İrokez Konfederasiyası nədir? Altı xalqın idarəçiliyi

İrokez Konfederasiyası nədir?

İrokez Konfederasiyası Şimali Amerikanın şimal-şərqində yaranmış yerli xalqların siyasi birliyidir. Əvvəlcə Mohavk, Oneida, Onondaqa, Kayuqa və Seneka xalqlarını birləşdirirdi. Tuskarora xalqı birliyə 1722-ci ildə qoşuldu. Bundan sonra konfederasiya Altı Xalq adı ilə tanındı.

İdarəetmə sistemi birgə qərarvermə ilə xalqların muxtariyyətini birləşdirirdi. Böyük Şura ümumi müharibə və diplomatiya məsələlərinə baxırdı. Üzv xalqlar daxili idarəçiliyi öz əllərində saxlayırdılar. Siz konfederasiyanın necə işlədiyini anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə bu vəzifə bölgüsünə diqqət yetirin.

Şura qərarlarını Böyük Sülh Qanununa əsasən qəbul edirdi. Qərar üçün bütün şura üzvləri arasında konsensus tələb olunurdu. Şurada xidmət edən kişi klan nümayəndələrini klan anaları seçirdi. Bu nümayəndələr Hoyaneh adlanırdı.

İrokez Konfederasiyası və Haudenosaunee: bu adlar nə deməkdir?

Haudenosaunee konfederasiyanın özünə verdiyi addır. Bu ad uzun evlər tikən insanlar deməkdir. Deməli, burada İrokez və Haudenosaunee adları eyni konfederasiyanı bildirir. Onun üzvlərinin sayı beş xalqdan altı xalqa çatıb.

Konfederasiyanın siyasi tarixini anlamaq üçün ayrı-ayrı xalqların adları əhəmiyyətlidir: Mohavk, Oneida, Onondaqa, Kayuqa, Seneka və Tuskarora. Bu adlar birliyin üzvlərini göstərir və şuranın quruluşunu izah etməyə kömək edir.

Beş Xalq və Altı Xalq adları arasındakı fərq üzvlüyün dəyişməsini əks etdirir. Tuskaroralar sığınacaq axtararaq Şimali Karolinadan şimala gəldilər. İlkin beş xalq öz birliyini yaratdıqdan sonra, 1722-ci ildə onlar da qəbul olundular.

İrokezlər harada yaşayırdılar?

Konfederasiya Şimali Amerikanın şimal-şərqində formalaşıb. İlkin beş xalqın əraziləri şərqdən qərbə bu ardıcıllıqla yerləşirdi: Mohavk, Oneida, Onondaqa, Kayuqa və Seneka. Siz bu ardıcıllıqla onların bir-birinə görə coğrafi mövqeyini yadda saxlaya bilərsiniz.

Haudenosaunee birliyinin yaranması haqqında rəvayət hadisələri indiki Nyu-York ştatındakı Onondaqa gölünün sahilində yerləşdirir. Rəvayətdə Böyük Sülhyaradanın beş xalqı burada birləşdirməsindən danışılır. Beləliklə, göl yaranma ənənəsini konkret bir məkanla bağlayır.

Haudenosaunee şifahi tarixi konfederasiyanın Böyük Sülh Qanunu əsasında qurulmasını Böyük Sülhyaradan, Hiawatha və Jigonhsasee ilə əlaqələndirir. Bu şəxslər xalqların necə siyasi birlik yaratması haqqında rəvayətdə yer alırlar.

İrokez Konfederasiyası nə vaxt yaranıb?

Yaranma tarixi mübahisəlidir. Barbara A. Mann və Jerry L. Fields 1997-ci ildə dərc olunmuş araşdırmada 31 avqust 1142-ci il tarixini irəli sürüblər. Bu tarixi əsaslandırmaq üçün şifahi tarixi Günəş tutulması ilə bağlı dəlillərlə birləşdiriblər.

Bu təklifə tarixi bir arqument kimi yanaşmaq lazımdır. Anthony Wonderley və Martha L. Sempowski 2019-cu ildə çıxmış kitablarında birliyin formalaşmasını onilliklər boyu davam edən tədrici proses kimi təqdim edirlər. Bu yanaşma yaranmanı dəqiq bir günə bağlamaqdan fərqlənir.

İki şərh məsələyə fərqli baxır. Mann və Fields şifahi tarix və Günəş tutulması dəlilləri vasitəsilə tarix müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Wonderley və Sempowski isə zaman içində gedən formalaşmanı araşdırırlar. Buna görə 31 avqust 1142-ci il təsdiqlənmiş ildönümü deyil, təklif olunan yaranma tarixi olaraq qalır.

Altı Xalq özünü necə idarə edirdi?

Böyük Şura ümumi müharibə və diplomatiya işlərinə baxırdı. Hər üzv xalq daxili idarəçilikdə muxtariyyətini saxlayırdı. Hakimiyyət bir neçə səviyyədə həyata keçirilirdi. Ümumi məsələlər konfederasiyanın şurasına çıxarılırdı.

Gündəlik həyatdan bir bənzətmə düşünün: ailə ortaq plan barədə razılaşır, üzvləri isə öz gündəlik işlərini özləri idarə edirlər. Bu müqayisə sizə Haudenosaunee idarəçiliyindəki iki vəzifəni ayırmağa kömək edir: ümumi qərarlar və daxili muxtariyyət.

Şurada 50 ənənəvi başçı titulu vardı. Onlardan doqquzu Mohavklara, doqquzu Oneidalara, on dördü Onondaqalara, onu Kayuqalara, səkkizi isə Senekalara məxsus idi. Bu titullar ilkin beş xalqa aid idi.

1722-ci ildən sonra bu say sadəcə altı xalq arasında bərabər yerlərə bölünmədi. Tuskaroraların təmsil olunması barədə məlumatlar fərqlənir. Buna görə 50 titulun ənənəvi bölgüsünü və sonradan üzv xalqların sayının altıya çatmasını birlikdə nəzərə almaq lazımdır.

Klan analarının hansı səlahiyyətləri vardı?

Böyük Şurada xidmət edən Hoyanehləri klan anaları seçirdi. Bu nümayəndələr kişi idi, lakin onların təyinatı klan analarının seçimindən asılı idi. Beləliklə, klan anaları konfederasiyanın idarəçiliyində birbaşa iştirak edirdilər.

Haudenosaunee klanlarında mənsubiyyət ana xətti ilə müəyyənləşirdi. Uşaqlar analarının klanına mənsub olurdular. Buna görə ana xətti həm klan mənsubiyyətini, həm də klan analarının şura nümayəndələrini seçdiyi mühiti formalaşdırırdı.

Klan anası başçının səlahiyyətini də əlindən ala bilərdi. Başçı xəbərdarlıqlara baxmayaraq icmanın maraqlarına zidd davranmağa davam etsəydi, klan anası onun buynuzlarını rəmzi olaraq çıxara bilərdi. Şuraya təyinat icma qarşısında davamlı hesabatlılıq tələb edirdi.

Böyük Şurada konsensus necə əldə olunurdu?

Böyük Sülh Qanununa görə, şura qərarları bütün üzvlərin razılığını tələb edirdi. Onondaqa xalqının verdiyi məlumata əsasən, şura üç qrupa bölünürdü: Onondaqa Ocaq Qoruyucuları, Böyük Qardaşlar və Kiçik Qardaşlar.

Mohavklar və Senekalar Böyük Qardaşları təşkil edirdilər. Oneidalar və Kayuqalar isə Kiçik Qardaşlar qrupunda idi. Onondaqa Ocaq Qoruyucuları gündəliyi təqdim edirdilər. Məsələni əvvəlcə Böyük Qardaşlar müzakirə edirdilər.

Böyük Qardaşlar ortaq mövqeyə gəldikdən sonra onu şura ocağının qarşı tərəfindəki Kiçik Qardaşlara ötürürdülər. İki qrup razılaşmadıqda təkliflər yenidən müzakirəyə qaytarılırdı. Onların arasında razılıq əldə olunanda məsələ Onondaqalara çatdırılırdı.

Ocaq Qoruyucuları da razılaşdıqda konsensus elan edilirdi. Bu qayda təkliflərin təqdim olunması, müzakirəsi və yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün ardıcıllıq yaradırdı. Fikir ayrılığı olduqda ümumi qərar elan edilməzdən əvvəl yeni müzakirə aparılmalı idi.

Tadodaho Haudenosaunee şurasına sədrlik edən vəzifənin tituludur. Bu titulu daşıyan şəxs on dörd Onondaqa rəhbərindən biridir. Titul şuraya sədrlik rolunu Onondaqaların idarəçilikdəki yeri ilə əlaqələndirir.

Tuskaroralar necə təmsil olunurdular?

Smithsonianın müəllimlər üçün bələdçisinə görə, Tuskaroralar Oneidalar vasitəsilə təmsil olunurdular. Onondaqa xalqının verdiyi məlumatda isə Tuskarora rəhbərləri indiki Kiçik Qardaşlar qrupuna daxil edilir. Bu mənbələr onların iştirakını fərqli şəkildə təsvir edir.

Haudenosaunee Konfederasiyasının idarəetmə səhifəsi başqa izah verir. Orada bildirilir ki, Tuskaroraların Böyük Şurada müstəqil söz haqqı yoxdur və məsələlərini Kayuqalar vasitəsilə təqdim edirlər. Onların təmsil olunmasından danışarkən bu fərqləri saxlamaq lazımdır.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Hoyanehlər maaş almadan xidmət edirdilər. Onlar müəyyən seçki müddətinə deyil, ömürlük vəzifəyə gəlirdilər. Bununla belə, klan anaları xəbərdarlıqlardan sonra başçının səlahiyyətinə son qoya bilərdilər. Deməli, ömürlük xidmət vəzifədən kənarlaşdırılma imkanını aradan qaldırmırdı.

Şurada çıxışların da müəyyən qaydası vardı. Üç qrupun sözçüləri danışmaq üçün ayağa qalxırdılar. Çıxışlarını bitirib oturanadək onların sözünü kəsmirdilər. Danışanın yenidən oturması çıxışının tamamlandığını göstərirdi.

Hiawatha kəməri dörd ağ kvadrat və mərkəzdəki ağac vasitəsilə ilkin beş xalqı təmsil edir. Tuskaroralar kəmər hazırlandıqdan sonra birliyə qoşulublar. Buna görə kəmərdəki beş xalq rəmzi konfederasiyanın əvvəlki tərkibini əks etdirir.

Onondaqa xalqı rəhbərliyin məsuliyyətini bu gün yaşayan insanlarla məhdudlaşdırmayan bir prinsip də təsvir edir. Qərarlar növbəti yeddi nəsli nəzərə almalıdır. Bu prinsip gələcək nəsilləri də rəhbərliyin məsuliyyət dairəsinə daxil edir.

Xronologiya

• 31 avqust 1142-ci il: Mann və Fieldsin təklif etdiyi yaranma tarixi. Mübahisəli olaraq qalır.
• 1722: Tuskaroralar altıncı xalq kimi birliyə qoşuldular.
• Amerika inqilabı zamanı: Üzv xalqlar qarşı tərəfləri dəstəklədilər. Bu, konfederasiyanın siyasi birliyini parçaladı.
• Amerika inqilabından sonra: Bir çox Haudenosaunee Britaniya Kanadasına köçdü və Böyük Şura yenidən təşkil olundu.
• 1988: ABŞ Konqresi konfederasiyanın Amerika konstitusiya quruluşunun inkişafına töhfəsini tanıdı.

Amerika inqilabı zamanı nə baş verdi?

Amerika inqilabı konfederasiyanı böldü. Oneidalar və Tuskaroralar Amerika tərəfini dəstəklədilər. Digər xalqlar Britaniyanı dəstəklədilər. Qarşı tərəflərdə yer almaları Altı Xalqın siyasi birliyini parçaladı.

İnqilabdan sonra bir çox Haudenosaunee Britaniya Kanadasına köçdü. Daha sonra Böyük Şura yenidən təşkil olundu. Həm müharibə dövründəki parçalanma, həm də şuranın yenidən təşkili konfederasiyanın sonrakı tarixinin bir hissəsidir.

İrokez Konfederasiyası ABŞ Konstitusiyasına təsir edibmi?

Donald A. Grinde Jr. və Bruce E. Johansen irokezlərin siyasi nümunəsinin Amerika demokratiyasına töhfə verdiyini müdafiə edirlər. Elisabeth Tooker təsir nəzəriyyəsinə etiraz edir. O, ABŞ-nin qurucu liderlərinin irokez idarəçiliyi haqqında nə qədər məlumatlı olduğunun qeyri-müəyyənliyini vurğulayır. Həmçinin sistemlər arasındakı mühüm fərqlərə diqqət çəkir.

1988-ci ildə Konqres konfederasiyanın ABŞ Konstitusiyasının hazırlanmasına töhfəsini tanıyan qətnamə qəbul etdi. Bu tanınma təsirin miqyası haqqında elmi fikir ayrılığı ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır.

Iroquois sözü necə tələffüz olunur?

Cambridge lüğəti həm Britaniya, həm də Amerika ingiliscəsi üçün /ˈɪr.ə.kwɔɪ/ tələffüzünü göstərir. Siz İrokez Konfederasiyası haqqında şifahi danışmağa hazırlaşırsınızsa, bu, onun ingiliscə adının lüğətdə verilən tələffüzüdür.

Tez-tez verilən suallar

Altı Xalq hansılar idi?

Bunlar Mohavk, Oneida, Onondaqa, Kayuqa, Seneka və Tuskarora xalqları idi. Tuskaroralar ilkin beş xalqa 1722-ci ildə qoşuldular.

Konfederasiya harada yaranıb?

Yaranma rəvayətinə görə, birlik indiki Nyu-York ştatındakı Onondaqa gölünün sahilində qurulub. Konfederasiya Şimali Amerikanın şimal-şərqində formalaşıb.

Şura başçılarını kim seçirdi?

Hoyaneh adlanan kişi nümayəndələri klan anaları seçirdi. Onlar xəbərdarlıqlardan sonra da icmanın maraqlarını nəzərə almayan başçını vəzifədən kənarlaşdıra bilərdilər.

Böyük Şura səs çoxluğu ilə qərar verirdimi?

Böyük Sülh Qanununa görə, şura qərarları konsensus tələb edirdi. Bütün şura üzvləri razılaşmalı idi.

Mənbələr

1. Wikipedia — İrokezlər en.wikipedia.org
2. Smithsonian Amerika Yerliləri Milli Muzeyi — Müəllimlər üçün Haudenosaunee bələdçisi americanindian.si.edu
3. Kaliforniya Universiteti eScholarship — Göydə bir işarə escholarship.org
4. Sirakuz Universiteti Nəşriyyatı / JSTOR — İrokez birliyinin mənşəyi jstor.org
5. CQ Press — ABŞ Konstitusiyasına irokez təsirləri sk.sagepub.com
6. Haudenosaunee Konfederasiyası — İdarəetmə haudenosauneeconfederacy.com
7. Onondaqa xalqı — İdarəetmə onondaganation.org
8. Wikipedia — Onondaqa gölü en.wikipedia.org
9. Virciniya Ensiklopediyası — Amerika yerli xalqlarının ABŞ Konstitusiyasına təsiri encyclopediavirginia.org

FAQ

Image: 1914 Panoramic View of Iroquois.jpg — Uploaded to EN wiki by Chris 73, Public domain