Əgər siz nə vaxtsa tərcümə tətbiqində söz axtarmısınızsa, Mahmud Kaşğarinin təxminən min il əvvəl gördüyü işi görmüsünüz. O, türkcə sözləri toplayır, ərəbcə izah edir və oxucunun tapa biləcəyi qaydada düzürdü. Kitabına dünya xəritəsi də əlavə etmişdi. Bu yazıda onun həyatı, əsəri, xəritəsi və adı ilə bağlı yerlərlə tanış olacaqsınız.
Mahmud Kaşğari kim olub?
Mahmud ibn Hüseyn ibn Məhəmməd əl-Kaşğari XI əsrdə, Qaraxanlılar dövründə yaşayıb. O, türk dillərinin lüğətçisi olub.
Doğulduğu yer mübahisəlidir. TDV İslam Ensiklopediyası Barsqan (Barsgan) ehtimalına üstünlük verir. Onun Opalda doğulması barədə iddianı isə yalnız yerli rəvayət kimi təqdim edir. Atası Hüseyn Barsqanla bağlı olub. Barsqan bu gün Qırğızıstanda, İssık gölün cənub-şərqində yerləşən Barskoonla əlaqələndirilir.
Doğum ili də dəqiq bilinmir. UNESCO-nun anım proqramında 1008-ci il əsas götürülür. TDV İslam Ensiklopediyası isə doğum tarixini dəqiqləşdirən heç bir qeydin olmadığını bildirir.
Mahmud Kaşğarinin etnik mənsubiyyəti
Onun uyğur, qırğız, yoxsa özbək olduğu tez-tez soruşulur. Mənbələr onu Qaraxanlılar dövründə türk dillərini araşdıran alim kimi təqdim edir. İngiliscə Vikipediyaya görə, onu birbaşa uyğur, qırğız və ya özbək milli kimliyi ilə bağlamaq cəhdləri müasir millətçi iddialardır.
«Kaşğari» sözü Kaşqarı göstərir. Ailə bağları isə İssık göl yaxınlığındakı Barsqana gedib çıxır.
Mahmud Kaşğarinin əsərləri və kitabları
Onun əsas kitabı «Divanü lüğat-it-türk»dür (Divânu Lugâti’t-Türk). Bu, türk dillərinin ilk lüğətidir. Kitabda türkcə baş sözlər verilir və ərəbcə izah olunur. Əsərdə göstərilən məqsəd ərəblərə türkcə öyrətməkdir.
Kaşğari kitabı yazmağa 25 yanvar 1072-ci ildə başlayıb. Alimlərin çoxu əsərin 1074-cü ildə tamamlandığını qəbul edir. Bəzi tədqiqatçılar mətndəki fərqli tarixlərə əsaslanaraq yazılma ili kimi 1077-ci ili götürürlər.
«Divan»da ikinci bir kitabın da adı çəkilir: «Kitab cəvahir ən-nəhv fi lüğat ət-türk» (Kitâbü Cevâhiri’n-nahv fî lugāti’t-Türk) adlı qrammatika əsəri. Onu yalnız bu istinadlardan tanıyırıq. Qrammatika kitabının özü günümüzə çatmayıb.
Kaşğari ön sözdə türk xalqlarının ləhcələrini öyrənmək üçün illərlə onların arasında səyahət etdiyini deyir. Çoxları «Divan»ın Bağdadda yazıldığını düşünür. Alim Ömər Faruq Akün isə kitabda bunu birbaşa təsdiqləyən qeydin olmadığını vurğulayır.
Lüğət necə qurulub?
«Divan»da təxminən 8 000 baş söz var. Sözlər quruluşuna görə səkkiz əsas bölmədə yerləşdirilib.
Kitab sadəcə söz siyahısı deyil. Burada təxminən 290 atalar sözü və 764 misra şeir də var. Bu misralar və deyimlər insanların necə danışdığını, nəyə dəyər verdiyini göstərir.
Kaşğari sözləri seçərək daxil edib. İnsanların işlətmədiyi və ya çox az işlətdiyi sözləri kitaba salmayıb. Türkcəyə sonradan keçmiş sözləri də kənarda saxlayıb.
Mahmud Kaşğarinin «Divan»ındakı xəritə
«Divan»da dairəvi dünya xəritəsi də var. Türk Dil Qurumu (Türk Dil Kurumu, TDK) mövcud biliklərə əsasən onu bir türk tərəfindən çəkilmiş ilk dünya xəritəsi adlandırır.
Xəritənin mərkəzində türk hökmdarlarının iqamətgahı olan Balasaqun (Balasagun) şəhəri yerləşir. Əsas məqsəd XI əsrdə türk topluluqlarının yaşadığı bölgələri göstərmək idi. Xəritədə onların əlaqə saxladığı xalqlar da göstərilir.
Rənglərin öz mənası var:
- Dağlar qırmızıdır.
- Dənizlər yaşıldır.
- Çaylar mavidir.
- Qumlu ərazilər sarıdır.
Mahmud Kaşğarinin dünya xəritəsi: Yaponiya və bir göl
Xəritədə iki kiçik detalı asanlıqla gözdən qaçıra bilərsiniz. Ən şərqdə Yaponiya Jabarka adlı ada kimi göstərilir. TDK bunu Yaponiyanın yer aldığı məlum olan ilk dünya xəritəsi kimi təqdim edir.
Barsqan yaxınlığında isə adı yazılmamış bir göl çəkilib. TDK onu İssık göl kimi müəyyənləşdirir. Bu, Kaşğarinin atasının bağlı olduğu bölgədir.
Mahmud Kaşğari və Kürdüstan
Axtarışlarda onun adı tez-tez Kürdüstanla yanaşı çəkilir. Bu əlaqə xəritədən qaynaqlanır. Nəcməddin Ərbakan Universitetinin (Necmettin Erbakan Üniversitesi) açıq arxivindəki elmi tədqiqatda qeyd olunur ki, «Divan»ın xəritəsində kürdlərin yaşadığı bölgə Arzu’l-Ekrad adı ilə göstərilib. Siz bunu yoxlamaq istəyirsinizsə, mənbələr siyahısındakı tədqiqatı oxuyun.
Mahmud Kaşğarinin məzarı
Opalda ona aid edilən məzar var. Kənd Kaşqardan təxminən 45 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. «Aid edilən» ifadəsinə diqqət yetirin. Bəzi tədqiqatçılar onun 1102-ci ildə Opalda vəfat etdiyini qəbul edir. Digər müəlliflər isə ölüm tarixinin bilinmədiyini yazırlar.
Siz buranı ziyarət etməyi planlaşdırırsınızsa, məzarı onun xatirəsi ilə bağlı yer kimi qəbul edin. Onu dəfn yerinin sübutu saymayın.
Günümüzə çatan əlyazma
Müəllifin öz nüsxəsi itib. Məlum olan yalnız bir əlyazma var. O, İstanbulda Millət Əlyazma Kitabxanasında (Millet Yazma Eser Kütüphanesi) saxlanılır. Əli Əmiri Ərəbcə Kolleksiyasında (Ali Emiri Arapça Koleksiyonu) saxlanma nömrəsi 4189-dur.
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr ibn Əbül-Fəth əs-Savi əd-Diməşqi adlı katib onu 1 avqust 1266-cı ildə müəllifin nüsxəsindən köçürüb. Əli Əmiri Əfəndi (Ali Emiri Efendi) 1915-ci ildə əlyazmanı Vanizadə Nazif Paşanın ailəsindən alıb. Sonra onu Millət Kitabxanasına bağışlayıb.
2017-ci ildə Türkiyənin müraciəti əsasında əlyazma UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» Beynəlxalq Reyestrinə daxil edilib.
Xronologiya
- XI əsr: Mahmud Kaşğari Qaraxanlılar dövründə türk dillərini araşdırır.
- 25 yanvar 1072: «Divanü lüğat-it-türk»ü yazmağa başlayır.
- 1074: Alimlərin çoxunun əsərin tamamlanma ili kimi qəbul etdiyi tarixdir. Bəzi tədqiqatçılar 1077-ci ilə üstünlük verirlər.
- 1 avqust 1266: Günümüzə çatan yeganə əlyazma müəllifin nüsxəsindən köçürülür.
- 1915: Əli Əmiri Əfəndi əlyazmanı alır.
- 2008: UNESCO-nun proqramında 1008-ci il əsas götürülərək onun anadan olmasının 1 000 illiyi qeyd edilir.
- 2017: Əlyazma «Dünyanın yaddaşı» Beynəlxalq Reyestrinə daxil edilir.
- 2024: UNESCO-nun proqramında 1074-cü il əsas götürülərək «Divan»ın yazılmasının 950 illiyi qeyd edilir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar
- Feillər xüsusi formada verilir. Lüğətdə feil şühudi keçmiş zamanın üçüncü şəxs təki formasında təqdim olunur. Sonra məsdər və qeyri-qəti gələcək zaman formaları verilir.
- Az işlənən və alınma sözləri daxil etməyib. İnsanların nadir hallarda işlətdiyi sözlər və türkcəyə sonradan keçmiş sözlər kitaba salınmayıb.
- Adsız göl. Xəritədə Barsqan yaxınlığındakı adı yazılmamış göl İssık göl kimi şərh olunur.
- XI əsr xəritəsində Yaponiya. Şərqdə Jabarka adası kimi göstərilir.
- Gününədək dəqiq tarix. Günümüzə çatan nüsxədə 1 avqust 1266-cı il tarixi var. Katibin tam adı da qeyd olunub.
Tez-tez verilən suallar
Mahmud Kaşğari hansı əsərləri yazıb?
Onun günümüzə çatan əsəri 25 yanvar 1072-ci ildə yazmağa başladığı «Divanü lüğat-it-türk»dür. «Kitab cəvahir ən-nəhv fi lüğat ət-türk» adlı qrammatika kitabı isə yalnız «Divan»dakı istinadlardan məlumdur.
«Divan»ın əlyazması harada saxlanılır?
Məlum olan yeganə əlyazma İstanbulda Millət Əlyazma Kitabxanasının Əli Əmiri Ərəbcə Kolleksiyasında 4189 nömrəsi ilə saxlanılır.
Mahmud Kaşğarinin məzarı haradadır?
Kaşqardan təxminən 45 kilometr cənub-qərbdə, Opalda ona aid edilən məzar var. Alimlər onun harada və nə vaxt vəfat etdiyi barədə razılığa gəlməyiblər.
Mahmud Kaşğari uyğur, qırğız, yoxsa özbək olub?
O, Qaraxanlılar dövründə türk dillərini araşdıran alim olub. İngiliscə Vikipediya onu birbaşa tək bir milli kimliklə bağlayan iddiaları müasir millətçi mənimsəmələr kimi təqdim edir.
«Divan»ın xəritəsində kürdlər göstərilibmi?
Bəli. Nəcməddin Ərbakan Universitetinin açıq arxivindəki elmi tədqiqatda qeyd olunur ki, xəritədə kürdlərin yaşadığı bölgə Arzu’l-Ekrad adı ilə göstərilib.
Mənbələr
- Vikipediya, “Mahmud al-Kashgari” en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası, “Kasgarli Mahmud” islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası, “Divanu Lugati’t-Turk” islamansiklopedisi.org.tr
- Türkiyə Əlyazma Əsərlər Qurumu, “Divanu Lugati’t-Turk” yek.gov.tr
- Türk Dil Qurumu, “Divanu Lugati’t-Turk” tdk.gov.tr
- Nəcməddin Ərbakan Universitetinin Açıq Giriş Arxivi, Arzu’l-Ekrad qeydi haqqında elmi tədqiqat acikerisim.erbakan.edu.tr
- Vikipediya, “Kasgarli Mahmud” tr.wikipedia.org
- UNESCO, “Diwan Lughat al-Turk” unesco.org
- UNESCO Türkiyə Milli Komissiyası, “Anım və qeyd edilən ildönümləri” unesco.org.tr
FAQ
Mahmud Kaşğari hansı əsərləri yazıb?
Onun günümüzə çatan əsəri 25 yanvar 1072-ci ildə yazmağa başladığı «Divanü lüğat-it-türk»dür. «Kitab cəvahir ən-nəhv fi lüğat ət-türk» adlı qrammatika kitabı isə yalnız «Divan»dakı istinadlardan məlumdur; əsərin özü günümüzə çatmayıb.
«Divan»ın əlyazması harada saxlanılır?
Məlum olan yeganə əlyazma İstanbulda Millət Əlyazma Kitabxanasının Əli Əmiri Ərəbcə Kolleksiyasında 4189 nömrəsi ilə saxlanılır. Müəllifin öz nüsxəsi itib.
Mahmud Kaşğarinin məzarı haradadır?
Kaşqardan təxminən 45 kilometr cənub-qərbdə, Opalda ona aid edilən məzar var. Alimlər onun harada və nə vaxt vəfat etdiyi barədə razılığa gəlməyiblər. Buna görə məzarın ona aidliyi qəti təsdiqlənməyib.
Mahmud Kaşğari uyğur, qırğız, yoxsa özbək olub?
O, Qaraxanlılar dövründə türk dillərini araşdıran alim olub. İngiliscə Vikipediya onu birbaşa uyğur, qırğız və ya özbək milli kimliyi ilə bağlayan iddiaları müasir millətçi mənimsəmələr kimi təqdim edir.
«Divan»ın xəritəsində kürdlər göstərilibmi?
Bəli. Nəcməddin Ərbakan Universitetinin açıq arxivindəki elmi dissertasiyada qeyd olunur ki, xəritədə kürdlərin yaşadığı bölgə Arzu’l-Ekrad adı ilə göstərilib.
Image: Mahmud al-Kashgari map.jpg — Maytham Mahdipoor, CC BY-SA 3.0