Kütahya’nın adı, antik kaynaklarda Kotiaeion, Kotiaion ve Cotyaium gibi biçimlerde geçen eski bir kent adından türemiştir. Bugün çiniyle anılan bu kentin adı, antik geçmişine kadar uzanır.
Bu yazıda adın kökenini, kentin kronolojisini, camilerini, hamamını, evlerini ve müzelerini sırayla göreceksiniz. Kütahya’ya gitmeyi planlıyorsanız ya da ödev hazırlıyorsanız, hangi yapının hangi yüzyıla ait olduğunu aşağıdaki başlıklardan hızla bulabilirsiniz.
Kütahya adının kökeni nedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kütahya adı, antik kaynaklardaki Kotiaeion, Kotiaion ve Cotyaium biçimlerinden gelir. Yani bugünkü ad, eski bir kent adının zaman içinde Türkçeleşmiş hâlidir.
Adın anlamı konusunda iki yorum vardır. Türkçe Vikipedi, Kotiaeion’un “Kotys’in kenti” anlamına geldiğini yazar ve bu açıklamayı Strabon’a atfeder. Arif Kolay’ın 2022 tarihli makalesi ise kent adındaki Yunanca “-eion/-ion” ekinden hareketle “Kotys tapınağı” açıklamasını da verir. İki yorum da adı Kotys ile ilişkilendirir. Aralarındaki fark, adın kenti mi yoksa bir tapınağı mı andırdığıdır.
Kentin kuruluş tarihi bilinmemektedir. İngilizce Vikipedi’nin Kütahya Province maddesi bölgenin geçmişini MÖ 3000’e kadar götürür, ama kesin bir kuruluş yılı vermez.
Kısa kronoloji
Kütahya’nın yüzyıllara yayılan geçmişini şu tarihlerle özetleyebilirsiniz:
- MÖ 900–600: Kütahya’nın doğusundaki Türkmen Dağı çevresinde yaşayan Friglerden kaya mezarları, sunaklar ve Kybele’ye adanmış açık hava tapınakları kaldı.
- MÖ 133: Kütahya ve çevresi Roma’nın Asya eyaletine katıldı.
- 1233: I. Alâeddin Keykubad döneminde Kütahya, İznik İmparatorluğu’ndan alınarak yeniden Selçuklu yönetimine girdi.
- 1243–1244: Hıdırlık Mescidi yaptırıldı.
- 1314: Umur bin Savcı Medresesi yaptırıldı.
- 1411: II. Yakup Çelebi Külliyesi yaptırıldı.
- 1429: Kütahya Osmanlı yönetimine geçti.
- 1451: Kütahya Anadolu beylerbeyiliğinin merkezi oldu.
- 1549: Balıklı Hamamı’nın kitabesindeki yapım tarihi.
- 13 Temmuz 1766: Fincancı ustaları ile kalfalar arasında anlaşma yapıldı.
- 1833: İbrahim Paşa Kütahya’yı işgal etti ve Kütahya Antlaşması yapıldı.
- 1850–1851: Lajos Kossuth Kütahya’da yaşadı.
- 17 Temmuz 1921: Kütahya Yunan kuvvetlerince işgal edildi.
- 30 Ağustos 1922: Kütahya işgalden kurtuldu.
- 8 Ekim 1923: Kütahya vilayet statüsüne getirildi.
- 1926: Aizanoi’de bilimsel kazılar başladı.
- 1965: Umur bin Savcı Medresesi’nde Kütahya Müzesi açıldı.
- 1999: Çini Müzesi ziyarete açıldı.
- 13 Nisan 2012: Aizanoi UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
- 2017: Kütahya UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na katıldı.
Kütahya’nın tarihi yerleri ve doğal güzellikleri nerede başlar?
İlin Frig izleri, Kütahya’nın doğusundaki Türkmen Dağı çevresindedir. Burası tüfleriyle kaplı Frig yaylalarıdır. MÖ 900–600 arasında yaşayan Friglerden kaya mezarları, sunaklar ve Kybele’ye adanmış açık hava tapınakları kalmıştır. Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu alanı “Frigya Vadileri” başlığı altında tanıtır.
Bu bölgeyi gezen biri yapay bir bina değil, doğrudan kayaya oyulmuş yapılar görür. Doğal oluşum ile insan eli burada iç içedir.
Roma dönemi de kentin siyasi tarihine erken girer. Kütahya ve çevresi MÖ 133’te Roma’nın Asya eyaleti sınırlarına katılmıştır. Çavdarhisar ilçesindeki Aizanoi Antik Kenti de ilin antik mirasındandır. Bu antik kente aşağıda ayrıca değineceğiz.
Kütahya’nın tarihi camileri
Ulu Cami
Kentin en bilinen camisi Ulu Cami’dir. Yıldırım Bayezid’in yaptırmaya başladığı yapı, yaklaşık 45 × 25 metre boyutlarında ve avlusuzdur. Tamamlanma tarihi konusunda kaynaklar aynı yılı vermez. Kültür Portalı’nın gezi sayfası 1401’i, aynı portalın ayrıntılı kültür envanteri ise Musa Çelebi tarafından tamamlandığı 1410’u gösterir. Ders çalışırken ya da rehberlik yaparken iki tarihi de bilmeniz işinize yarar.
Dönenler Camii
Dönenler Camii’nin hikâyesi daha farklıdır. Yapı 14. yüzyılda Mevlevihanenin semahanesi olarak inşa edilmiştir. Sonraki bir onarımda mihrap eklenmiş ve semahane camiye dönüşmüştür. Yani bir semah salonu, ibadet yerine çevrilmiştir.
Hıdırlık Mescidi
Hıdırlık Mescidi daha eski bir döneme aittir. Kitabesine göre Selçuklu emiri İmadüddin Hezar Dinari tarafından 1243–1244 yıllarında yaptırılmıştır. Kentin Selçuklu yönetimine 1233’te girdiğini düşünürseniz, bu mescit o dönüşten yalnızca on yıl sonraya denk gelir.
Kütahya’nın tarihi hamamı: Balıklı Hamamı
Kütahya’nın tarihi hamamlarından biri Balıklı Hamamı’dır. Kitabesinde 1549 tarihi bulunan yapı çifte hamamdır. Yani erkekler ve kadınlar için ayrı bölümleri vardır. İlginç olan, kadınlar bölümünün erkekler bölümünden daha büyük tutulmuş olmasıdır.
Kütahya’nın tarihi evleri
Kent merkezinde yürürken en çok dikkat çeken yapılar eski konaklardır. Kültür Portalı’na göre 19. yüzyıl Kütahya evleri iki veya üç katlıdır. Ahşap payandalı çıkmaları ve geniş saçaklarıyla tanınırlar. Portal, bu yapıları “Tarihi Kütahya Konakları” başlığı altında Germiyan Sokağı ile birlikte anar.
Bu evler gündelik hayata göre düzenlenmiştir. Giriş kapıları atların geçebileceği büyüklükte yapılmıştır. Giriş katları mutfak, kiler, depo ve tarım araçları için ayrılmıştır. Bugün apartman girişinde bisiklet ya da depo ararken, bir zamanlar bütün bunların evin zemin katında durduğunu düşünebilirsiniz.
Kütahya’nın tarihi eserleri ve müzeleri
Kütahya’da müzeler de tarihî yapıların içinde açılmıştır.
- Kütahya Müzesi: 1314’te yaptırılan Umur bin Savcı Medresesi, 1965’te müze olarak ziyarete açılmıştır.
- Çini Müzesi: II. Yakup Çelebi’nin 1411’de yaptırdığı külliyenin imaret ve türbe bölümleri restore edilmiş ve 1999’da Çini Müzesi olarak açılmıştır.
- Kossuth Evi: 18. yüzyıla ait, iki katlı ve yedi odalı ahşap ev, 19 Eylül 1982’de müze olarak ziyarete açılmıştır.
Çini, Kütahya’yı dünya ölçeğinde tanıtan konudur. Kent, çini geleneğiyle 2017’de UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na Zanaat ve Halk Sanatları alanında katılmıştır. Evinizde Kütahya çinisi varsa, arkasında bu kadar uzun bir üretim geleneği olduğunu bilmek hoşunuza gidebilir.
Aizanoi: Çavdarhisar’daki antik kent
Aizanoi Antik Kenti, Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesindedir. UNESCO Dünya Mirası Merkezi’ne göre 13 Nisan 2012’de Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Bilimsel kazılar 1926’da, Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Daniel Krencker ve Martin Schede tarafından başlatılmıştır.
Kentteki yapılardan biri Zeus Tapınağı’dır. UNESCO dosyasında, tapınağın altında bulunan tonozlu bir mekân, plandaki sıra dışı unsurlardan biri olarak geçer.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kütahya
Kütahya, Germiyanoğulları Beyliği’ne başkentlik yaptı. Son hükümdar II. Yakup Bey’in vasiyeti doğrultusunda 1429’da Osmanlı yönetimine geçti. 1451’de Anadolu beylerbeyiliğinin merkezi oldu ve İshak Paşa’nın yönetimine verildi.
1833’te Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa Kütahya’yı işgal etti. Aynı yıl Kütahya Antlaşması yapıldı. Yirminci yüzyılda ise kent, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sırasında 17 Temmuz 1921’de Yunan kuvvetlerinin işgaline uğradı. 30 Ağustos 1922’de Başkomutan Meydan Muharebesi’nin kazanılmasıyla kurtuldu. 8 Ekim 1923’te vilayet statüsüne getirildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Çivisiz minber: Ulu Cami’nin birbirine geçmeli geometrik parçalardan oluşan ahşap minberinde çivi kullanılmamıştır.
- Atlı kapılar: Geleneksel konakların giriş kapıları atların geçebileceği büyüklükte yapılmıştır.
- 1766 anlaşması: Çini Müzesi’nde, fincancı ustaları ile kalfalar arasında 13 Temmuz 1766’da yapılan anlaşmanın metinleri sergilenir.
- Kossuth’un anayasası: Macar bağımsızlık hareketinin önderi Lajos Kossuth, 1850–1851’de Kütahya’da konuk edildiği evde Macaristan için bir anayasa tasarısı hazırlamıştır.
- Zeus Tapınağı’nın altı: Aizanoi’de Zeus Tapınağı’nın altında tonozlu bir mekân bulunur.
Sık sorulan sorular
Kütahya adı nereden gelir?
Ad, antik kaynaklarda Kotiaeion, Kotiaion ve Cotyaium biçimlerinde geçen eski kent adından türemiştir. Anlamı için “Kotys’in kenti” ve “Kotys tapınağı” yorumları vardır.
Kütahya ne zaman Osmanlı topraklarına katıldı?
Germiyanoğulları’nın başkenti olan Kütahya, son hükümdar II. Yakup Bey’in vasiyeti doğrultusunda 1429’da Osmanlı yönetimine geçti. 1451’de Anadolu beylerbeyiliğinin merkezi oldu.
Kütahya’da hangi müzeler gezilebilir?
Umur bin Savcı Medresesi’nde 1965’te açılan Kütahya Müzesi, II. Yakup Çelebi Külliyesi’nde 1999’da açılan Çini Müzesi ve 1982’de müzeye çevrilen Kossuth Evi gezilebilir.
Aizanoi Kütahya’nın neresindedir?
Aizanoi Antik Kenti, Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesindedir. 13 Nisan 2012’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Kütahya islamansiklopedisi.org.tr
- Türkçe Vikipedi — Kütahya tr.wikipedia.org
- Arif Kolay — Cumhuriyet Dönemine Kadar Kütahya Şehrinin Gelişim Süreci dergipark.org.tr
- English Wikipedia — Kütahya Province en.wikipedia.org
- Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Frigya Vadileri kutahya.ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kütahya Genel Bilgiler korumakurullari.ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kütahya kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Ulu Cami kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Ulu Camii Kültür Envanteri kulturportali.gov.tr
- Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kültür Turizmi kutahya.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Tarihi Kütahya Konakları kulturportali.gov.tr
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Kütahya Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Çini Müzesi kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Aizanoi Antique City whc.unesco.org
- UNESCO — Kütahya Creative Cities Network unesco.org
Görsel: Kütahya castle 8813.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
