Oğuz xaqan dastanı: Modu Şanyunun hekayəsidirmi?

Oğuz kimdir? Sənədlərlə tanınan hökmdar deyil, dastan qəhrəmanı

Oğuz xaqan oğuz türklərinin adını aldığı əfsanəvi əcdaddır. İngiliscə Vikipediya da onu məhz belə təqdim edir. Onun hekayəsi Oğuz xaqan dastanında qorunub. Alimlər bu əsəri türk dastanlarının Hun–Oğuz qrupuna daxil edirlər.

Dastan onun həyatından bəhs edir. Saray salnaməsi deyil. Bu fərq aşağıda deyilənlərin hamısını anlamaq üçün vacibdir.

Siz «Oğuz kimdir?» deyə soruşanda dürüst cavabın iki tərəfi var. Dastanda o, fateh, ata və qurucudur. Tarixdə isə kimliyi barədə alimlərin hələ də mübahisə etdiyi bir obrazdır.

Oğuz xaqan dastanı: hekayədə nə danışılır?

Dastan anonimdir. Möcüzəli doğuluşu, fəthləri, tayfalara ad verilməsini və yurdun oğullar arasında bölüşdürülməsini birləşdirir.

Uyğur yazılı versiyada Oğuzun anasının adı Ay xaqandır. Hekayəyə görə, o, doğulandan qırx gün sonra böyüyür, yeriyir və oynayır. Hələ erkən yaşında kıyant adlı məxluqu nizəsi ilə öldürərək cəsarətini göstərir. Bu məxluq həm insanlara, həm də heyvanlara zərər verirdi.

Sonra Oğuz gələcəkdə evlənəcəyi iki qadınla qarşılaşır. Onlardan biri göydən enən işıq şüasının içində görünür. Digəri gölün ortasındakı ağacın koğuşunda oturur.

Siz bunu bayram süfrəsində danışılan ailə rəvayəti kimi təsəvvür edin. Hər dəfə danışıldıqda əsas məzmun qalır, təfərrüatlar dəyişir. Dastanda da eyni hal baş verir.

Oğuz xaqanın atası və şəcərəsi

Hekayənin islami versiyasında onun atası Qara xandır (Kara Han). Qara xan köhnə dinə sadiqdir. Oğuz isə başqa bir Tanrıya inanır. Ata ilə oğul arasındakı qarşıdurmanın səbəbi bu inamdır.

Şəcərə əsasən Oğuzdan sonrakı nəsillər hesabına genişlənir. Oğuzun altı oğlu var:

• Gün (Günəş; türkcə Gün)
• Ay (Ay)
• Ulduz
• Göy
• Dağ
• Dəniz (Deniz)

Adların hamısı təbiət qüvvələrini ifadə edir. Bu da ətrafındakı dünyanı nizama salan hökmdarın hekayəsinə uyğundur.

Oğuz xaqanın dini

Bu suala tək cavab yoxdur. Din sizin oxuduğunuz versiyaya görə dəyişir.

Uyğur yazılı mətnində Oğuzun Tanrıya dua etdiyi təsvir olunur. İslami ənənə isə onun Allaha inamını önə çəkir. Hər iki versiya eyni obrazın yenidən danışılmış hekayəsidir. Onlar ünvanlandıqları oxucu mühitinə uyğun şəkil alıblar.

Siz müasir bir xülasədə onun dini barədə qəti hökm görsəniz, həmin xülasənin hansı əlyazmaya əsaslandığını yoxlayın.

Oğuz xaqanın dövləti və fəthləri

Dastan müasir mənada bir imperiyanı təsvir etmir. Yürüşlərin xəritəsini təqdim edir.

Uyğur yazılı dastanda göy rəngli yalı və tükü olan erkək boz qurd fəthlər zamanı ona yol göstərir. Hekayədə Urum, Çürçet, Hindistan, Tanqut (Tangut) və Suriya kimi yerlərin adı çəkilir. Bunlar süjet daxilindəki fəth məkanlarıdır. Bir tarixi hökmdarın idarə etdiyi torpaqların təsdiqlənmiş siyahısı deyil.

Oğuz burada uyğurların hökmdarı kimi təqdim olunur. Ona xidmət edən bəylərə ad verir: Qıpçaq, Qanqlı, Qarluq (Karluk) və Xələc.

Farsca Oğuznamə başqa yol tutur. Yürüşlərdəki çətinliklər yol göstərən qurdun köməyi ilə deyil, Poştı Qocanın təcrübəsi və biliyi ilə həll olunur.

Yuxu, qızıl yay və yurdun bölüşdürülməsi

Dastan oğuz dünyasının quruluşunu son hissədə izah edir.

Uluğ Türük yuxuda qızıl yay və üç gümüş ox görür. Bu yuxudan sonra Oğuz böyük oğullarını şərqə, kiçik oğullarını qərbə göndərir.

Son ziyafətdə böyük oğullar Bozoxlar (Bozoklar) kimi sağda otururlar. Kiçik oğullar Üçoxlar kimi solda əyləşirlər. Oğuz yurdunu oğullarına qoyur.

Rəşidəddinin dastan üslubundakı tarixində oğuz xalqı Bozox və Üçox adlı iki qola ayrılan 24 tayfadan ibarətdir. Dastanın quruluşu ilə xalqın quruluşu bir-birini əks etdirir.

Oğuz xaqan əfsanəviləşmiş Modu Şanyudur?

Axtarışınızın arxasında duran sual budur. Cavab belədir: bu, nəzəriyyədir, qəti müəyyənləşdirilmiş eynilik deyil.

Əlaqəni müdafiə edən yanaşma müqayisələrə əsaslanır. Alimlər hərbi təşkilatlanma, hökmdar xüsusiyyətləri və fəthlərin coğrafiyasındakı oxşarlıqları göstərirlər. Bu yozum Oğuzu Mete xanla (Mete Han) eyniləşdirir. İngilisdilli oxucular həmin hökmdarı Modu Şanyu (Modu Chanyu) adı ilə tanıyırlar. Fatih Şengülün Oğuz xaqanın kimliyi haqqındakı məqaləsi bu eyniləşdirməyə qarşı çıxır.

Əks yanaşma daha erkən dövrə baxır. Zəki Vəlidi Toğan (Zeki Velidi Togan) dastanın mənşəyini Mete xandan əvvəlki dövrlə bağlayırdı. O, e.ə. VII əsrdə Mərkəzi Asiyada yaşayan sakları və onlardan sonrakı skif icmalarını göstərirdi.

Şengülün 30 aprel 2026 tarixli məqaləsi də Mete xanla eyniləşdirməyə qarşı çıxır və Oğuz xaqanı skiflərlə əlaqələndirir. Bu, məqalənin tezisidir. Təsdiqlənmiş kimlik deyil.

Ona görə də siz dastanı Modu Şanyunun tərcümeyi-halı kimi oxumamalısınız. Onu bəzi alimlərin bu hökmdarla müqayisə etdiyi hekayə kimi qəbul edin.

Oğuz xaqanın doğum tarixi və tarixləndirmə mübahisəsi

Onun doğum tarixi yoxdur. Dastan əfsanədir. Burada tarixlər insana deyil, mətnə aiddir.

Üç ayrı sual bir-birinə qarışdırılır:

1. Hekayənin yaşı. Toğanın yanaşması e.ə. VII əsrə işarə edir.
2. Mətnin ifadə formasının yaşı. BnF məlumatlarına əsaslanan kataloq qeydi hekayənin redaktəsini monqol dövrünə, XIII və XIV əsrlərə aid edir.
3. Əldəki nüsxənin yaşı. Həmin qeyd Paris əlyazması üçün sual işarəsi ilə XVIII əsr tarixini verir.

Ferruh Ağca dilə əsaslanan tarixləndirmə də təklif edir. O, mətnin xüsusiyyətlərini XIV əsrin sonu və XV əsrin əvvəlinin çağatay dil mühiti ilə izah edir. Bu mühit oğuz və qıpçaq ləhcələrinin təsiri altında olub.

Siz bunları bir-birindən ayırın. XVIII əsrdə köçürülmüş nüsxə daha qədim hekayəni daşıya bilər.

Zaman xətti

• E.ə. VII əsr: Toğanın mənşə nəzəriyyəsində göstərdiyi saklar dövrü. Bu, yazılma tarixi deyil.
• XIII–XIV əsrlər: BnF məlumatlarına əsaslanan kataloq təsvirinin uyğur yazılı hekayənin redaktəsi üçün təklif etdiyi dövr.
• XIV əsrin sonu–XV əsrin əvvəli: Ferruh Ağcanın mətnin dil xüsusiyyətlərinə əsasən təklif etdiyi dövr.
• XVIII əsr (?): Mövcud fiziki əlyazma üçün sual işarəsi ilə verilən tarix.
• 1936: Bang–Rahmeti nəşri İstanbulda çap olunur.
• 2016: Ferruh Ağcanın mətn və faksimile daxil edilmiş tədqiqatı Ankarada nəşr olunur.
• 30 aprel 2026: Fatih Şengülün Mete xanla eyniləşdirməyə qarşı çıxan və skif əlaqəsini müdafiə edən məqaləsi dərc olunur.

Dastan necə qorunub: əlyazmalar və nəşrlər

Osman Fikri Sertkaya bildirir ki, tam ilkin mətn məlum deyil. Hekayə bizə əlyazma parçaları və müxtəlif versiyalarla çatıb.

Onun təsvirinə görə, uyğur yazılı mətn Şərq türkcəsindədir. Nəsrlə yazılıb, arada nəzm parçaları var. Əvvəlində, ortasında və sonunda boşluqlar mövcuddur.

Başqa mətn nümunələri də var:

• Rəşidəddinin Cami ət-təvarix (Câmiu’t-tevârîh) əsərinin ikinci cildində Tarix-i Oğuzan və Türkan bölməsi yer alır. Bu, ərəb qrafikası ilə yazılmış farsca nəsr nümunəsidir.
• Əbülqazi Bahadır xanın Şəcəreyi-tərakimə və Yazıçızadə Əlinin Tarix-i Ali-Səlcuq əsərlərində türkcə versiyalar var.

Paris əlyazması Fransa Milli Kitabxanasının Əlyazmalar şöbəsində Supplément turc 1001 şifri ilə saxlanılır. Biblissima onun şəkillərinə Gallica-dakı btv1b84150175 identifikatorlu rəqəmsal nüsxə üzərindən keçid verir.

Çap nəşrlərinə gəlincə, 1936-cı il Bang–Rahmeti nəşrini İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin Türk Dili Seminarı buraxıb. Kitab 69 səhifədir. Ağcanın 2016-cı il kitabı 317 səhifədir. Buraya mətn, transkripsiya, qeydlər, göstərici və faksimile daxildir.

Siz Vikimənbədə 1936-cı il nəşrinə əsaslanan latın qrafikalı mətni də oxuya bilərsiniz. Səhifə üzərində işin davam etdiyi qeyd olunub və bəzi hissələr çatışmır.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Kiçik əlyazma. Paris nüsxəsi 21 vərəqdən ibarətdir. Hər vərəqin ölçüsü 18.5 × 12 santimetrdir.
• Daha böyük çərçivə. Kiçik vərəqlər daha böyük cilddəki kağız vərəqlərə bərkidilib. Cildin ölçüsü 26 × 18.5 santimetrdir.
• Kolleksiyaçının izi. BnF məlumatlarını ötürən Biblissima qeydi əvvəlki sahibin adını Schefer kimi verir. Paris nüsxəsini həmin kolleksiyanın tarixi ilə bağlayır.
• Başqa yolgöstərən. Farsca Oğuznamə yol göstərən qurdu Poştı Qocanın təcrübəsi ilə əvəz edir.
• Sürətlə böyüyən uşaq. Uyğur yazılı mətnində Oğuz doğulandan qırx gün sonra yeriyir və oynayır.

Siz Parisə getsəniz və əlyazmanı soruşsanız, onun sadə görünüşlü bir əşya olduğunu xatırlayın. Bu, abidə deyil, kiçik kitabdır.

Tez-tez verilən suallar

Ən çox verilən sualların cavabları bu məqalənin sual-cavab sahəsindədir. Dastan anonimdir, Modu Şanyu ilə əlaqə nəzəriyyədir, din isə versiyadan asılıdır.

Mənbələr

1. Vikipediya — Oğuz xaqan en.wikipedia.org
2. Vikipediya — Oğuz xaqan dastanı tr.wikipedia.org
3. Vikimənbə — Oğuz xaqan dastanı tr.wikisource.org
4. Fatih Şengül — Yeni dəlillər işığında Oğuz xaqanın kimliyi dergipark.org.tr
5. Osman Fikri Sertkaya — Oğuz xaqan dastanı haqqında bəzi mülahizələr tdkbelleten.gov.tr
6. TDV İslam Ensiklopediyası — Oğuzlar islamansiklopedisi.org.tr
7. Türk Dünyası Ensiklopediyası — Oğuz xaqan turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
8. Türk Tarix Qurumu Kitabxanası — Bang–Rahmeti 1936 nəşri kutuphane.ttk.gov.tr
9. Türk Tarix Qurumu Kitabxanası — Ferruh Ağca 2016 nəşri kutuphane.ttk.gov.tr

FAQ

Image: Oghuz’s departure from the dark land, 1314-15 Tabriz, Ilkhanate, folio 378b. Jami al-Tawarikh, TSMK, H.1653.jpg — Artist, 18 November 1425 CE, Public domain