوکامن پمپاژ آب از معادن را آغاز می‌کند.
3. 1721 کارخانه ابریشم برادران لومب (Lombe) در داربی (Derby)، با ماشین‌هایی مبتنی بر طرح‌های ایتالیایی افتتاح می‌شود.
4. 1733 جان کی ماکوی پرنده را ثبت اختراع می‌کند.
5. حدود 1760 مرز زمانی رایج برای آغاز انقلاب صنعتی اول.
6. 1761 کانال بریج‌واتر بین ورسلی و منچستر افتتاح می‌شود.
7. 1765 جیمز وات مدل‌های چگالنده جداگانه خود را در گلاسگو توسعه می‌دهد.
8. 1769 ریچارد آرکرایت دستگاه ریسندگی آبی را ثبت اختراع می‌کند.
9. 1771 آرکرایت کارخانه ریسندگی پنبه خود را با نیروی آب در کرامفورد افتتاح می‌کند.
10. پس از دهه 1780 نیروی بخار امکان گسترش کارخانه‌های نساجی در شهرهای انگلستان را فراهم می‌کند.
11. 1793 دستگاه پنبه‌پاک‌کنی در ایالات متحده اختراع می‌شود و کشت پنبه را در ایالت‌های برده‌دار گسترش می‌دهد.
12. 1815 طول کانال‌های در حال استفاده در بریتانیا از 2,000 مایل فراتر می‌رود.
13. 1833 قانون کارخانه‌ها کار کودکان را محدود می‌کند و یک نهاد بازرسی چهارنفری ایجاد می‌کند.
14. حدود 1840 مرز زمانی رایج برای پایان انقلاب صنعتی اول؛ صنعتی‌شدن به اروپای قاره‌ای و ایالات متحده گسترش یافته است.

انقلاب صنعتی و پیامدهای آن

پیامدها از مرزهای بریتانیا فراتر رفت. دستگاه پنبه‌پاک‌کنی در 1793 در ایالات متحده اختراع شد. این دستگاه به گسترش کشت و صادرات پنبه در ایالت‌های برده‌دار آمریکا کمک کرد. این ایالت‌ها از تأمین‌کنندگان مهم بریتانیا بودند. کارخانه‌های بریتانیا با پنبه‌ای کار می‌کردند که افراد به‌بردگی‌گرفته‌شده می‌چیدند.

در داخل بریتانیا، کارخانه‌ها کودکان را به کار می‌کشاندند. قانون کارخانه‌های 1833، کار کودکان زیر نه سال را در کارخانه‌های مشمول خود ممنوع کرد. همچنین برای کارگران زیر 13 سال، روزانه دو ساعت آموزش پایه الزامی شد. نیاز به چنین قانونی به شما نشان می‌دهد کار کودکان تا چه اندازه رایج شده بود.

آیا کارگران عادی هم بهره بردند؟ پژوهش آلن در 2024 نشان داد که در بریتانیا بین 1770 و 1840، تولید به‌ازای هر کارگر افزایش یافت، اما میانگین دستمزد واقعی ثابت ماند و نابرابری دستمزد بیشتر شد. بحث گسترده‌تر درباره سطح زندگی همچنان ادامه دارد. برخی اقتصاددانان انقلاب صنعتی را آغاز افزایش پایدار رفاه می‌دانند. برخی دیگر، بهبود معنادار را به اواخر قرن 19 یا قرن 20 نسبت می‌دهند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• ماشین‌های ایتالیایی در داربی. کارخانه ابریشمی که در 1721 برای جان و توماس لومب (John ve Thomas Lombe) ساخته شد، از ماشین‌هایی مبتنی بر طرح‌های ایتالیایی استفاده می‌کرد. داستان کارخانه در انگلستان با فناوری وارداتی آغاز می‌شود.
• یک معدن سرب، کرامفورد را فعال نگه می‌داشت. محلی که آرکرایت در اوت 1771 اجاره کرد، کنار رود بونسال بروک (Bonsall Brook) بود. اما از کانال زهکشی یک معدن سرب هم آب می‌گرفت که تغییرات فصلی اندکی داشت. جریان ثابت آب یعنی ریسندگی پیوسته.
• قیمت زغال‌سنگ ظرف چند هفته نصف شد. پس از افتتاح کانال بریج‌واتر در 1761، قیمت زغال‌سنگ در منچستر ظرف چند هفته به نصف رسید.
• واشر مقوایی وات. گروه موزه علوم می‌نویسد آب‌بند مقواییِ داخل سیلندر دومین مدل چگالنده وات در 1765، هنگام کار مشکل ایجاد می‌کرد. مدل دوم احتمالاً از مدل اول کم‌موفقیت‌تر بود.
• چهار بازرس برای 4,000 کارخانه. برای اجرای قانون کارخانه‌های 1833 فقط چهار بازرس منصوب شدند. آن‌ها نمی‌توانستند حدود 4,000 کارخانه را پوشش دهند و قانون به‌طور گسترده دور زده می‌شد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیای انگلیسی، انقلاب صنعتی en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی، Sanayi Devrimi tr.wikipedia.org
3. انجمن زبان ترکی (TDK)، قواعد کاربرد حروف بزرگ tdk.gov.tr
4. سازمان پارک‌های ملی ایالات متحده، انقلاب صنعتی در انگلستان nps.gov
5. کتابخانه بریتانیا، انقلاب صنعتی britishlibrary.cn
6. میراث انگلستان، تاریخ پل آهنی english-heritage.org.uk
7. مرکز میراث جهانی یونسکو، کارخانه‌های دره درونت whc.unesco.org
8. محوطه میراث جهانی کارخانه‌های دره درونت، مجموعه کارخانه کرامفورد derwentvalleymills.org
9. گروه موزه علوم، دومین چگالنده جداگانه وات، 1765 collection.sciencemuseumgroup.org.uk
10. گروه موزه علوم، جیمز وات collection.sciencemuseumgroup.org.uk
11. رابرت سی. آلن، انقلاب صنعتی بریتانیا از منظر جهانی (سخنرانی کینزِ آکادمی بریتانیا، 2009) academic.oup.com
12. رابرت سی. آلن، انقلاب صنعتی بریتانیا از منظر جهانی (انتشارات دانشگاه کمبریج) cambridge.org
13. جین هامفریز، نقد اقتصاد مبتنی بر دستمزد بالا، نشریه مرور تاریخ اقتصادی (2013) onlinelibrary.wiley.com
14. جوئل موکیر، خاستگاه‌های فکری رشد اقتصادی مدرن، نشریه تاریخ اقتصادی (2005) cambridge.org
15. نیکلاس کرافتس، تبیین انقلاب صنعتی اول: دو دیدگاه (2011)، آرشیو پژوهشی وارویک wrap.warwick.ac.uk
16. رابرت سی. آلن، تغییر فنی، جهانی‌شدن و بازار کار، نشریه اقتصاد باز آکسفورد (2024) academic.oup.com
17. بخش آموزش نشنال جئوگرافیک، انقلاب صنعتی و فناوری education.nationalgeographic.org
18. پارلمان بریتانیا، قانون کارخانه‌های 1833 parliament.uk

Image: Textiles; a belt-driven version of Crompton’s mule. Engravin Wellcome V0024592.jpg — Wikimedia Commons, CC BY 4.0