İzmir Tarihi ve Adının Kökeni: Smyrna’dan Bugüne

İzmir’in bilinen en eski yerleşimi, bugünkü zeminin yaklaşık 3–4 metre altında, Bornova Ovası’nın alüvyonları arasında yatıyor. Yeşilova Höyüğü’nün kültür tabakaları orada, yaklaşık 8.500 yıl öncesinden kalma.

Bu yazıda İzmir adının nereden geldiğini, bu konuda hangi görüşlerin tartışıldığını ve kentin tarihini görünür kılan yerleri bulacaksınız. Asansör’den Agora’ya, Saat Kulesi’nden kent müzelerine uzanan bir yol izleyeceğiz.

İzmir adı nereden geliyor?

İzmir adı, kentin antik adı Smyrna’nın Türkçeleşmiş biçimidir [1]. Bu kısmı tartışmasız söyleyebiliriz. Asıl soru, Smyrna adının kendisinin nereden geldiğidir.

Bir kurama göre, Ekrem Akurgal ve Sedat Alp, Kültepe’nin Asurca metinlerindeki Tišmurna adının başındaki «ti» unsurunu kaybederek Smyrna’ya dönüştüğünü ileri sürmüştür [2]. Karşı görüş de var. Muammer İreç’in 2018 tarihli araştırması, Tišmurna’nın Orta Anadolu’da bulunduğunu savunur. İreç’e göre bu yerin Smyrna ile özdeşleştirilmesinin tarihsel dayanağı yoktur [2].

Bir de Amazon anlatısı var. Strabon’a atfedilen bu anlatıda Smyrna, kente adını veren bir Amazon kadınıdır. Ancak bu hikâye adın kanıtlanmış etimolojisi değildir [3]. Yani elinizde bir ad var, ama kökeni hâlâ akademik tartışmanın konusu.

İzmir’in bilinen en eski yerleşimi neresi?

Bornova Ovası’ndaki Yeşilova Höyüğü, yaklaşık 8.500 yıl öncesine uzanan yerleşimiyle İzmir’in bilinen en eski yerleşim alanıdır [4].

Kazılar Ağustos 2005’te başladı. İzmir Arkeoloji Müzesi ile Ege Üniversitesi Arkeoloji Bölümü bu işi ortak yürüttü [5]. Bugün Bornova’dan geçerken ayağınızın altındaki zemin, bu uzun geçmişin üstünde duruyor.

Eski Smyrna ve Yeni Smyrna: iki ayrı kent

İzmir’in antik geçmişini anlamak için iki Smyrna’yı ayırmak gerekir. Bayraklı/Tepekule’deki Eski Smyrna, Kadifekale çevresinde sonradan kurulan Helenistik Smyrna’dan ayrı bir yerleşim alanıdır [6].

Oxford Classical Dictionary’ye göre Eski Smyrna’da yaklaşık MÖ 1000’de Yunan yerleşimi bulunuyordu. MÖ 7. yüzyılda ise düzenli sokakları olan surlu bir kent gelişiyordu [7]. Lidya Kralı Alyattes, yaklaşık MÖ 600’de bu kenti ele geçirdi [7].

Yeni Smyrna daha sonra geldi. İskender sonrasındaki dönemde, MÖ 4. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl başında, Pagos Tepesi olarak bilinen Kadifekale ile iç liman arasında kuruldu [8]. Kadifekale’ye çıktığınızda baktığınız şehir, bu ikinci Smyrna’nın mirasıdır.

İzmir’de gezilecek tarihî yerler hangileri?

Smyrna Agorası

Agora, MS 178 depreminde yıkıldı. Ardından Roma İmparatoru Marcus Aurelius’un desteğiyle yeniden inşa edildi [9]. UNESCO adaylık dosyası, buradaki yaklaşık 3.000 graffitiyi Roma döneminin gündelik yaşamına ilişkin bir kaynak olarak tanımlar [8].

Kemeraltı, Basmane ve Kadifekale

Bu üç bölgeyi kapsayan İzmir Tarihî Liman Kenti, 14 Nisan 2020’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu [8]. Kentin tarihî dokusunu tek yürüyüşte görmek istiyorsanız bu üçlü iyi bir başlangıçtır.

Konak Saat Kulesi

Saat Kulesi, II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yılı için 1901’de mimar Raymond Charles Péré’ye yaptırıldı [12].

Müzeler

Kültürpark’taki İzmir Tarih ve Sanat Müzesi üç binadan oluşur. Binalar taş eserler, seramik eserler ve kıymetli eserler için ayrılmıştır. Seramik koleksiyonu tarih öncesinden Bizans döneminin sonuna uzanan eserler içerir [15].

İzmir Kent Arşivi ve Müzesi ise 10 Ocak 2004’te açıldı. 6 Temmuz 2004 tarihli belediye meclisi kararıyla Ahmet Piriştina’nın adını aldı [16].

İzmir Tarihî Asansör: ne zaman, neden yapıldı?

Tarihî Asansör, Musevi iş insanı Nesim Levi Bayraktaroğlu tarafından 1907’de Karataş semtinde yaptırıldı [13]. Amaç basitti: Mithatpaşa Caddesi ile Halilrıfatpaşa semti arasındaki yaklaşık 50 metrelik kot farkını aşmak. Bu güzergâhta 155 basamak vardır [13].

Bugün asansöre binmeden önce o merdivenleri düşünün. Günlük işine giden biri için 50 metre yokuş, ciddi bir yük demekti. Asansör bu yükü hafifletti.

Yapı 1983’te Ayla Ökmen tarafından İzmir Belediyesine bağışlandı [13].

İzmir’i şekillendiren dönüm noktaları

Çaka Bey, 1081’de İzmir’i ele geçirerek kenti denizcilik faaliyetlerinin merkezi yaptı [6]. İzmir, 1424’te Osmanlı yönetimine geçti [10].

10 Temmuz 1688 depremi kenti sarstı. İzmir Deprem Master Planı, özellikle kıyı kesiminin ağır hasar gördüğünü ve 5.000’den fazla insanın öldüğünü aktarır [11]. İzmir–Aydın demiryolunun iki kent arasındaki bölümü 7 Haziran 1866’da açıldı [6].

1. yüzyılda olaylar hızlandı. 15 Mayıs 1919’da başlayan Yunan işgali, Türk ordusunun 9 Eylül 1922’de kente girmesiyle sona erdi [14]. 13 Eylül 1922’de başlayan Büyük İzmir Yangını kentin Rum ve Ermeni mahallelerini tahrip etti [6]. Cumhuriyet’in ilanından önce, 17 Şubat–4 Mart 1923 tarihlerinde İzmir İktisat Kongresi toplandı [14].

Kısa kronoloji

1. Yaklaşık 8.500 yıl önce Yeşilova Höyüğü’nde yerleşim
2. Yaklaşık MÖ 1000 Eski Smyrna’da Yunan yerleşimi
3. MÖ 7. yüzyıl Düzenli sokaklara sahip surlu kentin gelişmesi
4. Yaklaşık MÖ 600 Alyattes’in Eski Smyrna’yı ele geçirmesi
5. MÖ 4. yüzyıl sonu–3. yüzyıl başı Yeni Smyrna’nın kurulması
6. MS 178 Agora’nın depremde yıkılması ve yeniden inşası
7. 1081 Çaka Bey’in İzmir’i ele geçirmesi
8. 1424 Osmanlı yönetimine geçiş
9. 10 Temmuz 1688 Ağır yıkıma yol açan deprem
10. 7 Haziran 1866 İzmir–Aydın demiryolunun açılması
11. 1901 Konak Saat Kulesi
12. 1907 Tarihî Asansör
13. 15 Mayıs 1919 Yunan işgalinin başlaması
14. 9 Eylül 1922 Türk ordusunun kente girmesi
15. 13 Eylül 1922 Büyük İzmir Yangını’nın başlaması
16. 17 Şubat–4 Mart 1923 İzmir İktisat Kongresi
17. 10 Ocak 2004 İzmir Kent Arşivi ve Müzesi’nin açılması
18. Ağustos 2005 Yeşilova Höyüğü kazılarının başlaması
19. 14 Nisan 2020 UNESCO Geçici Listesi’ne sunulma

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Toprağın altındaki höyük. Yeşilova Höyüğü’nün kültür tabakaları, Bornova Ovası’nın bugünkü yüzeyinin yaklaşık 3–4 metre altında, alüvyonların arasındadır [4].
• Duvar yazıları. Smyrna Agorası’nda yaklaşık 3.000 graffiti bulunur. UNESCO dosyası bunları Roma döneminin gündelik yaşamı için bir kaynak sayar [8].
• Su yolundan ibadethaneye. Agora çevresindeki Roma kökenli su yollarından biri 19. yüzyılda ibadet mekânı olarak kullanıldı [8].
• Hastaneye gelir. Başlangıçta su gücüyle çalışan Tarihî Asansör, Karataş Yahudi Hastanesinin gelir kaynaklarından biriydi [13].
• Müzeden önce itfaiye. Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nin bulunduğu, Mesut Özok tasarımı bina 1932’den 2001 sonuna kadar itfaiye merkeziydi [16].

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. İzmir İl Millî Eğitim Müdürlüğü — İlimizin Tarihçesi izmir.meb.gov.tr
2. Muammer İreç — Tišmurna-Smyrna Özdeşliği, TÜBA-AR, 2018 dergipark.org.tr
3. APİKAM — İzmir’in Tarihçesi apikam.org.tr
4. Aylin Karadaş — Yeşilova Höyüğü’nde Jeoarkeoloji ve Paleocoğrafya Araştırmaları dergipark.org.tr
5. Ege Üniversitesi — Ege’den, Haziran 2009 egekitap.ege.edu.tr
6. Vikipedi — İzmir tr.wikipedia.org
7. Oxford Classical Dictionary — Smyrna academic.oup.com
8. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — The Historical Port City of Izmir whc.unesco.org
9. Visit İzmir — Agora of Smyrna visitizmir.org
10. Wikipedia — İzmir Province en.wikipedia.org
11. İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Boğaziçi Üniversitesi — İzmir Deprem Master Planı izmir.bel.tr
12. İzmir Valiliği — Medeniyetler Beşiği izmir.gov.tr
13. Kültür Portalı — Asansör beta.kulturportali.gov.tr
14. Atatürk Araştırma Merkezi — Atatürk’ün Perspektifinden İzmir İktisat Kongresi, özet atam.gov.tr
15. Kültür Portalı — İzmir Tarih ve Sanat Müzesi kulturportali.gov.tr
16. Visit İzmir — Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi visitizmir.org

Görsel: Agora in the city of Izmir.jpg — Helen Owl, CC BY-SA 4.0