Meksika’nın kuzeyindeki en büyük Kolomb öncesi yerleşim, bugünkü Illinois’te, bir toprak höyüğün çevresinde kurulmuştu. Cahokia’nın merkezindeki Monks Mound yaklaşık 30 metre yüksekliktedir ve tabanı yaklaşık altı hektara yayılır. Üstelik bu kentin özgün adını bile bilmiyoruz.
Bu yazıda Cahokia’nın nerede olduğunu, ne kadar büyük olduğunu ve neden boşaldığını okuyacaksınız. Kentin sonuna dair kuraklık, taşkın ve ormansızlaşma gibi rakip kuramları da tek tek göreceksiniz. Araştırmacılar bu konuda hâlâ uzlaşmış değil.
Cahokia nerede?
Cahokia, ABD’nin Illinois eyaletinde, Collinsville yakınlarındadır. St. Louis’in yaklaşık 13 kilometre kuzeydoğusunda yer alır. Bugün St. Louis’te yaşayan biri, bin yıl önceki bir yerleşimin kalıntılarına çok yakın oturuyor.
UNESCO, Cahokia’yı Meksika’nın kuzeyindeki en büyük Kolomb öncesi yerleşim olarak tanımlar. Aynı kuruma göre burası Mississippi kültürünün önemli bir dinî, ekonomik ve kültürel merkeziydi. Ören yeri 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Cahokia Mounds’ta ne var?
Cahokia en geniş döneminde yaklaşık 1.600 hektara yayılıyordu. İçinde yaklaşık 120 insan yapımı toprak höyük vardı. Höyükler iki iş görüyordu. Bir kısmı kamusal yapıların yükseltildiği platformdu, bir kısmı ise mezar anıtıydı.
En büyüğü Monks Mound’dur. Yaklaşık 30 metre yüksekliğinde, dört teraslı bir yapıdır ve tabanı yaklaşık altı hektardır. Kentin merkezinde durur. Bu yığın tümüyle toprak ve insan emeğiyle yükseltilmiştir.
Çekirdek alan 1925’ten beri kamusal koruma altındadır. Ziyaretçi yorumlama merkezi ise 1989’da açıldı. Müzeyi gezmeyi planlıyorsanız bu merkez, höyüklerin bağlamını anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır.
Cahokia gerçekten Londra’dan büyük müydü?
Cahokia Mounds’un resmî sitesi, yaklaşık 1100’deki 20.000 kişilik nüfusu dönemin Londra’sından büyük olarak sunar. Bu karşılaştırma kesin sayımlara dayanmaz. Tarihsel nüfus tahminlerine dayanan bir iddiadır ve tartışmaya açıktır.
UNESCO’nun tahmini daha temkinlidir. Ona göre 1050–1150 arasındaki doruk döneminde nüfus 10.000–20.000 kişiydi. Yani aralık geniştir. Kesin rakam yerine, on binlerce kişilik bir merkezden söz etmek daha doğrudur.
Benson, Pauketat ve Cook’un 2009 araştırmasına göre 1050–1100 arasında kentin merkezi planlı biçimde inşa edildi. Aynı dönemde kente büyük bir nüfus akışı yaşandı. Şehir, yavaş yavaş büyüyen bir köy değil, kısa sürede hızla şekillenen bir merkezdi.
Cahokia adı nereden geliyor?
Kentin özgün adı bilinmiyor. Cahokia adı, Fransızların 17. yüzyılda bölgede karşılaştığı Illiniwek topluluklarından Cahokia halkından alınmıştır. Bu adlandırma eski kent halkıyla doğrudan soy bağını kanıtlamaz. Yani bugünkü ad, bin yıl önce orada yaşayanların kendilerine verdiği ad değildir.
Kısa kronoloji
- 1050–1100: Kent merkezi planlı biçimde inşa edildi. Yoğun göç yaşandı.
- 1050–1150: UNESCO’nun tahminine göre nüfus 10.000–20.000 kişiyle doruğa ulaştı.
- Yaklaşık 1150: 2009 araştırmasına göre Richland tarım yerleşimleri büyük ölçüde terk edildi. Merkez çevresine ahşap duvar yapıldı.
- Yaklaşık 1200: 2009 yeniden kurmasına göre nüfus yaklaşık yüzde 50 azalmıştı.
- 1350–1400: 2021 araştırmasına göre kent terk edildi.
- 1500’ler–1700’ler: Bölgede yeniden artan Yerli nüfus varlığı sürdü.
- 1925: Çekirdek alan kamusal korumaya alındı.
- 1967–1971: Mound 72’de Wisconsin–Milwaukee Üniversitesi ekipleri kazı yaptı.
- 1982: Cahokia Mounds UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.
- 1989: Ziyaretçi yorumlama merkezi açıldı.
- 2024: Kuzey Meydanı çevresindeki eski toprakların karbon izotoplarında 13. yüzyıl sonu kuraklığına bağlı bir çayırlaşma bulunmadığını gösteren araştırma yayımlandı.
Cahokia neden terk edildi?
Kısa yanıt şu: kimse kesin bilmiyor. Bilim insanları birkaç rakip kuram öne sürüyor. Her birinin lehine ve aleyhine bulgular var.
Kuraklık kuramı
2009 araştırması, yaklaşık 1150’de şiddetli bir 15 yıllık kuraklığın sonlarına doğru Richland tarım yerleşimlerinin büyük ölçüde terk edildiğini öne sürer. Bu yerleşimler kentin tarımsal destek ağının önemli bir bölümüydü. Kuramın mantığı basit: yiyecek getiren köyler boşalırsa şehir ayakta kalamaz.
2021 tarihli Scientific Reports çalışması daha sonraki döneme bakar. Horseshoe Gölü’nün 1.600 yıllık oksijen izotopu kaydına göre 1350–1400’deki terk edilme, bölgedeki bu dönemin belki de en şiddetli uzun kuraklığıyla çakışır.
Bu kurama karşı çıkan bir çalışma da var. Rankin ve Mueller’in 2024 araştırması, Kuzey Meydanı çevresindeki eski toprakların karbon izotoplarında 13. yüzyıl sonu kuraklığına bağlı bir çayırlaşma bulmadı. İncelenen alanların sulak niteliğini koruduğunu gösterdi. Yani kuraklık olsa bile tarımı çökerttiği kanıtlanmış değil.
Taşkın kuramı
2015’te açıklanan göl tortusu araştırması, yaklaşık 1200’deki büyük bir Mississippi taşkınını öne çıkardı. Bu taşkın, siyasi istikrarsızlık ve nüfus azalmasıyla aynı döneme rastlıyordu.
2019 tarihli PNAS çalışması da benzer bir yola girdi. Araştırmacılar Horseshoe Gölü tortularındaki dışkı stanollerini nüfus göstergesi olarak kullandı. Yaklaşık 1150’deki nüfus düşüşünü büyük bir taşkın ve azalan yaz yağışlarıyla ilişkilendirdiler. Dışkı stanolleri, nüfusun göl çevresindeki izini tortudan okumaya yarıyor.
Ormansızlaşma kuramı
Bir diğer kurama göre yoğun ağaç kesimi çevrede erozyon ve yerel taşkınlar yarattı. Bu da kentin çözülmesine yol açtı.
Caitlin Rankin’in 2021’de açıklanan incelemesi Cahokia Creek taşkın ovasına baktı. 1050–1400 dönemine ait höyüğün sağlam bir zemin üzerinde durduğunu bildirdi. Beklenen yerel taşkın kanıtları ise bulunmadı.
Tek neden yok
2019 tarihli PNAS çalışması çözülmeyi tek nedene bağlamak yerine iklim baskılarının toplumsal, siyasi ve ekonomik sorunlarla birlikte değerlendirilmesini savunur. Bugün için en güvenli sonuç budur. Cahokia’nın boşalması, ağırlıkları hâlâ tartışılan birkaç etkenin birleşimi gibi görünüyor.
İki tarih arasındaki farka dikkat edin. Nüfus 2009 yeniden kurmasına göre 1200’de yaklaşık yarıya düşmüştü. Terk edilme ise 2021 araştırmasına göre yaklaşık 1350–1400 arasında tamamlandı. Yani bu bir gecede çöken bir kent değildir. Yaklaşık bir iki yüzyıla yayılan bir süreçtir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Göçmenlerin izi dişlerde. 2014 tarihli stronsiyum araştırmasında 87 birey incelendi. Bunların 29’unun en az bir dişi yerel izotop aralığının dışında çıktı. Bu sonuç, Cahokia’ya dışarıdan göçün doğrudan kanıtı olarak yorumlandı. Dişler, kişinin çocukken içtiği suyun ve yediği besinin kimyasal izini taşır.
Güneşe göre kurulan takvim. Cahokia’da yaklaşık beş Woodhenge düzenlemesi belirlendi. Ahşap direklerin gündönümü ve ekinoks günlerindeki Güneş konumlarıyla hizalanması bunların takvim işlevini destekler. Kış gündönümünde gün doğumunu gözlemlemeye yarayan direğin yakınındaki bir çukurdan, üzerinde daire içinde haç motifi bulunan küçük bir seramik kap çıktı.
Mound 72’nin yeniden okunması. Monks Mound’un yaklaşık 850 metre güneyindeki Mound 72’de 1967–1971 kazılarında 250’den fazla insan iskeleti ortaya çıkarıldı. Boncuklu mezar başlangıçta iki erkeğin merkezde bulunduğu bir gömü olarak yorumlanmıştı. 2016’da yayımlanan yeniden inceleme ise erkek-kadın çiftlerini ve en az bir çocuğun varlığını belirledi. Yani aynı mezar, yeni yöntemlerle bambaşka okundu.
Yaklaşık 20.000 kütükten duvar. 2009 araştırması, yaklaşık 1150’de Monks Mound ve Büyük Meydan çevresine yaklaşık 20.000 kütükten oluşan bir ahşap çevre duvarı yapıldığını bildirir.
Cahokia halkı ortadan kayboldu mu?
Hayır. “Kayıp uygarlık” fikri yaygındır ama bulgularla örtüşmez. A. J. White ve çalışma arkadaşlarının 2020 araştırması, eski metropolün terk edilmesinin ardından bölgede Yerli nüfus varlığına ilişkin kanıtlar sundu. Bu varlık 1500’lerde yeniden arttı ve 1700’lere kadar sürdü.
Yani kentin boşalması, insanların yok olduğu anlamına gelmez. Büyük bir merkez dağılmış, bölge ise sonraki yüzyıllarda yeniden yerleşilmiştir. Bu ayrım, Cahokia’yı anlatırken en sık gözden kaçan noktadır.
Cahokia’yı ziyaret etmek
Bugün ören yerini gezebilirsiniz. Monks Mound’u, höyük düzenini ve 1989’da açılan yorumlama merkezini görebilirsiniz. Gitmeden önce Cahokia Mounds State Historic Site’ın resmî sitesine bakmak iyi olur.
Sık sorulan sorular
Cahokia nerede?
Cahokia, ABD’nin Illinois eyaletinde, Collinsville yakınlarında yer alır. St. Louis’in yaklaşık 13 kilometre kuzeydoğusundadır.
Cahokia ne zaman terk edildi?
2021 tarihli bir Scientific Reports araştırması terk edilmeyi yaklaşık 1350–1400 arasına tarihler. Nüfus ise 2009 yeniden kurmasına göre 1200’e gelindiğinde yaklaşık yarıya inmişti.
Cahokia’nın terk edilmesinin tek bir nedeni var mı?
Hayır. Kuraklık, taşkın ve ormansızlaşma kuramları var, ancak her birine karşı bulgular da var. 2019 tarihli PNAS çalışması iklim baskılarının toplumsal ve siyasi sorunlarla birlikte ele alınmasını savunur.
Cahokia halkı yok mu oldu?
Hayır. A. J. White ve arkadaşlarının 2020 araştırması, bölgede 1500’lerde yeniden artan ve 1700’lere kadar süren bir Yerli nüfus varlığına işaret eder. Kentin boşalması halkın ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Cahokia Mounds ne zaman UNESCO listesine girdi?
Cahokia Mounds, 1982’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Türkçe kaynaklarda ören yeri Kahokya adıyla da geçer.
Kaynaklar
- UNESCO — Cahokia Mounds State Historic Site whc.unesco.org
- USGS — Cahokia’s boom and bust in the context of climate change pubs.usgs.gov
- Cahokia Mounds State Historic Site — Ana sayfa cahokiamounds.org
- Cahokia Mounds State Historic Site — Mound 72 cahokiamounds.org
- Wikipedia — Cahokia en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Kahokya tr.wikipedia.org
- Journal of Archaeological Science — Immigrants at the Mississippian polity of Cahokia sciencedirect.com
- Illinois State Museum — Woodhenges museum.state.il.us
- Illinois Experts — Paradigms lost: reconfiguring Cahokia’s Mound 72 beaded burial experts.illinois.edu
- Scientific Reports — Severe Little Ice Age drought in the midcontinental United States during the Mississippian abandonment of Cahokia pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- University of Wisconsin–Madison — As the river rises anthropology.wisc.edu
- PNAS — Fecal stanols show simultaneous flooding and seasonal precipitation change correlate with Cahokia’s population decline pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- The Holocene — Correlating Late-Holocene climate change and population dynamics at Cahokia Mounds journals.sagepub.com
- Washington University in St. Louis — Study: Scant evidence that ‘wood overuse’ at Cahokia caused collapse sciencesources.eurekalert.org
- Archaeology Magazine — Examining the Reason Behind Cahokia’s Abandonment archaeology.org
- UC Berkeley — New study debunks myth of Cahokia’s Native American lost civilization news.berkeley.edu
Görsel: Cahokia Mounds — UNESCO reconstruction.jpg — Thank You (24 Millions ) views, CC BY 2.0
