Doğu Hindistan Şirketi: Ticaretten Ordulara Giden Yol

Bir ticaret şirketinin kendi ordusu olabilir mi? Britanya Doğu Hindistan Şirketi’nin 19. yüzyılın başlarında yaklaşık 250.000 kişilik bir ordusu vardı. Askerlerin büyük çoğunluğu Hintliydi.

Bu yazıda şirketin 31 Aralık 1600’deki kuruluşundan 1 Haziran 1874’teki feshine kadar nasıl ilerlediğini izleyeceksiniz. Önce ticaret, sonra ittifaklar, savaşlar ve vergi yetkisi geldi. Sonunda devlet denetimi ve 1857 ayaklanması şirketin yönetim yetkilerini sona erdirdi.

Britanya Doğu Hindistan Şirketi nedir ve Hindistan’a nasıl girdi?

Şirket, 31 Aralık 1600’de Kraliçe I. Elizabeth’in verdiği ticaret imtiyazıyla kuruldu. Sahipleri hissedarlardı. Londra’daki yönetimi, hissedarlara karşı sorumlu 24 seçilmiş direktör oluşturuyordu. Bugün bir şirketin hissesini alıp yıllık toplantıda oy kullanan biri, o düzenin uzak bir akrabasını tanır.

Başlangıçta hedef Güneydoğu Asya’nın Baharat Adaları’ydı. İngiltere’de Hint kumaşlarına talep arttıkça Hindistan ticareti öne çıktı. Şirketin gemileri Hindistan’a ilk kez 1608’de Surat Limanı’ndan ulaştı.

İzin meselesi diplomasiyle çözüldü. İngiltere Kralı I. James’in elçisi Thomas Roe, 1615’te Babür İmparatoru Cihangir’in sarayına gitti. Roe, İngilizlerin Surat’taki ticari faaliyetlerini destekleyen izinler aldı. Yani ilk adımı güç değil, Babür hükümdarının verdiği izin attırdı.

Ticaret merkezlerinden ordulara: Şirket nasıl silahlandı?

Şirketin ticaret merkezlerine ‘factory’ deniyordu. Bu kelime bugünkü gibi fabrika anlamına gelmiyordu. Basra ve Bender Abbas gibi yerlerdeki factory’ler, ‘factor’ denen temsilcilerin mal alıp sattığı ticaret merkezleriydi.

Bu merkezlerin muhafızları zamanla büyüdü. National Army Museum’a göre İngiliz-Fransız rekabetinin 1740’larda Hindistan’a yayılması, küçük muhafız birliklerinin büyüyen ordulara dönüşmesini hızlandırdı.

Sonuçta şirketin Bengal, Bombay ve Madras adlı üç başkanlık bölgesinin her biri kendi ordusunu bulundurdu. Üç ayrı ordu, tek bir ticaret şirketinin emrindeydi.

Plassey ve Buxar: Savaş alanında ne oldu?

Robert Clive komutasındaki kuvvetler, 23 Haziran 1757’de Plassey’de Bengal Nevvabı Siracüddevle’nin ordusunu yendi. Ancak sonuç yalnızca silahla belirlenmedi. Clive ve Jagat Seth bankacı ailesi, Plassey öncesinde Mir Cafer’e Bengal tahtını gizlice vaat etmişti. Mir Cafer ise savaş sırasında kuvvetlerini çatışmaya sokmadı.

Bir ayrıntı daha önemlidir: Clive’ın yaklaşık 3.000 kişilik kuvvetinin 2.100’ünü Hintli sipahiler oluşturuyordu. Plassey’i ‘İngilizlerin zaferi’ diye özetlemek, bu dengeyi görmezden gelmek olur.

1764 Buxar Muharebesi’nde ise yaklaşık 7.000 şirket askeri, yaklaşık 40.000 kişilik karşı kuvveti yendi. Rakamlar, şirket ordusunun artık ciddi bir güç olduğunu gösteriyor.

1765 divani hakkı: Savaşı vergiler finanse etti

Asıl dönüm noktası bir savaş değil, bir belgeydi. Babür İmparatoru 1765’te şirkete divani hakkını verdi. Bu hak, şirkete Bengal, Bihar ve Orissa’nın gelirlerini toplama yetkisi sağladı.

İşin mantığı basit. Gelir toplayan şirket, o geliri askerî genişlemeye harcayabiliyordu. Düşünün: maaşınızı bordro yerine kendiniz hesaplıyor ve kasayı kendiniz tutuyorsunuz. Şirket Bengal’de böyle bir konumdaydı.

Bundan önce, 1717’de Babür hükümdarından Bengal’deki ticaretine gümrük muafiyeti tanıyan bir ferman almıştı. Muafiyet ticareti, divani hakkı ise vergi geliri sağlamıştı.

Doğrudan yönetim ve prenslikler

Şirket her yeri aynı biçimde yönetmedi. Haydarabad ve Gwalior gibi prensliklerde yerel hükümdarlarla askerî ittifaklar yaptı. Bu ittifaklarda konuşlandırdığı birlikler aracılığıyla nüfuz kurdu.

Genişleme savaşlarla da sürdü. National Army Museum, şirketin genişlemesinin Mysore’a karşı 1767–1799, Marathalara karşı 1775–1818 ve Sihlere karşı 1845–1849 savaşlarını kapsadığını yazıyor. Aynı müzeye göre şirket, 1850’lerin ortasında Hint altkıtasının yaklaşık üçte ikisini yönetiyordu.

Londra şirketi neden denetime aldı?

1772’de şirket mali krize girdi. Britanya hükümeti müdahale etti ve Parlamento şirket yönetimini incelemeye başladı.

Bu inceleme, 1773 Düzenleme Yasası’nı getirdi. Yasa, şirket toprakları üzerinde genel yetki kullanacak bir genel vali makamı ve dört üyeli bir konsey oluşturdu.

Denetim 1784’te güçlendi. Kurulan Board of Control, şirketin siyasi ve idari işlerini devlet denetimine aldı. Ticari faaliyetleri ise doğrudan denetlemiyordu. Yani devlet, şirketin ‘yönetici’ yüzünü kontrol ediyor, ‘tüccar’ yüzüne dokunmuyordu.

1833’te şirketin son ticaret tekeli olan Çin çayı tekeli kaldırıldı. Ancak Hindistan’daki siyasi ve idari görevleri sürdü. Bir noktadan sonra şirket, ticaret yapmayan ama yönetmeye devam eden bir kuruma dönüşmüştü.

Awadh’ın ilhakından 1857’ye: Sonun başlangıcı

Şirket, Awadh’ı 1856’da yerel hükümdarın kötü yönetimini gerekçe göstererek ilhak etti. Bir yıl sonra, 1857’de şirket yönetimine karşı büyük bir ayaklanma başladı. Bu ayaklanmanın bastırılmasında şirket ordusu son derece sert şiddet kullandı.

Sonuç hızlı geldi. 1858 Hindistan Yönetimi Yasası, şirketin idari yetkilerini kaldırdı. Hindistan’daki topraklarını ve silahlı kuvvetlerini Britanya Kraliyeti’ne devretti. Hissedarlara Parlamento tarafından tazminat ödenmesinin ardından şirket, 1 Haziran 1874’te feshedildi.

Kısa kronoloji

1. 31 Aralık 1600 Şirket kraliyet imtiyazıyla kuruldu.
2. 1608 Şirket gemileri Surat Limanı’na ulaştı.
3. 1615 Thomas Roe, Babür İmparatoru Cihangir’in sarayına elçi olarak gitti.
4. 1717 Şirket, Bengal’de gümrük muafiyeti sağlayan fermanı aldı.
5. 1740’lar İngiliz-Fransız rekabeti şirket ordularının büyümesini hızlandırdı.
6. 23 Haziran 1757 Plassey’de Bengal Nevvabı’nın ordusu yenildi.
7. 1764 Buxar Muharebesi kazanıldı.
8. 1765 Bengal, Bihar ve Orissa gelirlerini toplama hakkı verildi.
9. 1772 Şirket mali krize girdi.
10. 1773 Düzenleme Yasası ile genel vali makamı oluşturuldu.
11. 1784 Board of Control siyasi ve idari denetimi üstlendi.
12. 1833 Çin çayı tekeli kaldırıldı.
13. 1856 Awadh ilhak edildi.
14. 1857 Şirket yönetimine karşı büyük ayaklanma başladı.
15. 1858 Yönetim yetkileri Kraliyet’e devredildi.
16. 1 Haziran 1874 Şirket feshedildi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İlk ayrıntı bayrakla ilgili. Şirket bayrağında 9 ile 13 arasında değişen kırmızı-beyaz yatay şeritler bulunuyordu. Gönder tarafındaki üst köşe, 1707 ve 1801’de Britanya bayrağında yapılan değişikliklere uyarlanıyordu.

Greenwich’teki AAA0970 numaralı dokuz şeritli şirket bayrağı ise orijinal değil. Royal Museums Greenwich kaydına göre bu, William Foster’ın sağladığı tasarımla yaklaşık 1911’de yapılmış bir kopyadır.

İkinci ayrıntı ticaret işaretidir. Şirketin işareti, üstünde ‘4’ biçimli bir sembol bulunan ve içinde çapraz çizgilerle EIC harfleri yer alan bir kalp biçimindeydi.

Üçüncü ayrıntı paraya dair. Kalküta’da basılan 1835 tarihli şirket rupisinde IV. William’ın portresi, İngilizce ve Farsça değer ifadeleri ile ‘EAST INDIA COMPANY’ yazısı vardı. Üstelik Museums Victoria’daki NU 46270 numaralı rupide 1835 yazmasına rağmen darphane müdürü William Forbes’u gösteren bir F işareti bulunuyor. Bu işaret, sikkenin aslında 1836–1840 arasında basıldığını gösterir. Müze koleksiyonlarında bir tarih yazısının her zaman basım yılı olmadığını bu örnek açıkça gösteriyor.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Britanya Doğu Hindistan Şirketi tr.wikipedia.org
2. Qatar Digital Library / British Library — A Brief History of the English East India Company qdl.qa
3. UCLA MANAS — East India Company southasia.ucla.edu
4. National Army Museum — Armies of the East India Company nam.ac.uk
5. National Army Museum — Battle of Plassey nam.ac.uk
6. UK Parliament — Parliament and the East India Company parliament.uk
7. UK Parliament — East India Company and Raj 1785–1858 parliament.uk
8. English Wikipedia — East India Company en.wikipedia.org
9. Royal Museums Greenwich — Honourable East India Company ensign rmg.co.uk
10. Museums Victoria — Coin, 1 Rupee, East India Company collections.museumsvictoria.com.au

Görsel: India 1835 2 Mohurs.jpg — National Museum of American History, Public domain