فاجعه تایتانیک: چرا کشتی «غرق‌نشدنی» در اقیانوس غرق شد؟

شب 14 آوریل 1912، آب به شش محفظه کشتی‌ای راه یافت که برای شناور ماندن با چهار محفظه آب‌گرفته ساخته شده بود. همین فاصله میان توان طراحی و میزان آسیب، اصل ماجرای تایتانیک (Titanik) است. اگر شما هم از خود پرسیده‌اید چطور کشتی‌ای که تقریباً غرق‌نشدنی توصیف می‌شد در کمتر از سه ساعت فرو رفت، پاسخ را باید در عبور هم‌زمان از چند حد تحمل جست‌وجو کنید. ماجرا فقط یک اشتباه بزرگ نبود.

لقب «غرق‌نشدنی» هرگز یک وعده نبود

موزه‌های سلطنتی گرینویچ تأکید می‌کنند که عبارت به‌کاررفته درباره تایتانیک «عملاً غرق‌نشدنی» بود. یعنی تقریباً غرق‌نشدنی، نه تضمینی برای غرق نشدن. این اطمینان از طراحی بدنه می‌آمد. تایتانیک 16 محفظه آب‌بند داشت و می‌توانست با آب‌گرفتگی حداکثر چهار محفظه شناور بماند.

این کشتی برای شرکت وایت استار لاین در کشتی‌سازی هارلند اند وولف در بلفاست ساخته شد. ساخت آن در 31 مارس 1909 آغاز شد. بدنه در 31 مه 1911 به آب انداخته شد. کمتر از یک سال بعد، در 10 آوریل 1912، تایتانیک در نخستین سفر خود، ساوت‌همپتون را به مقصد نیویورک ترک کرد.

غرق شدن تایتانیک: در 14 و 15 آوریل 1912 چه اتفاقی افتاد؟

در ساعت 23.40 روز 14 آوریل 1912، تایتانیک در اقیانوس اطلس شمالی از سمت راست سینه کشتی با یک کوه یخ برخورد کرد. برخورد به پنج محفظه آسیب شدید و به محفظه ششم آسیب خفیف‌تری زد. حد تحمل طراحی، چهار محفظه بود. از همان لحظه، غرق شدن کشتی اجتناب‌ناپذیر شد.

این روند تدریجی بود، اما نمی‌شد جلوی آن را گرفت. هرچه سینه کشتی پایین‌تر می‌رفت، سطح آب دریا از بالای دیواره‌های جداکننده بالاتر می‌آمد و به محفظه بعدی سرریز می‌کرد. آب‌گرفتگی هر محفظه تازه، سینه کشتی را باز هم پایین‌تر می‌کشید و راه ورود آب به محفظه بعدی را باز می‌کرد. تایتانیک در ساعت 02.20 روز 15 آوریل 1912، حدود 2 ساعت و 40 دقیقه پس از برخورد، غرق شد. کشتی هنگام فرو رفتن از هم شکست و بقایای آن در بستر دریا پراکنده شد.

آیا سرعت مقصر بود؟

تحقیقات کمیسر سوانح دریایی بریتانیا در سال 1912 نشان داد که تایتانیک هنگام برخورد با کوه یخ، حدود 22 گره دریایی سرعت داشت. دادگاه این سرعت را برای شرایط آن شب بیش از حد دانست.

در روایت رایجی گفته می‌شود ناخدا به دنبال شکستن رکورد سرعت عبور از اقیانوس اطلس بود. موزه‌های سلطنتی گرینویچ هیچ پشتوانه‌ای برای این ادعا نیافته‌اند. تایتانیک برای پیشی گرفتن از لوزیتانیا یا مورتانیا طراحی نشده بود. سرعت کشتی با توجه به وجود یخ زیاد بود؛ موضوع مسابقه سرعت نبود.

قایق‌های نجات: مطابق قانون، اما همچنان ناکافی

تایتانیک 20 قایق نجات داشت که برای 1,178 نفر جا داشتند. حدود 2,200 مسافر و خدمه در کشتی بودند. همین حساب ساده بخش بزرگی از تلفات را توضیح می‌دهد.

نکته‌ای که بیشتر خوانندگان را متعجب می‌کند این است: تعداد این 20 قایق از حداقل مقرر در قوانین آن زمان بیشتر بود. کشتی مقررات را رعایت کرده بود. شما ساختمانی را تصور کنید که بازرسی آتش‌نشانی را پشت سر می‌گذارد، چون خروجی‌های آن با آیین‌نامه‌ای قدیمی برای جمعیتی کمتر مطابقت دارند. مدارک قانونی کامل است، اما افراد داخل ساختمان ایمن نیستند.

تحقیقات بریتانیا به ناکامی دومی هم اشاره کرد. دست‌کم هشت قایق نجات که از کشتی جدا شدند، با ظرفیت کامل پر نشده بودند. صندلی‌های موجود خالی ماندند.

چند نفر جان باختند؟

حدود 1,500 نفر در این فاجعه جان باختند. بسیاری از آن‌ها بر اثر غرق‌شدگی نمردند. آن‌ها در آبی با دمای حدود −2 درجه سانتی‌گراد جان دادند. رقم دقیق به این بستگی دارد که شما کدام منبع را بخوانید. مؤسسه اسمیتسونین از 1,522 جان‌باخته خبر می‌دهد. آرشیو ملی آمریکا رقم 1,517 نفر را ثبت کرده است.

کشتی کارپاتیا بازماندگان داخل قایق‌ها را سوار کرد. این عملیات نجات از ساعت 04.10 تا 08.30 صبح 15 آوریل 1912 ادامه داشت.

تایتانیک کجا غرق شد و لاشه آن اکنون کجاست؟

تایتانیک در بستر اقیانوس اطلس شمالی، در آب‌های نزدیک نیوفاندلند و در عمق حدود 3,810 متری قرار دارد. لاشه کشتی در 1 سپتامبر 1985، طی مأموریت مشترک مؤسسه اقیانوس‌شناسی وودز هول و مؤسسه فرانسوی IFREMER پیدا شد. این گروه از سامانه تصویربرداری آرگو استفاده کرد که از روی کشتی پژوهشی نور هدایت می‌شد.

در سال 1994، دادگاهی حق انحصاری بیرون آوردن اشیا از محل لاشه را به شرکت آر‌ام‌اس تایتانیک، اینک. (RMS Titanic, Inc.) واگذار کرد. این حق، شرکت را مالک لاشه نمی‌کند. در 15 آوریل 2012، مدت حضور لاشه در زیر آب به 100 سال رسید. به این ترتیب، لاشه مشمول کنوانسیون 2001 یونسکو درباره حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب شد.

پس از این فاجعه چه تغییر کرد؟

نخستین کنوانسیون سولاس (SOLAS)، معاهده بین‌المللی ایمنی جان اشخاص در دریا، در سال 1914 تصویب شد. این معاهده مستقیماً در پی فاجعه تایتانیک شکل گرفت. مقرراتی که امروز شما هنگام سوار شدن به کشتی مسافربری یا کشتی کروز از آن‌ها بهره می‌برید، ریشه در همان معاهده دارند.

خط زمانی

1. 31 مارس 1909 ساخت تایتانیک در بلفاست آغاز می‌شود.
2. 31 مه 1911 بدنه در کشتی‌سازی هارلند اند وولف به آب انداخته می‌شود.
3. 10 آوریل 1912 تایتانیک نخستین سفر خود را از ساوت‌همپتون آغاز می‌کند.
4. 14 آوریل 1912، ساعت 23.40 تایتانیک در اقیانوس اطلس شمالی با یک کوه یخ برخورد می‌کند.
5. 15 آوریل 1912، ساعت 02.20 تایتانیک غرق می‌شود.
6. 15 آوریل 1912، ساعت 04.10–08.30 کارپاتیا بازماندگان را از قایق‌های نجات سوار می‌کند.
7. 1914 نخستین کنوانسیون سولاس تصویب می‌شود.
8. 1 سپتامبر 1985 لاشه کشتی طی مأموریت مشترک آمریکا و فرانسه پیدا می‌شود.
9. 1994 دادگاه حق انحصاری بیرون آوردن اشیا از محل لاشه را به شرکت آر‌ام‌اس تایتانیک، اینک. می‌دهد.
10. 15 آوریل 2012 لاشه کشتی مشمول کنوانسیون 2001 یونسکو درباره میراث فرهنگی زیر آب می‌شود.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

شکاف عظیمی در کار نبود. نقشه‌برداری سونار که مؤسسه ملی استانداردها و فناوری آمریکا (NIST) گزارش کرده، به‌جای یک پارگی طولانی، شش ناحیه باریک آسیب‌دیده را در سمت راست بدنه نشان داد. مجموع مساحت بازشدگی آن‌ها فقط حدود 1 متر مربع بود. همین مساحت کم کافی بود، چون آسیب در شش محفظه پخش شده بود.

نجات به یک هدفون وابسته بود. اپراتور بی‌سیم کارپاتیا مشغول درآوردن لباس‌هایش برای خواب بود که پیام کمک تایتانیک رسید. او فقط به این دلیل پیام را شنید که هنوز هدفونش را برنداشته بود.

یک ساعت جیبی روی 03.07 متوقف شد. رابرت داگلاس نورمن، 27 ساله، در غرق شدن کشتی جان باخت. ساعت جیبی او در مجموعه موزه‌های سلطنتی گرینویچ نگهداری می‌شود و ساعت 03.07 را نشان می‌دهد؛ زمانی پس از غرق شدن کشتی در ساعت 02.20. موزه احتمال می‌دهد ساعت او با زمان محلی کشتی تنظیم نشده بوده باشد. اگر شما هم پس از یک پرواز فراموش کرده باشید ساعت تلفنتان را تنظیم کنید، این مشکل برایتان آشناست.

قایق‌های نجات از آزمون قانون گذشته بودند. این 20 قایق نمی‌توانستند همه را حمل کنند، اما تعدادشان از حداقل قانونی آن روز بیشتر بود. مقررات هم، در کنار شرکت کشتیرانی، از زمانه عقب مانده بودند.

تایتانیک در سینما

فیلم تایتانیک به نویسندگی و کارگردانی جیمز کامرون در سال 1997 اکران شد.

تایتانیک 2: پروژه ساخت کشتی مشابه

تایتانیک 2 یک پروژه کشتی‌سازی است که شرکت بلو استار لاین متعلق به کلایو پالمر در سال 2012 آن را اعلام کرد. هدف اعلام‌شده آن، بازسازی ظاهر کشتی اصلی با فناوری‌های ایمنی و ناوبری امروزی است.

پرسش‌های متداول

منابع

1. NOAA — آر‌ام‌اس تایتانیک noaa.gov
2. ویکی‌پدیای ترکی — آر‌ام‌اس تایتانیک tr.wikipedia.org
3. مؤسسه اسمیتسونین — آر‌ام‌اس تایتانیک si.edu
4. موزه‌های سلطنتی گرینویچ — واقعیت‌هایی درباره آر‌ام‌اس تایتانیک rmg.co.uk
5. ویکی‌پدیای انگلیسی — تایتانیک en.wikipedia.org
6. تحقیقات کمیسر سوانح دریایی بریتانیا — یافته‌های دادگاه titanicinquiry.org
7. آرشیو ملی آمریکا — تایتانیک در اسناد و عکس‌ها archives.gov
8. آرشیو ملی آمریکا — می‌گفتند غرق نمی‌شود archives.gov
9. NIST — علم نشان داد چگونه نقصی کوچک در آهن، تایتانیک را به نابودی کشاند nist.gov
10. موزه‌های سلطنتی گرینویچ — تایتانیک در مجموعه ما rmg.co.uk
11. مؤسسه اقیانوس‌شناسی وودز هول — آر‌ام‌اس تایتانیک whoi.edu
12. نشست علمی یونسکو — صدمین سالگرد تایتانیک و معاهده‌ای که حمایت قانونی فراهم می‌کند gc.noaa.gov
13. NOAA — پرسش‌های متداول درباره آر‌ام‌اس تایتانیک noaa.gov
14. سازمان بین‌المللی دریانوردی — تاریخچه سولاس imo.org

Image: Titanic wreck bow.jpg — Courtesy of NOAA/Institute for Exploration/University of Rho, Public domain