تیکال؛ پایتخت مایا در دل جنگل‌های گواتمالا و معابد آن

تیکال در یک نگاه

تیکال (Tikal) یکی از پایتخت‌های مایا (Maya) بود. این شهر در جنگل بارانی شمال گواتمالا (Guatemala) قرار داشت. شاهانش معابد سنگی بلند ساختند، آب‌انبارهای عظیم حفر کردند و با پادشاهی‌های رقیب جنگیدند.

امروز این محوطه یک پارک ملی و از آثار میراث جهانی یونسکو (UNESCO) است.

در این راهنما، شما با موقعیت تیکال، معنای نامش، فرمانروایانش، شیوه ذخیره آب و دلایل افول شهر آشنا می‌شوید.

تیکال کجاست؟

تیکال در منطقه پتن (Petén) در شمال گواتمالا قرار دارد. این محوطه در دل جنگلی گرمسیری نزدیک شهر فلورس (Flores) است. یونسکو آن را شهری باستانی از تمدن مایا درون یک پارک حفاظت‌شده توصیف می‌کند.

وسعت پارک ۵۷٬۶۰۰ هکتار است. بخش مرکزی مشهور آن با بناهای سنگی، بسیار کوچک‌تر است. این مرکز یادمانی حدود ۴۰۰ هکتار وسعت دارد و معابد، کاخ‌ها، میدان‌ها، گذرگاه‌های مرتفع و زمین‌های بازی با توپ را در بر می‌گیرد.

طبق تعریف یونسکو، محدوده گسترده‌تر باستان‌شناسی حدود ۱٬۲۰۰ هکتار است. محله‌های مسکونی و آب‌انبارهای تاریخی موسوم به آگوادا نیز در این محدوده قرار دارند.

نام تیکال چه معنایی دارد؟

درباره معنای این نام اختلاف نظر وجود دارد. دو نظریه برجسته‌ترند. در زبان مایای یوکاتکی، این نام شاید به معنای «کنار آبگیر» باشد. در زبان مایای ایتزا، ممکن است معنای «جای صداها» بدهد.

خود مایاها نام دیگری به کار می‌بردند. نام شهر در متن‌های هیروگلیفی «یاش موتال» (Yax Mutal) یا «یاش موتول» (Yax Mutul) خوانده می‌شود. شاهان شهر همین نام را بر سنگ حک کرده‌اند.

پایتخت یکی از پادشاهی‌های مایا در دوره کلاسیک

تیکال پایتخت یکی از پادشاهی‌های قدرتمند مایا در دوره کلاسیک بود. دوران شکوفایی آن حدود سال‌های ۲۰۰ تا ۹۰۰ میلادی را در بر می‌گرفت.

اما داستان شهر بسیار زودتر آغاز شد. یونسکو پیشینه سکونت در تیکال را به سده ششم پیش از میلاد می‌رساند. به نوشته ویکی‌پدیای ترکی، این محل بین سال‌های ۳۰۰ پیش از میلاد تا ۱۰۰ میلادی به یک مرکز مهم آیینی تبدیل شد. هرم‌ها و معابد بزرگ در همین دوره ساخته شدند.

تیکال شبکه‌ای از سکونتگاه‌های پیرامونی هم داشت. بیش از ۲۵ سکونتگاه فرعیِ مرتبط، شهر را احاطه کرده بودند. این سکونتگاه‌ها در کارهایی مانند دفاع و کنترل مسیرهای تجاری نقش داشتند.

چند نفر آنجا زندگی می‌کردند؟ منبعی از دانشگاه ایلینوی جمعیت تیکال و پیرامونش را در فاصله حدود سال‌های ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلادی، تا ۸۰٬۰۰۰ نفر برآورد می‌کند. شما شهری بزرگ از دنیای امروز را در قلب یک جنگل بارانی تصور کنید.

شکست و بازگشت به قدرت؛ از ۵۶۲ تا ۶۹۵

در آوریل ۵۶۲، تیکال در جنگ شکست خورد. نیروهای مرتبط با کاراکول (Caracol) و کالاکمول (Calakmul) آن را شکست دادند. پس از آن، شهر وارد دوره‌ای طولانی از وقفه شد. هم تولید کتیبه و هم ساخت‌وسازهای بزرگ کند شد.

این وقفه همیشگی نبود. در سال ۶۹۵، فرمانروایی به نام جاساو چان کاویل اول (Jasaw Chan K’awiil I) کالاکمول را شکست داد. این پیروزی دوباره قدرت منطقه‌ای تیکال را افزایش داد.

این فرمانروا با بناهایی که شما امروز می‌بینید پیوند دارد. معبد اول، معروف به معبد جگوار بزرگ، هرم آرامگاهی اوست. ارتفاع آن حدود ۴۷ متر است. او در سال ۷۳۴ در آنجا به خاک سپرده شد.

معبد چهارم؛ بلندترین هرم

بلندترین هرم معبدی تیکال، معبد چهارم است. ارتفاع آن به حدود ۷۰ متر می‌رسد. این بنا حدود سال ۷۴۱، در دوران فرمانروایی ییکین چان کاویل (Yik’in Chan K’awiil) ساخته شد.

برای درک ابعاد آن، شما ساختمانی امروزی با حدود ۲۰ طبقه را تصور کنید که از سنگ و لاشه‌سنگ ساخته شده و در جنگل ایستاده است.

سازندگان حجم زیادی مصالح جابه‌جا کردند. اریک ام. پونسیانو (Erick M. Ponciano) در پژوهشی، حجم کل ساخت معبد چهارم را حدود ۱۱۹٬۰۰۰ متر مکعب محاسبه کرده است.

خط زمانی

• سده ششم پیش از میلاد: آغاز سکونت در تیکال بر اساس تاریخ‌گذاری یونسکو.
• ۳۰۰ پیش از میلاد تا ۱۰۰ میلادی: ساخت هرم‌ها و معابد بزرگ، این محل را به مرکزی آیینی تبدیل می‌کند.
• ۲۰۰ تا ۹۰۰ میلادی: دوران رشد و اوج تیکال در دوره کلاسیک.
• ۵۶۲: شکست از نیروهای مرتبط با کاراکول و کالاکمول.
• ۶۹۵: جاساو چان کاویل اول، کالاکمول را شکست می‌دهد.
• ۷۳۴: جاساو چان کاویل در معبد اول به خاک سپرده می‌شود.
• حدود ۷۴۱: معبد چهارم در دوران ییکین چان کاویل ساخته می‌شود.
• حدود ۹۰۰: مرکز شهر از هم می‌پاشد و جمعیت آن کاهش می‌یابد.
• ۱۸۴۸: مودستو مندس و آمبروسیو توت نخستین بررسی رسمی را انجام می‌دهند.
• ۱۹۳۱: تیکال به‌عنوان اثر ملی اعلام می‌شود.
• ۱۹۵۵: تیکال به پارک ملی تبدیل می‌شود.
• ۱۹۵۶: گروه موزه پن کار میدانی را آغاز می‌کند.
• ۱۹۷۹: یونسکو تیکال را به‌عنوان میراث جهانی مختلط ثبت می‌کند.
• ۲۰۲۰: پژوهش درباره فیلتر آب کوارتز و زئولیت منتشر می‌شود.
• ۲۰۲۱: نتایج بررسی لیدار و کاوش یک مجموعه به سبک تئوتیئواکان اعلام می‌شود.

تیکال چگونه آب را مدیریت می‌کرد؟

شاید این کاربردی‌ترین درس تیکال باشد. شهری بزرگ به آب فراوان نیاز دارد. تیکال این مشکل را با آب‌انبارها حل کرد. مجموع ظرفیت ذخیره‌سازی آن‌ها بیش از ۹۰۰٬۰۰۰ متر مکعب بود.

پژوهشگران یک فیلتر هم پیدا کردند. پژوهشی که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، به این نتیجه رسید که آب‌انبار کورینتال (Corriental) بیش از ۲٬۰۰۰ سال پیش سامانه تصفیه آب داشته است. این سامانه از کوارتز و زئولیت استفاده می‌کرد.

شاید شما هم در خانه پارچ تصفیه آب داشته باشید. اصل کار یکسان است: آب از لایه‌ای معدنی عبور می‌کند و پاک‌تر بیرون می‌آید. مایاها این کار را در مقیاس یک شهر انجام می‌دادند.

منبع احتمالی مواد معدنی فیلتر در نزدیکی باخو دِ آزوکار (Bajo de Azúcar)، در حدود ۲۹ کیلومتری شمال شرقی تیکال شناسایی شد.

همین پژوهش هشداری هم داشت. رسوبات دو آب‌انبار نزدیک یک کاخ و یک معبد، مقدار زیادی جیوه داشتند. پژوهشگران این آلودگی را به رنگ‌دانه‌های قرمز حاوی جیوه مرتبط دانستند که روی ساختمان‌ها به کار می‌رفتند.

چرا شهر در حدود سال ۹۰۰ افول کرد؟

حدود سال ۹۰۰ میلادی، مرکز تیکال از هم پاشید و جمعیتش کاهش یافت. یک نظریه به خشکسالی و آب آلوده اشاره دارد. بسیاری از پژوهشگران با توضیح تک‌علتی مخالف‌اند. آن‌ها تأکید می‌کنند که عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز نقش داشتند.

اگر شما با این ادعا روبه‌رو شدید که «آلودگی آب به تیکال پایان داد»، آن را با احتیاط بخوانید. این فقط بخشی از تصویری است که هنوز درباره‌اش بحث می‌شود.

مجموعه‌ای به سبک تئوتیئواکان زیر تپه‌ها

در سال ۲۰۲۱، اسکن‌های لیدار و کاوش‌ها کشفی غافلگیرکننده داشتند. برآمدگی‌هایی که تپه‌های طبیعی به نظر می‌رسیدند، مجموعه‌ای از ساختمان‌ها را پوشانده بودند. این بناها حدود ۱٬۸۰۰ سال قدمت دارند. معماری آن‌ها از تئوتیئواکان (Teotihuacan) تقلید می‌کند.

این مجموعه چه کاربردی داشت؟ یک نظریه آن را مقر یک هیئت دیپلماتیک می‌داند. استیون هیوستون (Stephen Houston) استدلال می‌کند که معماری و یافته‌های کاوش، بیشتر از تفسیر اشغال یا نظارت پشتیبانی می‌کنند. این پرسش هنوز بی‌پاسخ قطعی است.

از ۱۸۴۸ تا ثبت در میراث جهانی

سوابق دوران معاصر از سال ۱۸۴۸ آغاز می‌شود. مودستو مندس (Modesto Méndez) و آمبروسیو توت (Ambrosio Tut) از محوطه بازدید و آن را بررسی کردند. این رویداد در تاریخ پژوهش‌های معاصر تیکال، نخستین بررسی رسمی ثبت شده است.

تیکال در سال ۱۹۳۱ اثر ملی اعلام شد. در سال ۱۹۵۵ نیز به پارک ملی تبدیل شد.

موزه دانشگاه پنسیلوانیا، معروف به موزه پن، نخستین گروه تیکال خود را در ژانویه ۱۹۵۶ اعزام کرد. گروه با یک هواپیمای ترابری نیروی هوایی گواتمالا به محوطه رسید.

در سال ۱۹۷۹، این پارک ۵۷٬۶۰۰ هکتاری با هر دو معیار فرهنگی و طبیعی به فهرست میراث جهانی یونسکو پیوست.

حیات‌وحش پارک

این پارک هم محوطه‌ای باستان‌شناسی و هم منطقه‌ای حفاظت‌شده برای طبیعت است. حیات‌وحش آن پنج گونه گربه‌سان را در بر می‌گیرد: جگوار، پوما، اُسلوت، مارگای و جگواروندی.

تیکال در سینما

معابد جنگلی تیکال برای نمایش نمای بیرونی یاوین ۴ (Yavin 4)، مکانی خیالی در نخستین فیلم جنگ ستارگان، استفاده شدند. این فیلم در سال ۱۹۷۷ اکران شد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• نعل‌درگاهی ازدست‌رفته. در سال ۱۸۷۷، گوستاو برنولی (Gustave Bernoulli) دو نعل‌درگاه چوبی کنده‌کاری‌شده را از معبد چهارم جدا کرد. آن‌ها به بازل (Basel) منتقل شدند. پژوهش پونسیانو می‌گوید برداشتن آن‌ها یکپارچگی سازه‌ای بخش بالایی بنا در تحمل بار را تضعیف کرد.
• آب‌رسانی با هواپیما. در فصل کار میدانی ۱۹۵۶، آبگیرهای سطحی خشک شدند. گروه پژوهشی ناچار شد آب آشامیدنی را با هواپیما به محوطه برساند. شهری که بر پایه آب‌انبارها ساخته شده بود، کاوشگران امروزی‌اش را تشنه گذاشت.
• تپه‌های رازدار. برخی تپه‌های «طبیعی» تیکال حدود ۱٬۸۰۰ سال مجموعه‌ای از بناها به سبک تئوتیئواکان را پنهان کرده بودند.
• فیلتری با قدمت بیش از ۲٬۰۰۰ سال. آب‌انبار کورینتال برای پاک‌سازی آب از کوارتز و زئولیت استفاده می‌کرد.
• حجمی عظیم. فقط معبد چهارم حدود ۱۱۹٬۰۰۰ متر مکعب مصالح ساختمانی نیاز داشت.

پرسش‌های متداول

منابع

1. یونسکو — پارک ملی تیکال whc.unesco.org
2. ویکی‌پدیای انگلیسی — تیکال en.wikipedia.org
3. ویکی‌پدیای ترکی — تیکال tr.wikipedia.org
4. اریک ام. پونسیانو — معماری شاهان، معبد عظیم چهارم asociaciontikal.com
5. دانشگاه ایلینوی — مدیریت آب در تمدن باستانی مایا las.illinois.edu
6. دانشگاه سینسیناتی — مایاهای باستان فیلترهای پیشرفته آب ساختند uc.edu
7. دانشگاه سینسیناتی — یافته دانشگاه: آب‌انبارهای مایاهای باستان آلودگی سمی داشتند uc.edu
8. موزه پن — پروژه تیکال penn.museum
9. دانشگاه براون — محله پنهان در شهر باستانی مایا brown.edu

Image: Tikal 3.jpg — Mundo Maya, CC BY-SA 4.0