Mudurnu: Boluda Osmanlı şəhəri və tarixi malikanələr

Mudurnu, Türkiyə: çay vadisinin formalaşdırdığı Osmanlı şəhəri

Mudurnu Türkiyənin Qara dəniz bölgəsində, Bolu ilinə bağlı rayondur. Şəhər mərkəzi Bolu şəhərindən təxminən 52 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Tarixi yaşayış məskəni Mudurnu çayının (Mudurnu Çayı) yaratdığı dar və dərin vadi boyunca inkişaf edib. Malikanələrin, ticarət küçələrinin və monumental tikililərin yerləşməsini bu çay vadisi müəyyənləşdirir.

Siz Mudurnuya tarixi evləri görmək üçün gəlirsinizsə, əvvəlcə onların ortaq cəhətlərinə baxın. Evlərin çoxu iki və ya üç mərtəbəlidir. Otaqlar sofa adlanan mərkəzi zalın ətrafında düzülüb. Ənənəvi alaturka kirəmitlə örtülmüş taxta konstruksiyalı dördyamaclı damlar bu yaşayış memarlığını tamamlayır. Bu xüsusiyyətləri şəhərin bir neçə adlı malikanəsində görə bilərsiniz.

Ticarət də Mudurnunun tarixində əsas yer tutur. UNESCO-nun təsvirinə görə, şəhər on üçüncü və on dördüncü əsrlərdə İpək yolunun bir qolu üzərində yerləşirdi. Bu yol Göynük, Taraklı və Geyvədən keçərək Bursaya və İstanbula uzanırdı. On doqquzuncu əsrin sonlarında və iyirminci əsrin əvvəllərində Mudurnu Osmanlı imperiyasının Kastamonu vilayətinə (Kastamonu Vilayeti) daxil idi.

Mudurnunun tarixi evlərində nəyə diqqət yetirməlisiniz?

Ənənəvi Mudurnu evlərinin yer səviyyəsindəki mərtəbəsində anbarlar, ərzaq saxlamaq üçün kilerlər, mətbəxlər və ocaqlı otaqlar yerləşirdi. Ailələr ocaqlı otaqlarda birlikdə yemək də yeyirdilər. Bu bölgü gündəlik həyatı birbaşa göstərir. Ərzaq saxlamağın, yemək hazırlamağın və süfrə arxasında toplaşmağın evdə ayrıca yeri vardı.

Sofa bu binaları anlamaq üçün sizə başqa bir ipucu verir. Otaqlar bu zalın ətrafında toplanırdı. Məişət işləri üçün ayrılmış sahələr isə yer səviyyəsindəki mərtəbədə yerləşirdi. Siz malikanəyə bu bölgünü nəzərə alaraq baxanda onun planı da bəzəkli eyvanları və ya irəli çıxan yuxarı mərtəbələri qədər əhəmiyyət qazanır.

Adı çəkilən evlər bu ortaq ənənə daxilindəki fərqləri də göstərir. Armutçular malikanəsində daş zirzəminin üzərində taxta mərtəbələr yüksəlir. Haytalar və Keyvanlar malikanələri taxta karkaslıdır. Madanlar üçmərtəbəlidir və bayıra çıxan qapalı eyvanları var. Materiallar, otaqların düzülüşü və fasaddakı çıxıntılar müqayisə üçün konkret əsas verir.

Armutçular malikanəsi: taxta bəzəklər və dam köşkləri

Armutçular malikanəsi (Armutçular Konağı) Böyükcami məhəlləsində (Büyükcami) yerləşir. Daş zirzəmi üstündəki taxta mərtəbələri daşıyır. Damdakı cihannüma adlanan mənzərə köşkləri dörd əsas səmtə baxır. Bu köşklər binanın ən səciyyəvi memarlıq elementlərindəndir. Daş alt hissə ilə onun üzərindəki taxta konstruksiya arasındakı fərq də diqqət çəkir.

Malikanənin eyvanları barokko üslubunda taxta bəzəklərlə işlənib. İçəridə isə tavanları həndəsi taxta naxışlar bəzəyir. Siz çöl və iç bəzəkləri müqayisə edirsinizsə, bu iki üsulu yadda saxlayın. Eyvanlardakı ağac işi ilə tavan naxışları eyni binanın ayrı hissələrinə aiddir.

Mədəni irs inventarında Armutçular malikanəsinin yeri 168-ci kvartal, 1–2 nömrəli torpaq sahələri kimi göstərilir. İnventara görə, malikanə 16 oktyabr 1995-ci il tarixli 4219 nömrəli qərarla qeydiyyata alınıb. Bu dəqiq məlumat binanın adını konkret mülklə və rəsmi mühafizə qeydi ilə əlaqələndirir.

Haytalar, Keyvanlar və Madanlar malikanələri

Haytalar malikanəsi (Haytalar Konağı) Böyükcami məhəlləsinin Yuxarıhamam küçəsində (Yukarıhamam) yerləşir. Taxta karkaslı binanın yer səviyyəsindəki mərtəbəsinin üstündə iki mərtəbəsi və bir cihannüması var. Giriş meydançasındakı iki taxta şəbəkə küçədən içərinin görünməsinə mane olur. Dam köşkünün pəncərələrində rəngli şüşələr var.

Bu xüsusiyyətlər Haytalar malikanəsində giriş və pəncərə həllərini araşdırmağa imkan verir. Girişdəki taxta şəbəkələr meydançanı küçədən baxışlardan qoruyur. Yuxarıda isə cihannüma pəncərələri rəngli şüşələri ilə seçilir. Beləliklə, siz bir evin müxtəlif hissələrində tətbiq edilmiş iki ayrı memarlıq həllini müqayisə edə bilərsiniz.

Keyvanlar malikanəsi (Keyvanlar Konağı) Seyrancık məhəlləsindədir. Daş bünövrəli, taxta karkaslı binanın yer səviyyəsindəki mərtəbəsinin üstündə iki mərtəbəsi var. Giriş fasadı Mudurnu çayına baxır. Çaya baxan bu tərəfdə üçbucaq frontonlu qapalı eyvan həm birinci, həm də ikinci mərtəbə boyunca irəli çıxır.

Madanlar malikanəsi (Madanlar Konağı) Hızırfakı məhəlləsində böyük bir bağın içində yerləşir. Bu, bayıra çıxan qapalı eyvanları olan üçmərtəbəli Mudurnu evidir. Keyvanların çaya baxan çıxıntısı və Haytaların şəbəkəli girişi ilə yanaşı, Madanlar da şəhərin yaşayış memarlığına konkret nümunədir.

Mudurnuda gəzməli yerlər: Arasta və sənətkar ənənələri

Mudurnunun tarixi Arastası bir-birinə paralel dörd əsas küçədən ibarətdir. Kiçik küçələr onları düz bucaq altında kəsir. Bu küçə şəbəkəsi ticarət məhəlləsinə malikanələrin otaq düzülüşündən fərqli quruluş verir. Burada əsas quruluşu bir-birinə bağlanan alış-veriş küçələri təşkil edir.

Arastanın dükan qapaqları da praktik bir xüsusiyyəti qoruyur. Yuxarı açıldıqda kölgəlik yaradırlar. Aşağı açıldıqda isə mal düzmək üçün piştaxtaya çevrilirlər. Beləliklə, bir hərəkətli hissə dükanın qarşısında iki vəzifə daşıyır. Bina ilə orada görülən iş arasında birbaşa əlaqə yaranır.

Sənətkar birliyi ənənəsi bu ticarət mühitinə ictimai məna da verir. Mudurnuda əsnaf duası zamanı oturaraq işləyənlər ayağa qalxır. Ayaq üstə işləyənlər isə otururlar. Bu yer dəyişmə gündəlik işini fərqli vəziyyətlərdə görən insanlar arasında qarşılıqlı hörməti ifadə edir.

İldırım Bəyazid məscidi və hamamı: tarixlərə diqqətlə baxın

İldırım Bəyazid hamamı (Yıldırım Bayezid Hamamı) 1382-ci ilə, hicri təqvimlə 784-cü ilə aiddir. Giriş kitabəsində və vəqfiyyənin xülasəsində tikinti ilə əlaqədar Ömər bin İbrahimin adı çəkilir. Bu qeydlər Mudurnunun monumental tikililəri arasında hamam üçün konkret tarix verir.

Bina qoşa hamam planındadır. Kişilərin soyunub-geyinmə otağı şərqdədir. Qadınların soyunub-geyinmə otağı isə qərbdə yerləşir. Bu şərq–qərb bölgüsü binanın adı və tikinti tarixi ilə yanaşı, planını anlamaq üçün də faydalı detaldır.

İldırım Bəyazid məscidinin (Yıldırım Bayezid Cami) tikintisi üçün nəşr olunmuş mənbələrdə iki tarix göstərilir. Mudurnu Bələdiyyəsi 1374-cü ili qeyd edir. Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyi isə qarşıdakı hamamın kitabəsinə əsaslanaraq 1382-ci ili göstərir. Məscidin tarixindən danışarkən hər iki tarix qeyd olunmalıdır.

Nazirliyin məlumatında məscidin əsas məkanı üçün dəqiq ölçü də verilir. Bu məkan hündür baraban üzərində yerləşən, diametri 19.43 metr olan günbəzlə örtülüb. Həmin memarlıq ölçüsü tikinti tarixi barədə fikir ayrılığından ayrıca göstərilə bilər.

Mudurnu qalası: tarixi qalıqlar haradadır?

Mudurnu qalasının (Mudurnu Kalesi) günümüzə çatan divar qalıqları rayon mərkəzinin şərqindəki Hisar təpəsindədir (Hisar Tepe). Təpə 15 yanvar 1991-ci ildə birinci dərəcəli arxeoloji ərazi elan edilib. Qalanın tarixini təqdim edərkən əsas diqqət bu qalıqlara və onların mühafizə olunan yerinə yönəlir.

Saat qülləsinin tikinti tarixçəsi isə ayrıdır. Qüllə ilk dəfə 1890–1891-ci illərdə taxtadan tikilib. 1900-cü ildə yanğından zərər görüb. 1905-ci ildə daşdan yenidən inşa edilib. Beləliklə, onun tarixində ilkin taxta tikili, dağıdıcı yanğın və sonradan tikinti materialının dəyişməsi ardıcıl yer tutur.

Hündürlüyü təxminən 12 metr olan qüllədə saat siferblatlarının yerləşdiyi hissəyə aparan 30 pilləli taxta pilləkən var. Qüllənin ölçüləri və daxili pilləkəni tikinti və yenidənqurma ardıcıllığını fiziki detallarla tamamlayır.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz detallar

Armutçular malikanəsi 1920–1930-cu illərdə Hökumət Evi kimi fəaliyyət göstərib. Buna görə də onun tarixi yaşayış memarlığı ilə yanaşı, inzibati istifadəni də əhatə edir. Eyni binanı taxta bəzəkləri, dam köşkləri və sonrakı dövlət idarəçiliyindəki rolu baxımından araşdırmaq olar.

Haytalar malikanəsində iki ayrı yerdə yazı var. Üçbucaq frontonda “Maşallah” yazılıb. Birinci mərtəbənin tağ sırasının ortasında isə “Sene 1323” yazısı yerləşir. Mədəni irs inventarı bu tarixi 1905-ci il kimi şərh edir. Beləliklə, binada görünən yazı onun haqqında tarixli inventar qeydi ilə əlaqələndirilir.

Saat qülləsinin 1905-ci ildə yenidən tikilməsində Mudurnu həbsxanasının (Mudurnu Cezaevi) məhbusları iştirak edib. Onlar qülləni ətrafdan gətirilən daşlarla tikiblər. Qülləyə quraşdırılan saatı yerli dəmirçi hazırlayıb. Bu detallar daş tikilini konkret əmək və sənətkarlıq nümunələri ilə bağlayır.

Xronologiya

• On üçüncü–on dördüncü əsrlər: Mudurnu Göynük, Taraklı və Geyvədən keçən İpək yolu marşrutu üzərində yerləşirdi.
• 1374 / 1382: Nəşr olunmuş mənbələr İldırım Bəyazid məscidinin tikintisi üçün fərqli tarixlər göstərir.
• 1382: İldırım Bəyazid hamamı tikildi.
• 1890–1891: Taxta saat qülləsi tikildi.
• 1900: Yanğın saat qülləsinə zərər vurdu.
• 1905: Saat qülləsi daşdan yenidən tikildi.
• 1920–1930: Armutçular malikanəsi Hökumət Evi kimi fəaliyyət göstərdi.
• 15 yanvar 1991: Hisar təpəsi birinci dərəcəli arxeoloji mühafizə statusu aldı.
• 16 oktyabr 1995: Armutçular malikanəsi mühafizə şurasının 4219 nömrəli qərarı ilə qeydiyyata alındı.
• 13 aprel 2015: Türkiyə Mudurnu tarixi sənətkarlar şəhərini UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim etdi.

Tez-tez verilən suallar

Mudurnu Türkiyənin harasında yerləşir?

Mudurnu Türkiyənin Qara dəniz bölgəsində, Bolu ilində yerləşir. Şəhər Bolu şəhərindən təxminən 52 kilometr cənub-qərbdədir. Tarixi yaşayış məskəni Mudurnu çayının dar vadisi boyunca uzanır.

Mudurnuda hansı tarixi malikanələri görə bilərsiniz?

Armutçular və Haytalar Böyükcami məhəlləsindədir. Keyvanlar Seyrancıkda yerləşir. Madanlar isə Hızırfakı məhəlləsində böyük bir bağın içindədir. Bu binaların sənədləşdirilmiş xüsusiyyətləri arasında taxta karkaslar, bayıra çıxan qapalı eyvanlar, taxta şəbəkələr və dam köşkləri var.

Mudurnu qalası haradadır?

Qalanın divar qalıqları rayon mərkəzinin şərqindəki Hisar təpəsindədir. Ərazi 15 yanvar 1991-ci ildə birinci dərəcəli arxeoloji mühafizə statusu alıb.

Mudurnu UNESCO-nun Dünya İrsi obyektidirmi?

Türkiyə Mudurnu tarixi sənətkarlar şəhərini (Mudurnu Tarihi Ahi Kenti) 13 aprel 2015-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edib. Bu, ilkin siyahı statusudur.

Mənbələr

1. Vikipediya — Mudurnu tr.wikipedia.org
2. Vikipediya — Mudurnu en.wikipedia.org
3. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Mudurnu tarixi sənətkarlar şəhəri whc.unesco.org
4. Mudurnu Bələdiyyəsi — Mudurnu evləri mudurnu.bel.tr
5. Bolunun daşınmaz mədəni və təbii sərvətlər inventarı — Armutçular malikanəsi mudurnu.bel.tr
6. Bolunun daşınmaz mədəni və təbii sərvətlər inventarı — Haytalar malikanəsi mudurnu.bel.tr
7. Bolunun daşınmaz mədəni və təbii sərvətlər inventarı — Keyvanlar malikanəsi mudurnu.bel.tr
8. Mudurnu Bələdiyyəsi — Madanlar malikanəsi mudurnu.bel.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Mudurnu İldırım Bəyazid hamamı kulturportali.gov.tr
10. Mudurnu Bələdiyyəsi — Mudurnunun tarixi mudurnu.bel.tr
11. Milli Təhsil Nazirliyi — Mudurnu İldırım Bəyazid məscidi okuldisiogrenme.eba.gov.tr
12. Mudurnu Rayon İcra Hakimiyyəti — Mudurnu saat qülləsi mudurnu.gov.tr
13. İstanbul Kültür Universitetinin açıq giriş arxivi — Mudurnu qalası bölməsi openaccess.iku.edu.tr

FAQ

Image: Mudurnu062007 7391.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0