Hatşepsut kimdir? Firavun olan kadın ve silinen izleri

Metropolitan Müzesi’ndeki Hatşepsut heykellerinin çoğu, bir kadını erkek firavun görünümünde gösterir. Bunların arasında yalnızca 29.3.3 envanter numaralı granit heykel kadın beden özelliklerini korur.

Bu yazıda Hatşepsut’un kim olduğunu, tapınağını nasıl gezebileceğinizi, mumyasının neden tartışıldığını ve adının neden silindiğini öğreneceksiniz. Her bölümde kanıtlanmış olanla tartışmalı olanı ayrı tutuyoruz.

Hatşepsut kimdir?

Hatşepsut, Eski Mısır’ın Yeni Krallık dönemindeki 18. Hanedan’a mensup bir kadın firavundu. Adı Türkçeye “asil kadınların önde geleni” olarak çevrilir.

Babası I. Thutmose, annesi kralın baş eşi Ahmose’ydi. Hatşepsut, baba bir kardeşi olan II. Thutmose ile evlendi. Bu evlilikten kızı Neferure doğdu.

II. Thutmose öldüğünde tahta geçecek varis küçük yaştaydı. Bu çocuk III. Thutmose’ydi ve kralın Iset adlı başka bir eşinden doğmuştu. Hatşepsut onun adına naiplik yaptı.

Bugünkü gibi bir velilik düşünün: çocuk büyüyene kadar işleri yürüten kişi. Hatşepsut bu görevi yaklaşık MÖ 1479’da üstlendi. III. Thutmose’nin saltanatının yedinci yılına gelindiğinde ise firavun unvanını taşıyordu.

Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı firavunluk dönemini yaklaşık MÖ 1473–1458 olarak tarihlendirir.

Hatşepsut’un hikâyesi: naipten firavuna

Hikâyenin kilit noktası, naipliğin firavunluğa dönüşmesidir. Hatşepsut önce III. Thutmose adına naiplik yaptı, sonra firavun unvanını kendi üstlendi. Bu geçişi meşrulaştırmak için görsel bir dil de kurdu.

Metropolitan Müzesi’ndeki heykellerin çoğunda onu erkek firavun görünümünde görürsünüz. Kadın bedenini koruyan 29.3.3 numaralı granit heykel bu kuralın istisnasıdır. Yani aynı hükümdar, farklı heykellerde farklı biçimlerde gösterilmiştir.

Tapınağındaki doğum sahneleri de aynı amaca hizmet eder. Bu sahneler, taht üzerindeki hakkını desteklemek için gerçek babasının tanrı Amun olduğunu ileri sürer.

Yaptırdığı yapılar da saltanatını anlatır. Karnak’taki Kızıl Şapel, Asvan taş ocaklarından çıkarılan dikilitaşlar ve Beni Hasan’daki Pakhet Tapınağı bunlar arasındadır.

Punt seferi

Hatşepsut’un en çok anılan girişimi Punt’a gönderdiği ticaret seferidir. Sefer, hükümdarlık hesabının dokuzuncu yılına, yaklaşık MÖ 1471’e tarihlenir. Dönüşte fildişi ve kokulu maddelerin yanında canlı bitkiler ve bütün ağaçlar da Mısır’a getirildi.

Hatşepsut Tapınağı nerede ve nasıl bir yer?

Hatşepsut Tapınağı, Luksor kentinin karşısında, Nil’in batı kıyısındaki Deyrü’l-Bahri’dedir. Luksor’a gidecekseniz nehrin öbür yakasına geçmeniz gerekir.

MÖ 15. yüzyılda inşa edilen tapınak, rampalarla birbirine bağlanan üç terastan oluşur. Terasları sütunlu revaklar düzenler. Eski Mısır dilindeki adı Djeser-djeseru, yani “kutsalların kutsalı”dır. Bakanlık tasarımını Amun’un baş yöneticisi Senenmut’a atfeder.

Tapınak yalnızca bir yapı değildir. Hatşepsut’un ölümünden sonraki kültüne hizmet eden bir anıt tapınaktır. İçinde Amun, Hathor, Anubis ve I. Thutmose için de ibadet bölümleri bulunur.

Hatşepsut Tapınağı giriş ücreti ne kadar?

Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı’nın 25 Ekim 2026’da kontrol edilen sayfasında giriş ücretleri şöyle listeleniyordu:

Öğrenciyseniz yanınızda öğrenci belgenizi bulundurmak mantıklı olur. Ücretler zamanla değişebileceğinden gitmeden önce bakanlığın bilet sayfasını yeniden kontrol edin.

Hatşepsut mezarı ve mumyası: kimlik tartışması

Hatşepsut’un ilk gömüldüğü yerin Krallar Vadisi’ndeki KV20 olduğu düşünülür. Burada babası I. Thutmose ile birlikte gömüldüğü kabul edilir.

Mumya hikâyesi başka bir mezarda başlar. Howard Carter 1903’te KV60 mezarını açtı. İçinde iki kadın mumyası vardı. Biri Hatşepsut’un sütannesine atfedildi, diğerinin kimliği başlangıçta bilinmiyordu.

2007’de Zahi Hawass’ın ekibi bir açıklama yaptı. Hatşepsut’un adını taşıyan kutudaki azı dişi, KV60A mumyasının eksik dişiyle eşleştirildi. Ekip, mumyanın kraliçeye ait olduğunu duyurdu.

Bu teşhisin bir çekincesi var. Radyolog Ashraf Selim, diş eşleşmesinin kutu içeriğinin gerçekten Hatşepsut’a ait olduğu varsayımına dayandığını kabul etti. Yani eşleşme mutlak kanıt oluşturmuyor.

Hatşepsut’un mumyası nerede?

Hatşepsut’a atfedilen mumya, Kahire’nin Fustat bölgesindeki Ulusal Mısır Medeniyeti Müzesi’nin Kraliyet Mumyaları Salonu’nda sergilenir. Kahire’ye yolunuz düşerse salonu gezi programınıza ekleyebilirsiniz.

Hatşepsut nasıl öldü?

Kesin bir ölüm nedeni yoktur. Eski bir iddia, III. Thutmose’nin emriyle öldürüldüğünü söyler. NMEC bu iddiaya karşı doğal nedenlerle ölümü daha olası bulur.

Bonn Üniversitesi araştırmacıları 2011’de başka bir kuram ortaya attı. Hatşepsut’un adını taşıyan şişedeki kalıntılarda benzo[a]piren buldular. Uzun süreli merhem kullanımının ölümüne katkıda bulunmuş olabileceğini öne sürdüler. Ancak bu bulgu ölüm nedenini kesinleştirmedi.

Adı neden silindi? Yeni araştırma ne diyor?

Hatşepsut’un adlarının ve tasvirlerinin silinmesi, ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra III. Thutmose’nin emriyle yürütüldü. Metropolitan Müzesi bu gecikmeyi kişisel nefretten çok siyasi amaçlarla açıklanabilecek bir durum olarak değerlendirir.

Bir de yeni bir bakış var. Jun Yi Wong’un 24 Haziran 2025’te Antiquity’de yayımlanan araştırması, heykellerdeki hasarın önemli bölümünü nefret saldırısı yerine ritüel etkisizleştirme ve taşların yeniden kullanılmasıyla açıklar.

Bu, silme programının hiç yaşanmadığı anlamına gelmez. Yalnızca heykellerdeki bütün kırık ve izlerin kişisel nefretle açıklanamayacağını söyler.

Hatşepsut, Hz. Âsiye midir?

Hayır, böyle bir özdeşlik doğrulanmış bir tarihsel tespit değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Âsiye maddesine göre Kur’an’ın Kasas 28/9 ve Tahrîm 66/11 ayetlerinde bu kadından adı verilmeden Firavun’un eşi olarak söz edilir. Ansiklopedi, Hatşepsut’la bir özdeşlik kurmaz.

Musa bağlantısı da zaman çizelgesine takılır. Biblical Archaeology Society, Hatşepsut’un Speos Artemidos yazıtındaki yabancıların kovulmasını, Çıkış’ı MÖ 13. yüzyıla yerleştiren tarihlendirmeyle karşılaştırır. Bu karşılaştırmaya göre olaylar iki–üç yüzyıl erken kalır.

Kısa kronoloji

• Yaklaşık MÖ 1479: II. Thutmose’nin ölümünden sonra Hatşepsut, küçük yaştaki III. Thutmose adına naip oldu.
• Yaklaşık MÖ 1473: Bakanlığın tarihlemesine göre Hatşepsut’un firavunluk dönemi başladı.
• Yaklaşık MÖ 1471: Hükümdarlık hesabının dokuzuncu yılında Punt ticaret seferi gerçekleşti.
• Yaklaşık MÖ 1458: Bakanlığın tarihlemesine göre Hatşepsut’un firavunluk dönemi sona erdi.
• Ölümünden yaklaşık 20 yıl sonra: Ad ve tasvirlerine yönelik silme programı yürütüldü.
• 1903: Howard Carter, sonradan Hatşepsut’a atfedilecek mumyanın bulunduğu KV60 mezarını açtı.
• 1998: Leiden ve New York’taki heykel parçaları yeniden birleştirildi.
• 2007: KV60A mumyasının Hatşepsut’a ait olduğu diş eşleşmesine dayanılarak açıklandı.
• 22 Şubat 2015: Tapınaktaki Güneş Kültü Kompleksi ziyaretçilere açıldı.
• 24 Haziran 2025: Antiquity’de heykel hasarını ritüel etkisizleştirme ve yeniden kullanım açısından inceleyen araştırma yayımlandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Tapınaktaki doğum sahneleri, Hatşepsut’un gerçek babasının tanrı Amun olduğunu ileri sürer. Amaç, taht üzerindeki hakkını güçlendirmektir.
• Punt seferinden dönenler yalnızca fildişi ve kokulu maddeler getirmedi. Canlı bitkiler ve bütün ağaçlar da Mısır’a taşındı.
• Metropolitan Müzesi’ndeki 170 santimetrelik Hatşepsut heykelinin Leiden’de bulunan gövdesi ile New York’taki parçaları 1998’de yeniden birleştirildi.
• Müzenin oturan Hatşepsut heykeli 1930’larda, 1979’da ve 1993’te üç büyük restorasyon geçirdi.
• Polonyalı ekibin onardığı Güneş Kültü Kompleksi 22 Şubat 2015’te ziyaretçilere açıldı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Hatşepsut tr.wikipedia.org
2. NMEC — Hatshepsut nmec.gov.eg
3. Wikipedia — Hatshepsut en.wikipedia.org
4. Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı — Hatshepsut Temple egymonuments.gov.eg
5. The Metropolitan Museum of Art — The Female Pharaoh Hatshepsut metmuseum.org
6. The Metropolitan Museum of Art — Queen Hatshepsut Restored metmuseum.org
7. The Metropolitan Museum of Art — The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators resources.metmuseum.org
8. Varşova Üniversitesi — Part of the temple of Hatshepsut was opened to the public en.uw.edu.pl
9. The Global Egyptian Museum — Hatshepsut globalegyptianmuseum.org
10. Archaeological Institute of America — Hatshepsut Found; Thutmose I Lost archive.archaeology.org
11. National Geographic — The King Herself nationalgeographic.com
12. NMEC — Mummies Hall nmec.gov.eg
13. Bonn Üniversitesi — Tödliches Heilmittel entdeckt? uni-bonn.de
14. Antiquity — The afterlife of Hatshepsut’s statuary cambridge.org
15. Biblical Archaeology Society — In the Words of Hatshepsut library.biblicalarchaeology.org

Görsel: Seated Statue of Hatshepsut MET Hatshepsut2012.jpg — Wikimedia Commons, CC0