Son Bizans imparatoru XI. Konstantinos’un 29 Mayıs 1453’teki ölümünü doğrulayan güvenilir bir görgü tanığı yoktur. Bu yazıda imparatorun kim olduğunu, son gününde neler yaşandığını ve mezarının neden bulunamadığını öğreneceksiniz. Yakın dostu olan tarihçi Georgios Sphrantzes bile ölümü görmedi. O sırada çatışmanın başka bir kesiminde bulunuyordu.
Konstantinos 1404’te Konstantinopolis’te doğdu ve 1449’dan 1453’e kadar hüküm sürdü. Siz bugün İstanbul’da Topkapı semtinden geçerken, imparatorun son görüldüğü Aziz Romanos Kapısı çevresinde yürüyorsunuz. Aşağıda kaynakların ne söylediğini ve nelerin efsane olduğunu bölüm bölüm ayırdık.
XI. Konstantinos Paleologos kimdi?
XI. Konstantinos Paleologos, 1449–1453 yıllarında hüküm süren son Bizans imparatoruydu. 1404 yılında Konstantinopolis’te doğdu. Babası İmparator II. Manuil, annesi Helena Dragaš’tı. Ailenin dördüncü oğluydu.
Yunanca adı Κωνσταντῖνος Δραγάσης Παλαιολόγος biçiminde yazılır. Latin harfleriyle Kōnstantīnos Dragásēs Palaiológos olarak okunur. Türkçe aramalarda XI. Konstantinos, XI Konstantinos ya da Konstantinos Paleologos biçimleri kullanılır.
Tahta çıkmadan önce uzun bir yöneticilik geçmişi vardı. Ağabeyi VIII. İoannis’in başkent dışında bulunduğu 1423–1424 ve 1437–1440 dönemlerinde Konstantinopolis’te naiplik yaptı. 1428’de Mora despotu oldu. Bölgeyi kardeşleri Theodoros ve Thomas ile birlikte yönetti.
Özel hayatı iki erken kayıpla biçimlendi. 1428’de evlendiği ilk eşi Theodora, diğer adıyla Maddalena Tocco, 1429’da öldü. 1441’de evlendiği ikinci eşi Caterina Gattilusio ise 1442’de hayatını kaybetti. Konstantinos üçüncü bir evlilik yapmadı. 1453’te geride yaşayan bir çocuk ya da belgelenmiş bir soy bırakmadı.
XI. Konstantinos’un kardeşleri kimlerdi?
Konstantinos’un kardeşleri VIII. İoannis, II. Theodoros, Andronikos, Demetrios ve Thomas Paleologos’tu. Ağabeyi VIII. İoannis imparatordu ve 1448’de çocuksuz öldü. Bu ölüm, Konstantinos’un tahta giden yolunu açtı.
Theodoros ve Thomas, Mora’da Konstantinos’un yönetim ortaklarıydı. Siz de bir aile işinde kardeşlerinizle ortak çalıştıysanız, bu düzenin kolay olmadığını bilirsiniz. Mora’da üç kardeş aynı bölgeyi paylaşıyordu.
Demetrios ve Thomas’ın adı 2024’te yeniden gündeme geldi. Yunanistan Kültür Bakanlığına göre iki kardeş, Aigialeia’daki Eski Taxiarches Manastırı’nın yenilenmesini destekledi. Bu manastırdaki bir fresk, aşağıda anlatacağımız portre keşfinin merkezinde yer alıyor.
Basileus Konstantinos XI: Tahta nasıl çıktı?
VIII. İoannis 1448’de çocuksuz öldü. Konstantinos 6 Ocak 1449’da imparator ilan edildi. Resmî unvanı «Basileus kai Autokratōr tōn Rhōmaiōn» idi. Bu ifade «Romalıların imparatoru ve otokratı» anlamına geliyordu. Arama motoruna «basileus konstantinos xi» yazdığınızda karşınıza çıkan Yunanca unvan budur.
Hükümdarlığı yaklaşık dört yıl sürdü. Nisan 1453’te II. Mehmed Konstantinopolis kuşatmasını başlattı. Konstantinos şehri terk etmedi ve savunmanın başında kaldı. Kuşatma, 29 Mayıs 1453’teki son saldırıyla bitti.
XI. Konstantinos nasıl öldü?
XI. Konstantinos, 29 Mayıs 1453’teki son Osmanlı saldırısı sırasında Konstantinopolis’te öldü. Kesin olan bilgi bu kadardır. Gerisi anlatıdan anlatıya değişir. Tarihçi Jonathan Harris’in değerlendirmesine göre ölümün tam olarak nasıl gerçekleştiğini doğrulayan güvenilir bir doğrudan tanıklık yoktur.
Dönem kaynakları üç farklı tablo çizer:
- Kritovulos: Konstantinos, Osmanlı askerleriyle savaşırken öldü. Ancak Kritovulos ölüm anının görgü tanığı değildir.
- Sakızlı Leonardo: İmparator esir düşmemek için adamlarından kendisini öldürmelerini istedi.
- Diğer dönem anlatıları: Bazıları Konstantinos’un kendisini astığını söyler. Diğerleri çarpışmada öldürüldüğünü aktarır.
Bu çelişki kesin biçimde çözülemedi. En yakın tanık sayılabilecek Georgios Sphrantzes, imparatorun öldürüldüğünü kaydetti. Fakat o sırada çatışmanın başka bir kesiminde bulunduğunu da belirtti. Yani imparatorun yakın dostu bile ölüm anını görmedi.
Ölüm yeri için de yalnızca bir tahmin var. Paleolog imparatorlarının mezarlarını inceleyen Cambridge Core makalesine göre Konstantinos muhtemelen son görüldüğü Aziz Romanos Kapısı çevresinde öldürüldü. Bu kapı bugünkü Topkapı çevresine denk gelir. Kesin ölüm noktası ise bilinmiyor.
Son sözleri gerçek mi?
Kritovulos, Konstantinos’a «Şehir düştü ve ben hâlâ yaşıyorum» sözünü atfeder. Bu söz doğrulanmış bir son söz kaydı değildir. Meşhur son nutuk da tartışmalıdır. Marios Philippides, son toplantı ve imparatorun konuşması anlatısını Leonardo’nun kurguladığı bölümler arasında değerlendirir. Filmlerde ya da sosyal medyada gördüğünüz dramatik veda konuşması, bu nedenle birincil tanıklığa dayanmaz.
XI. Konstantinos’un mezarı nerede?
Kısa cevap: bilinmiyor. Konstantinos’un defin yerini bildiren çağdaş bir kayıt yok. Bu yüzden bugün doğrulanmış bir mezar konumu gösterilemiyor.
Bazı Osmanlı kaynakları, II. Mehmed’in imparatoru defnettirmek istediğini düşündürür. Ancak mevcut kanıtlar belirli bir mezar yerini desteklemez. İstanbul’daki mezar efsaneleri de eski değildir. Philippides ve Hanak’ın incelemesine göre bu yerel efsaneler ancak 19. yüzyılda dolaşıma girdi. Tarihsel yer tespiti için güvenilir sayılmıyorlar.
Siz İstanbul’u gezerken size «işte imparatorun mezarı» denilen bir yer gösterilirse, kaynağını sorun. Turlarda anlatılan mezar hikâyeleri çağdaş bir belgeye dayanmıyor. İmparatorun son görüldüğü bölgeyi görmek isterseniz, Topkapı çevresinde yürümek yeter.
Mezar boşluğunu halk anlatısı doldurdu. Bir meleğin Konstantinos’u mermere dönüştürerek sakladığı ve bir gün yeniden uyanacağı anlatılır. Bu anlatı, 1453’teki ölümüne ilişkin tarihsel kayıtların karşısında duran folklorik bir gelenektir.
Kısa kronoloji
- 1404 Konstantinopolis’te doğdu.
- 1423–1424 VIII. İoannis’in yokluğunda başkentte naiplik yaptı.
- 1428 Mora despotu oldu, Theodora Tocco ile evlendi.
- 1429 İlk eşi Theodora öldü.
- 1437–1440 Başkentte ikinci kez naiplik yaptı.
- 1441 Caterina Gattilusio ile evlendi.
- 1442 İkinci eşi Caterina öldü.
- 1448 Ağabeyi VIII. İoannis öldü.
- 6 Ocak 1449 İmparator ilan edildi.
- Nisan 1453 II. Mehmed’in kuşatması başladı.
- 29 Mayıs 1453 Konstantinopolis düştü, Konstantinos son saldırı sırasında öldü.
- 12 Aralık 2024 Yunanistan Kültür Bakanlığı çağdaş fresk portresini duyurdu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Hocası kimdi?
Konstantinos’un eğitiminde tarihçi Georgios Sphrantzes’in amcası hocalık yaptı. Bu bilgi, Stephanie Novasio’nun Birmingham Üniversitesi’nde 2022’de tamamlanan doktora tezinde yer alır.
Sağdıç ve vaftiz babası. Konstantinos, yakın dostu Sphrantzes’in düğününde sağdıç oldu. Tarihçinin bebeklik dönemini aşan çocuklarının da vaftiz babalığını üstlendi. Siz bir arkadaşınızın düğününde sağdıç olduysanız, bu bağın ne kadar yakın olduğunu tahmin edebilirsiniz. Bu yakınlık, Sphrantzes’in tanıklığını değerli kılan şeydir.
Atina’daki iki heykel. Atina’da katedral meydanında Konstantinos’un kılıçlı bir yaya heykeli durur. Paleo Faliro sahilinde ise bir atlı heykeli bulunur. İstanbul’da doğrulanmış mezarı olmayan imparator, Atina’da iki anıtla hatırlanıyor.
2024’te tanımlanan portre. Yunanistan Kültür Bakanlığı 12 Aralık 2024’te bir duyuru yaptı. Aigialeia’daki Eski Taxiarches Manastırı’nda bulunan bir fresk, Konstantinos’un hükümdarlığı sırasında yapılmış portresi olarak tanımlandı. Manastırın yenilenmesini kardeşleri Demetrios ve Thomas desteklemişti.
Sık sorulan sorular
XI. Konstantinos nasıl öldü?
29 Mayıs 1453’teki son Osmanlı saldırısı sırasında Konstantinopolis’te öldü. Savaşarak öldüğü anlatısı yaygındır, ancak ölümünü gören güvenilir bir tanık yoktur. Kendini astığı ya da adamlarına öldürttüğü yönünde farklı anlatılar da vardır.
XI. Konstantinos’un mezarı nerede?
Doğrulanmış bir mezar yeri yoktur. Defin yerini bildiren çağdaş bir kayıt bulunmuyor. İstanbul’daki mezar efsaneleri 19. yüzyılda ortaya çıktı ve güvenilir sayılmıyor.
XI. Konstantinos’un kardeşleri kimlerdi?
VIII. İoannis, II. Theodoros, Andronikos, Demetrios ve Thomas Paleologos. Ağabeyi VIII. İoannis 1448’de çocuksuz ölünce Konstantinos tahta çıktı.
XI. Konstantinos’un hocası kimdi?
Eğitiminde tarihçi Georgios Sphrantzes’in amcası hocalık yaptı. Sphrantzes daha sonra imparatorun yakın dostu oldu.
XI. Konstantinos’un çocuğu var mıydı?
Hayır. İki eşi de evlilikten kısa süre sonra öldü. 1453’te geride yaşayan bir çocuk ya da belgelenmiş bir soy bırakmadı.
Kaynaklar
- Vikipedi — XI. Konstantinos tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Constantine XI Palaiologos en.wikipedia.org
- Cambridge Core — The tombs of the Palaiologan emperors (Byzantine and Modern Greek Studies) cambridge.org
- The Medieval Review — Jonathan Harris, Philippides’in Konstantinos biyografisi değerlendirmesi scholarworks.iu.edu
- Marios Philippides — The Fall of Constantinople: Bishop Leonard and the Greek Accounts, s. 299–300 deremilitari.org
- bilig — Nestor İskender ve İstanbul’un Türkler Tarafından Alınış Hikâyesi bilig.yesevi.edu.tr
- Birmingham Üniversitesi — Stephanie Novasio, Searching for Identities (doktora tezi, 2022), s. 87 etheses.bham.ac.uk
- Yunanistan Kültür Bakanlığı — Konstantinos Paleologos portresi duyurusu culture.gov.gr
Görsel: Konstantinos XI Palaiologos fresco (edit).jpg — Unknown author, Public domain
