Kaplumbağa Terbiyecisi Tablosu: İki Versiyon, İki Müze

Kaplumbağa Terbiyecisi’nin 1906 tarihli versiyonu, 12 Aralık 2004’te İstanbul Swissotel’deki müzayedede 5 trilyon eski Türk lirasına satıldı. Bu rakam, liradan altı sıfır atıldıktan sonra 5 milyon liraya denk gelir.

Bu yazıda tablonun kimin eseri olduğunu, iki versiyonunun nerede sergilendiğini ve aralarındaki farkları öğreneceksiniz. 2004’teki müzayedeyi ve “en pahalı tablo” unvanının bugün neden geçerli olmadığını da göreceksiniz.

Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu nedir, kimin eseri?

Kaplumbağa Terbiyecisi, Osman Hamdi Bey’in yağlıboya bir tablosudur. Sanatçı eseri 1906 ve 1907 yıllarında iki versiyon olarak yapmıştır.

Pera Müzesi’nin eser künyesine göre 1906 tarihli ilk versiyon tuval üzerine yağlıboyadır. Ölçüsü 221,5 × 120 santimetredir. Yani tuval, bir yetişkinin boyundan daha uzun ve belirgin biçimde dardır.

Tabloda kırmızı uzun giysili bir erkek figürü durur. Ellerini arkasında kavuşturmuştur ve elinde bir ney vardır. Pera Müzesi, figürün sırtındaki nesneyi nakkare veya kudüm türünde bir vurmalı çalgı olarak tanımlar.

Sahne alçak bir pencereden gelen ışıkla aydınlanır. 1906 kompozisyonunda beş kaplumbağa yerdeki yeşil yapraklarla ilgilenir.

Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu nerede, nerede sergileniyor?

İki versiyon iki ayrı kurumda ve ikisi de İstanbul’dadır.

• 1906 versiyonu: Suna ve İnan Kıraç Vakfı Oryantalist Resim Koleksiyonu’na aittir. İstanbul’daki Pera Müzesi’nde sergilenir. Pera Müzesi bu koleksiyonu Sevgi ve Erdoğan Gönül Galerisi’nde uzun dönemli tematik sergilerle sunar.
• 1907 versiyonu: Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu’ndadır. İstanbul İstiklal Caddesi’ndeki Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nin Türk Resmini İzlemek başlıklı kalıcı sergisinde yer alır.

İki tabloya yan yana bakınca aşağıdaki farkları kendi gözünüzle yakalarsınız.

Kaplumbağa Terbiyecisi neden 2 tane?

İş Sanat, Osman Hamdi Bey’in aynı kompozisyonu yeniden işlemesini bir gelenek içinde açıklar. Oryantalist ressamlar, bir tabloyu farklı boyut ve ayrıntılarla ikinci kez üretirdi. Osman Hamdi Bey de bu yolu izlemiştir.

İkinci tablo kopya değildir. Ayrıntılar değişmiştir ve ikinci tablo bir kişiye armağan edilmiştir. Bu armağan konusuna aşağıda döneceğiz.

İki versiyon arasındaki farklar

İlk fark kaplumbağa sayısıdır. 1906 versiyonunda beş, 1907 versiyonunda altı kaplumbağa vardır.

İkinci fark sağ üst köşededir. 1907 versiyonunda Muhammed yazılı ayrı bir hat levhası bulunur. 1906 versiyonunda bu levha yoktur.

Üçüncü fark pencere önündedir. İkinci tabloda, ilk tabloda bulunmayan bir Çanakkale seramiği testi görülür. Testinin akıtması yeşildir.

Tabloların sağ üstüne ve pencerenin önüne bakarak hangisinin hangisi olduğunu birkaç saniyede ayırt edebilirsiniz.

Tabloda betimlenen mekân ve model kim?

Pera Müzesi’ne göre sahnedeki mimari mekân, Bursa Yeşil Cami’nin üst katındaki bir odadır. Aynı kaynağa göre erkek figürü için Osman Hamdi Bey kendisi modellik etmiştir.

Pencere alınlığında bir hat yazısı vardır. Pera Müzesi’nin açıklamasında bu yazı, kalplerin şifasının sevgiliyle buluşmak olduğu anlamıyla aktarılır.

Kaplumbağa Terbiyecisi’nin hikâyesi ne anlatıyor?

Tablo için iki yorum yan yana dolaşır. İkisi de kesinleşmiş bilgi olarak sunulamaz.

Siyasal alegori yorumu. Bir kurama göre terbiyeci, Osmanlı toplumunu değiştirmeye çalışan aydını temsil eder. Ağır hareket eden kaplumbağalar ise değişimin güçlüğünü simgeler.

Esin kuramı. Alternatif bir açıklamaya göre tablo, Osman Hamdi Bey’in okuduğu Le Tour du Monde dergisindeki bir gravürden esinlenmiştir. Gravür, Japonya’da kaplumbağa eğiten kişileri gösterir.

Hangisini daha ikna edici bulduğunuz size kalmış. Tabloyu gördüğünüzde kaplumbağaların yavaşlığına ve terbiyecinin sakin duruşuna kendiniz bakın.

2004 müzayedesi: 5 trilyon liralık satış

12 Aralık 2004’te İstanbul Swissotel’de bir müzayede yapıldı. TMSF, İktisat Bankası alacakları nedeniyle el konulan koleksiyon kapsamında tabloyu satışa çıkardı. Alıcı Suna ve İnan Kıraç Vakfı oldu.

Salonda yarış vardı. Dönemin haberine göre İstanbul Modern’in telefonla katılan temsilcileri ile Pera Müzesi temsilcileri fiyatı karşılıklı yükseltti. Son bedel 5 trilyon eski liraydı.

Bu tutar elektronik göstergeye sığmadı. Görevliler eksik rakamları kâğıtlarla tamamladı.

Cumhuriyet’in aktardığı değerlendirmeye göre satış yaklaşık 3,5 milyon dolara denk geliyordu. Aynı yazı satışı Türk resim piyasasında bir dönüm noktası olarak niteler. O tarihte Türkiye’de bir sanat eserine ödenen en yüksek bedel olarak kayda geçti.

“Türkiye’nin en pahalı tablosu” doğru mu?

Bugün için hayır. 2004’teki satış kendi döneminin rekoruydu. Ancak Kaplumbağa Terbiyecisi’ni koşulsuz biçimde Türkiye’nin en pahalı tablosu diye tanımlamak yanlıştır.

2019’da Londra’da Osman Hamdi Bey’in başka bir eseri, Kur’an Okuyan Kız, yaklaşık 6,3 milyon sterline satıldı. Bu bedel Kaplumbağa Terbiyecisi’nin satış bedelini aştı.

Yani aynı sanatçının iki tablosu da rekor listesinde yer aldı. Önce Kaplumbağa Terbiyecisi, ardından Kur’an Okuyan Kız.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Salon’daki adı. Tablo, 1 Mayıs 1906’da Paris Grand Palais’de açılan Salon’da bugünkü adıyla sergilenmedi. Fransızca başlığı, Kaplumbağalı Adam anlamına geliyordu.
• İthaf. İkinci tablodaki Fransızca ithaf, eserin 1907’de Münir Paşa’ya sevgiyle armağan edildiğini belirtir.
• Mektup. Osman Hamdi Bey, tablodan 37 yıl önce Bağdat’tan babasına bir mektup yazdı. Mektupta eline ulaşan Le Tour du Monde sayısını zevkle okuduğunu bildirdi.
• Müzayedede kâğıt rakamlar. 2004’te fiyat göstergeye sığmadı. Eksik rakamlar kâğıtlarla tamamlandı.
• Testi. Çanakkale seramiği yeşil akıtmalı testi yalnızca 1907 versiyonunda var.

Kısa kronoloji

1. 1869 Osman Hamdi Bey, Bağdat’tan babasına yazdığı mektupta Le Tour du Monde dergisini okuduğunu bildirdi.
2. 1906 Bugün Pera Müzesi’nde bulunan ilk versiyon yapıldı.
3. 1 Mayıs 1906 İlk versiyon, Paris Grand Palais’deki Salon’da Kaplumbağalı Adam başlığıyla sergilendi.
4. 1907 Altı kaplumbağalı ve Münir Paşa’ya ithaf edilen ikinci versiyon yapıldı.
5. 12 Aralık 2004 Suna ve İnan Kıraç Vakfı, ilk versiyonu müzayedede 5 trilyon eski liraya satın aldı.
6. 2019 Kur’an Okuyan Kız, Londra’da Kaplumbağa Terbiyecisi’nin satış bedelini aşan bir fiyata satıldı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Kaplumbağa Terbiyecisi tr.wikipedia.org
2. Pera Müzesi — Osman Hamdi Bey Öğretmen Rehber Kitapçığı peramuzesi.org.tr
3. Pera Müzesi — Oryantalist Resim Koleksiyonu peramuzesi.org.tr
4. İş Sanat — Kaplumbağa Terbiyecisi issanat.com.tr
5. Wikipedia — The Tortoise Trainer en.wikipedia.org
6. Yeni Şafak — 13 Aralık 2004 tarihli müzayede haberi yenisafak.com
7. Cumhuriyet — Duvarlara asılan servet: Boya ve tuval cumhuriyet.com.tr
8. Anadolu Ajansı — Osman Hamdi Bey’in tablosu 6 milyon 315 bin sterline satıldı aa.com.tr

Görsel: Osman Hamdi Bey – The Tortoise Trainer – Google Art Project.jpg — Osman Hamdi Bey, Public domain