30 Ekim 1918 akşamı, Ege’deki Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda demirli İngiliz zırhlısı HMS Agamemnon’un güvertesinde bir ateşkes imzalandı. Görüşmeler 27 Ekim’de başlamıştı. Dört gün içinde, beş oturumda tamamlandı.
Bu yazıda sormak isteyeceğiniz soruların yanıtlarını bulacaksınız: Mondros Mütarekesi nedir, nerede ve ne zaman imzalandı, kimler imza attı, 7. madde ne diyordu ve sonuçları neydi? Her olgunun kaynağı yazının sonundaki listede yer alıyor.
Mondros Mütarekesi nedir, ne zaman ve nerede imzalandı?
Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasındaki I. Dünya Savaşı çatışmalarını sona erdiren ateşkestir. Tarihi 30 Ekim 1918’dir. Metin 25 maddeden oluşur.
Mütarekenin adını aldığı Mondros, Ege Denizi’nde, Yunanistan’a bağlı Limni Adası üzerinde bir liman yerleşimidir. İmza töreni karada değil, limanda demirli HMS Agamemnon zırhlısında yapıldı. Yani mütarekenin imzalandığı yer, bugün Yunanistan sınırları içindeki bir ada limanıdır.
Osmanlı hükümetini bu arayışa iki gelişme yöneltti. Bulgaristan 29 Eylül 1918’de ateşkes yaptı. Bu durum, İstanbul’un Balkanlar üzerinden tehdit edilmesi anlamına geliyordu. Filistin-Suriye cephesindeki yenilgiler de aynı yönde etki etti.
Mondros Mütarekesi’ni kim imzaladı? Hangi hükümet görevlendirdi?
İmzalayan Osmanlı heyeti, 14 Ekim 1918’de kurulan Ahmet İzzet Paşa hükümeti tarafından görevlendirildi. Yani heyet, kurulalı yaklaşık iki hafta olmuş bir hükümetin adına Limni’ye gitti.
İmza metninde şu isimler yer alır:
- Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Bey
- Reşat Hikmet Bey
- Yarbay Sadullah Bey
- İtilaf temsilcisi olarak Koramiral Arthur Calthorpe
Heyette yer alan bahriye nazırı, Hüseyin Rauf Bey’dir.
Mondros Mütarekesi maddeleri ve konuları
Mütarekenin 25 maddesi askerî terhis, Boğazlar, ulaşım, haberleşme, esirler ve işgal yetkileri gibi başlıkları düzenliyordu. Aşağıda en sık anılan maddeleri görebilirsiniz.
- 1. madde: Boğazların açılmasını, Karadeniz’e güvenli geçişi ve Boğaz istihkâmlarının İtilaf kuvvetlerince işgalini öngörüyordu.
- 5. madde: Sınır güvenliği ve iç düzen için gerekli birlikler dışında Osmanlı ordusunun derhal terhisini şart koşuyordu.
- 6. madde: Kolluk görevleri için gereken küçük gemiler dışındaki Osmanlı savaş gemilerinin teslim edilerek belirlenen limanlarda tutulmasını öngörüyordu.
- 15. madde: Demiryollarına İtilaf kontrol subaylarının yerleştirilmesini ve hatların İtilaf makamlarının kullanımına açılmasını öngörüyordu.
- 24. madde: Metinde altı Ermeni vilayeti olarak anılan bölgelerde karışıklık çıkarsa İtilaf Devletlerinin buraların herhangi bir bölümünü işgal edebilmesini öngörüyordu.
- 25. madde: Çatışmaların 31 Ekim 1918 Perşembe günü yerel saatle öğlen sona ermesini belirliyordu.
Mütareke ayrıca Osmanlı birliklerinin Kafkasya’da savaş öncesi sınırlara çekilmesini gerektiren hükümler de içeriyordu.
Mondros mütarekesi 7. madde ne diyor?
- madde, İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum doğduğunda herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı tanıyordu.
Bir ülkenin yönetimi hangi noktaya ne zaman girileceğini önceden bilemezse, savunma planı yapması da zorlaşır. 7. maddenin çok anılmasının nedeni budur. Aynı şekilde 5. maddedeki terhis hükmü, ordunun elindeki imkânı daralttı.
Kısa kronoloji
- 29 Eylül 1918 Bulgaristan’ın ateşkesi, İstanbul’a Balkanlar üzerinden yöneltilebilecek saldırı tehlikesini artırdı.
- 14 Ekim 1918 Ahmet İzzet Paşa hükümeti kuruldu.
- 27 Ekim 1918 Mondros’ta ateşkes görüşmeleri başladı.
- 30 Ekim 1918 25 maddelik Mondros Mütarekesi HMS Agamemnon’da imzalandı.
- 31 Ekim 1918, öğlen Mütareke uyarınca çatışmaların sona ermesi için belirlenen zaman geldi.
- 31 Ekim 1918 Mustafa Kemal Paşa Adana’da Yıldırım Orduları Grubu komutanlığını devraldı.
- 2 Kasım 1918 Rauf Bey bağımsızlığın korunduğunu savundu.
- 13 Kasım 1918 İtilaf donanması İstanbul önlerine geldi ve başkentin fiilî işgali başladı.
- 1 Kasım 1922 TBMM saltanatı kaldırdı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Mondros denince genellikle 7. madde hatırlanır. Oysa metnin gündelik hayata dokunan başka hükümleri de vardı.
- Toros tünelleri: 10. madde doğrudan Toros tünellerinin İtilaf kuvvetlerince işgalini düzenliyordu.
- Telsiz ve kablo: 12. madde, Osmanlı hükümetinin mesajlarını istisna tutarak telsiz ve kablo istasyonlarını İtilaf denetimine bırakıyordu. Bugün bir mesaj gönderirken hangi hattan geçtiğini düşünmezsiniz. 1918’de o hatlar başka bir tarafın denetimine giriyordu.
- Esirler: 4. madde İtilaf savaş esirlerinin teslimini isterken 22. madde Osmanlı savaş esirlerini İtilaf Devletlerinin tasarrufunda bırakıyordu.
- Heyetin kadrosu: Osmanlı heyetine sekreter Ali Türkgeldi Bey ile Rauf Bey’in yaverleri olan deniz subayları Sait ve Tevfik Beyler de katıldı.
- Fransa’nın başvurusu: Fransa’nın 28 Ekim 1918’de görüşmelere katılmak için yaptığı başvuru İngiltere tarafından dikkate alınmadı.
Mondros Mütarekesi’nin sonuçları
İlk sonuç askerî ve çok hızlı geldi. Mütarekenin imzasından yaklaşık iki hafta sonra, 13 Kasım 1918’de İtilaf donanması İstanbul önlerine geldi. Osmanlı başkentinin fiilî işgali başladı.
İkinci sonuç, mütarekenin nasıl değerlendirildiğine dair tartışmaydı. Ahmet İzzet Paşa, 31 Ekim 1918’de Rauf Bey’e gönderdiği telgrafta heyeti kutladı. Mütarekeyi, diğer müttefiklerin imzaladığı ateşkeslerden daha hafif değerlendirdi.
Rauf Bey de 2 Kasım 1918’de bağımsızlığın korunduğunu savundu. Mustafa Kemal Paşa ise hükümete gönderdiği telgrafta farklı düşündü. Ona göre belirsiz maddeler ile ordunun terhisi, İngiliz taleplerine direnme imkânını ortadan kaldıracaktı.
Mondros imzalandığında Mustafa Kemal Paşa Halep’in kuzeyindeki 7. Ordu’nun komutanıydı. 31 Ekim 1918’de Katma’dan Adana’ya gelerek Yıldırım Orduları Grubu komutanlığını devraldı.
Osmanlı’nın fiilen bitişi ne anlama geliyor?
Mondros için kullanılan “Osmanlı’nın fiilen bitişi” ifadesi tarihsel bir yorumdur. Bu yorum, ordunun terhisi, Boğazların açılması ve 7. maddedeki işgal yetkisiyle yönetimin kaybettiği hareket alanını anlatır.
Resmî sona erişi belirleyen karar ise başkadır. TBMM saltanatın kaldırılması kararını 1 Kasım 1922’de aldı. Yani ateşkes ile saltanatın kaldırılması arasında yaklaşık dört yıl vardır. İki tarihi birbirinden ayırarak okursanız yorum ile hukuki sonuç da birbirinden ayrılır.
Sık sorulan sorular
Mondros Mütarekesi kaç maddedir?
Mondros Mütarekesi 25 maddeden oluşur. Maddeler askerî terhis, Boğazlar, ulaşım, haberleşme, esirler ve işgal yetkileri gibi konuları düzenler.
Mondros Mütarekesi’ni kim imzaladı?
Osmanlı adına Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Bey, Reşat Hikmet Bey ve Yarbay Sadullah Bey imza attı. İtilaf Devletleri adına imzayı Koramiral Arthur Calthorpe attı.
Mondros Mütarekesi’nin 7. maddesi ne diyor?
7. madde, İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum doğduğunda herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı tanıyordu. Madde, Osmanlı yönetiminin hareket alanını daraltan hükümlerin başında anılır.
Mondros Mütarekesi savaşı ne zaman bitirdi?
25. maddeye göre çatışmalar 31 Ekim 1918 Perşembe günü yerel saatle öğlen sona erecekti. İmza ise bir gün önce, 30 Ekim akşamı atıldı.
Kaynaklar
- Wikipedia — Armistice of Mudros en.wikipedia.org
- Vikipedi — Mondros Mütarekesi tr.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — İşgaller kulturportali.gov.tr
- Atatürk Ansiklopedisi — Mehmet Okur, Mondros Mütarekesi ataturkansiklopedisi.gov.tr
- İstanbul Aydın Üniversitesi — Atatürk Kronolojisi aydin.edu.tr
- Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Zekeriya Türkmen, İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar dergipark.org.tr
- Atatürk Ansiklopedisi — Dursun Ali Akbulut, Saltanatın Kaldırılması ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Wikipedia — Moudros en.wikipedia.org
Görsel: HMS Agamemnon LOC ggbain 18554.jpg — Unknown photographer, Public domain
