Harezmşahlar Devleti ve Otrar faciası: Sonun başlangıcı

1218’de bir ticaret kervanı Otrar şehrine girdi ve bir daha çıkmadı. Cüveynî’nin anlatısına göre kervan 450 Müslüman tüccardan oluşuyordu. Bu olay, Orta Asya’nın en geniş devletlerinden birini on üç yıl içinde yok oluşa sürükledi.

Bu yazıda Harezmşahlar Devleti’nin nerede ve ne zaman doğduğunu öğreneceksiniz. Bayrağını, haritasını ve Türklük sorusunu ele alacağız. Sonra Otrar’daki katliamı, Moğol istilasını ve Celâleddin’in son direnişini adım adım izleyeceğiz.

Harezmşahlar Devleti nerede kuruldu?

Devlet, Aral Gölü’nün güneyinde, Ceyhun Nehri boyunca uzanan Harezm bölgesinde doğdu. İlk ve başlıca başkent Gürgenç’ti. Burası bugün Türkmenistan sınırları içindeki Köhne Ürgenç ören yeridir.

Harezmşahlar Devleti ne zaman ve kim tarafından kuruldu?

TDV İslâm Ansiklopedisi, hanedanın kuruluşunu Anuş Tegin’in oğlu Kutbüddin Muhammed’in 1097’de Harezm valiliğine atanmasına bağlar. Hanedanın atası Anuş Tegin’dir. Yani ilk Harezmşah, bağımsız bir fatih olarak değil, atanmış bir vali olarak sahneye çıktı.

Kuruluş tarihi konusunda kaynaklar ayrılır. İngilizce Wikipedia başlangıcı yaklaşık 1077 olarak verir. Türkçe Vikipedi ve TDV İslâm Ansiklopedisi ise 1097’yi esas alır. Türkçe literatürde en sık karşılaşacağınız tarih 1097’dir.

Hanedan sonraki yüzyılda büyüdü. Alâeddin Tekiş, 1194’te son Irak Selçuklu hükümdarı III. Tuğrul’u yenerek İran’daki hâkimiyetini genişletti. Tekiş 1200’de öldü ve oğlu Alâeddin Muhammed Harezmşah oldu. Otrar felaketinde karşımıza çıkan hükümdar odur.

Harezmşahlar Devleti türk mü?

Hanedanın atası Anuş Tegin Türk kökenliydi. Mensup olduğu boy ise kesin olarak belirlenememiştir. Bu yüzden “hangi Türk boyu” sorusuna kaynaklara dayanarak net bir yanıt vermek mümkün değildir.

Devletin kültürel yüzü karışıktı. Harezmşahlar Sünni Müslümandı. Türk kökenli hanedanları Fars kültürünü benimsemişti. Resmî yönetim dili de Farsçaydı. Bugünkü milliyet kavramlarıyla düşünürseniz bu tablo şaşırtıcı görünebilir. Orta Çağ’da hanedan kökeni, saray dili ve halkın günlük dili çoğu zaman ayrı şeylerdi.

Harezmşahlar Devleti bayrağı nasıl görünürdü?

Harezmşahların hükümdarlık alametleri olan bayrak ve çetr siyah renkteydi. Bu, Büyük Selçuklulardaki uygulamanın aynısıdır. Bugünkü anlamda desenli bir devlet bayrağı aramak yanıltıcı olur. O dönemde bayrak, hükümdarın otoritesini gösteren bir işaretti.

Harezmşahlar Devleti haritası: Sınırlar nereye uzanıyordu?

İngilizce Wikipedia’daki yaklaşık 1215 tarihli harita, Moğol istilası öncesindeki imparatorluğu gösterir. Bu haritaya göre devlet, günümüz Orta Asyası’nın, İran’ın ve Afganistan’ın geniş kesimlerine yayılmıştı.

Haritada dikkat edeceğiniz şehirler şunlardır:

• Gürgenç: Başkent, Ceyhun Nehri boyunca.
• Semerkant ve Buhara: Mâverâünnehir’in büyük şehirleri.
• Merv ve Nişabur: Sultan Muhammed’in savunma için garnizon yerleştirdiği önemli şehirler.
• Otrar: Cengiz Han’ın ülkesinden gelen kervanın katledildiği şehir.

Harita, devletin gücünü olduğu kadar zayıflığını da gösterir. Bu kadar geniş bir alanı kısa sürede savunmak çok zordu.

Otrar faciası: Kervan katliamı nasıl yaşandı?

1218’de Cengiz Han’ın ülkesinden ticaret amacıyla gönderilen bir kervan Otrar’a ulaştı. Cüveynî’nin anlatısında kervan 450 Müslüman tüccardan oluşur. Otrar Valisi İnalcık, tüccarları tutuklattı, mallarına el koydu ve öldürttü.

İnalcık’ın gerekçesi tartışmalıdır. Kervanı casuslukla suçladığı iddia edilir. Ancak bu suçlamanın doğruluğu ve Sultan Muhammed’in katliama ne ölçüde katıldığı tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Bu noktadan sonra olaylar hızlandı. Cengiz Han, suçluların teslim edilmesini ve kervanın mallarının tazminini isteyen bir elçilik heyeti gönderdi. Heyetin akıbeti anlatılara göre değişir. İngilizce Wikipedia bir elçinin öldürülüp diğer ikisinin aşağılandığını aktarır. Iranica’nın Alâeddin Muhammed maddesi ise üç elçinin öldürüldüğünü bildirir. Hangi anlatıyı seçerseniz seçin, sonuç aynıdır: diplomasi yolu kapandı.

Bir ticaret yolunda mal güvenliği bozulursa ne olur? Bugün bir kargo şirketinin paketlerinizi kaybetmesi sizi kızdırır. O çağda ise kervan güvenliği, iki devlet arasındaki en temel güvendi. Otrar’da bu güven yok edildi.

Moğol istilası nasıl ilerledi?

Cengiz Han’ın orduları 1219’un sonlarına doğru Harezmşahların topraklarına girdi. Sultan Muhammed, kuvvetlerini Semerkant, Merv ve Nişabur gibi önemli şehirlerin garnizonlarına dağıtarak savunma yapmayı seçti. Sahada tek bir büyük orduyla karşılaşmak yerine şehirlerin surlarına güvendi.

İlk darbe Otrar’a indi. 1219’da başlayan kuşatmanın ardından Moğollar şehrin surlarını ve iç kalesini yıktı. Nüfusun önemli bölümünü sürgün ettiler ve İnalcık’ı idam ettiler.

1220’de sıra Mâverâünnehir’e geldi. Moğollar Buhara ve Semerkant’ı yağmaladı ve bölgenin büyük bölümünü ele geçirdi. Şehirlere dağıtılan savunma, birbirine yardım edemeyen tek tek kalelere dönüştü.

Sultan Muhammed Moğollardan kaçtı. Aralık 1220’de Hazar Denizi’ndeki Âbeskûn adalarından birinde öldü. Bir imparatorun sonu, bir adadaki sığınak oldu.

Gürgenç ise dört aylık kuşatmanın ardından Nisan 1221’de Moğolların eline geçti. Devletin ilk başkenti böylece düştü.

Celâleddin Harezmşah: Çöken devletin son direnişi

Merkez çökmüştü, ama mücadele bitmedi. Celâleddin Harezmşah, 1221’de Parvan’da Şiki Kutugu Noyan komutasındaki Moğol ordusunu mağlup etti.

Sonuç değişmedi. Cengiz Han, 26 Kasım 1221’de Sind Nehri kıyısında Celâleddin’i yenilgiye uğrattı. Celâleddin nehri geçerek Hindistan’a sığındı.

Sonra geri döndü. 1225’te Tebriz’i ele geçirip başkent yaptı. Harezmşah yönetimini Azerbaycan merkezli olarak sürdürdü. Devlet artık Ceyhun kıyısında değil, Azerbaycan’daydı.

Son büyük yenilgi 1230’da Yassıçemen’de geldi. Harezmşahlar bu savaştan sonra zayıfladı ve Celâleddin’in 1231’de öldürülmesiyle sona erdi. Böylece Otrar’daki katliamdan yaklaşık on üç yıl sonra devlet tarih sahnesinden çekildi.

Kısa kronoloji

1. 1097 Kutbüddin Muhammed’in Harezm valiliğine atanması; TDV’nin hanedan için kabul ettiği başlangıç
2. 1194 Alâeddin Tekiş’in III. Tuğrul’u yenmesi
3. 1200 Alâeddin Muhammed’in tahta çıkması
4. 1218 Otrar’da ticaret kervanının katledilmesi ve ardından gönderilen heyete saldırılması
5. 1219 Moğol istilasının ve Otrar kuşatmasının başlaması
6. 1220 Buhara ve Semerkant’ın düşmesi
7. Aralık 1220 Alâeddin Muhammed’in Hazar Denizi’ndeki sığınağında ölmesi
8. Nisan 1221 Gürgenç’in Moğollar tarafından ele geçirilmesi
9. 1221 Celâleddin’in Parvan’da Moğolları yenmesi
10. 26 Kasım 1221 Sind Nehri Muharebesi; Celâleddin’in Hindistan’a geçmesi
11. 1225 Celâleddin’in Tebriz’i başkent yapması
12. 1230 Yassıçemen yenilgisi
13. 1231 Celâleddin’in öldürülmesi; devletin sonu

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Otrar’ın hikâyesi 1219’da bitmedi. Bu ayrıntılar, şehri yalnızca bir yıkım sahnesi olarak görmenizi engelleyecektir.

• Bir ismi var: Otrar’da öldürülen Müslüman tüccarların önderlerinden biri Hâce Ömer Otrârî adıyla kaydedilmiştir.
• Şehir yeniden canlandı: Moğol yıkımından sonra Otrar toparlandı. Timur 1405’te bu şehirde öldü.
• Çok uzun bir yerleşim: University College London’ın arkeolojik veri kaydına göre Otrar’da yerleşim en az V. yüzyıldan XVIII. yüzyıldaki nihai terk edilişe kadar sürdü.
• Vaha ve kazılar: Otrar, yaklaşık 200 kilometrekarelik bir vahanın merkezindedir. Sistematik kazı çalışmaları 1969’da başlayan Otrar Kapsamlı Arkeoloji Heyeti ile gelişmiştir.
• Müze: Buluntular, yakındaki Şaulder kasabasındaki devlet arkeoloji müzesinde sergilenir. Müze aynı zamanda araştırma merkezi olarak çalışır.
• Alternatif bir kuram: Otrar vahasının gerilemesi geleneksel olarak XIII. yüzyıl Moğol istilasına bağlanır. Toonen ve çalışma arkadaşlarının 2021 tarihli araştırma özeti ise kanal terklerinin tarihlemesini kullanır. Bu çalışma, kuraklığın ve nehir değişimlerinin istiladan önce başlayan rolünü vurgular.

Otrar’ı gezmeyi düşünüyorsanız önce Şaulder’deki müzeye bakmak, ören yerini anlamanızı kolaylaştırır.

Harezmşahlar Devleti tarihi: Hangi kitaplara bakmalı? (Kafesoğlu ve PDF)

Türkçede önemli bir monografi, İbrahim Kafesoğlu’nun Harezmşahlar Devleti Tarihi kitabıdır. Kitap Türk Tarih Kurumu tarafından Ankara’da 1956’da yayımlanmıştır.

PDF arıyorsanız doğrulanabilir bir kaynak var. Aydın Taneri’nin “Hârizmşahlar” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1997 tarihli 16. cildinin 228–231. sayfalarında yayımlanmıştır. Maddenin sayfasında basılı nüshanın PDF indirme bağlantısı bulunur. Üçüncü taraf sitelerdeki taranmış kopyalar yerine bu resmî sayfayı kullanmanızı öneririz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hârizmşahlar islamansiklopedisi.org.tr
2. Türk Dünyası Ansiklopedisi — Hârizmşahlar Devleti turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
3. Wikipedia — Khwarazmian Empire en.wikipedia.org
4. Wikipedia — Mongol invasion of the Khwarazmian Empire en.wikipedia.org
5. Encyclopaedia Iranica — Otrār iranicaonline.org
6. Encyclopaedia Iranica — ʿAlāʾ-al-Dīn Moḥammad iranicaonline.org
7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Celâleddin Hârizmşah islamansiklopedisi.org.tr
8. Vikipedi — Harezmşahlar Devleti tr.wikipedia.org
9. University College London — Otrar archaeological site rdr.ucl.ac.uk

Görsel: Ala Al-Din Muhammad Khwarazmshah gold coin.jpg — M.samei, CC BY-SA 4.0