Hun imperiyası haqqında qısa cavab
Syunnular (Şyung-nu) yazılı mənbələr əsasında tarixini izləyə bildiyimiz ilk böyük çöl imperiyasını qurdular. Onlar Asiya hunları kimi də tanınırlar. İmperiyanın mərkəzi indiki Monqolustanda yerləşirdi. Hakimiyyət dairəsi Ordos bölgəsindən Baykal gölünədək, Mancuriyadan şərqi Qazaxıstanadək (Kazakistan) uzanırdı. Tsin (Qin) və Han Çini onları şimaldan gələn təhlükə sayırdı. Çinin cavab tədbirlərindən biri Böyük Çin səddinin ilkin sistemi oldu.
Amma bu tarix sadə deyil. Sədlər əsrlər boyu tikilməyə davam etdi. Hunların bayrağı və dili barədə bəzi iddialar hələ də mübahisəlidir. Bu məqalədə siz məlum faktlarla mübahisəli fikirləri ayrı-ayrılıqda görə bilərsiniz.
Xiongnu adının mənası və tələffüzü
Adın pinyin yazılışı Xiōngnú-dur. Müasir Mandarin Çin dilində tələffüzü Beynəlxalq Fonetik Əlifba ilə [ɕjʊ́ŋ.nǔ] şəklində göstərilir. Türkcə mənbələrdə Şyung-nu yazılır. Türkcə Vikipediya məqaləsinin başlığı «Asiya Hun imperiyası»dır.
Bəs bu ad nə deməkdir? Dəqiq cavab yoxdur. Çin dilinə əsaslanan bir izaha görə, mənası «azğın qul»dur. Schuessler isə adın başqa dildən gələn Huna sözünün transkripsiyası olduğunu irəli sürür. Atwood onu Ongi çayı ilə əlaqələndirir. Siz bu izahlardan hər hansı birini yeganə düzgün cavab kimi qəbul edərkən ehtiyatlı olun.
Encyclopaedia Iranica-ya görə, Çin mənbələrində bu ada ilk dəfə e.ə. 318-ci ildə rast gəlinir. Deməli, imperiya yaranmazdan xeyli əvvəl Çin onları tanıyırdı.
Hunlar kim idi?
Onları tək bir tayfa kimi təsəvvür etməyin. Oxford Research Encyclopedia hunları çoxmillətli, çoxmədəniyyətli və çoxdilli imperiya kimi təsvir edir. Mənbə həmçinin bildirir ki, maldarlıqla yanaşı, əkinçilik də onların təsərrüfatında mühüm yer tuturdu.
DNT nəticələri də bu mənzərəni təsdiqləyir. Science Advances jurnalında 2023-cü ildə dərc olunan araşdırmada qərb sərhədindəki qəbiristanlıqlardan 18 fərdin genomu öyrənildi. Eyni icmaların, hətta geniş ailələrin daxilində yüksək genetik müxtəliflik aşkarlandı. Beləliklə, «Syunnu» adı müxtəlif mənşəli insanları əhatə edirdi.
Hun konfederasiyası: ərazisi və hökmdarları
İmperiya təxminən e.ə. 220-ci ildə formalaşdı. Türkcə Vikipediya onun yaranma tarixi kimi bu ili göstərir. Daxili Asiyada siyasi birliklərin inşa etdiyi məkanlara dair bir araşdırmaya görə, təxminən e.ə. 200-cü ildə hunların nəzarət etdiyi ərazi 4,000,000 km²-ə yaxın idi. Bu, sərhədlərin ölçülməsinə əsaslanan dəqiq rəqəm deyil, təxmini hesablamadır.
Burada iki hökmdarı fərqləndirmək vacibdir:
- Teoman (Touman), e.ə. 220–209. Asiya hunlarının məlum olan ilk hökmdarıdır.
- Mete (Modu Shanyu), e.ə. 209–174. İngiliscə Vikipediya onu imperiyanın qurucusu adlandırır. Buna görə «məlum olan ilk hökmdar» və «qurucu» anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Laoshang adı ilə də tanınan Kiok e.ə. 174–161-ci illərdə hakimiyyətdə olub.
Paytaxt harada idi? Bu da mübahisəlidir. Bryan Miller Monqolustandakı Longcheng məntəqəsini daimi yaşayışlı paytaxt kimi deyil, mövsümi hakimiyyət və toplanış mərkəzi kimi şərh edir.
Böyük Çin səddi niyə hunlara qarşı tikildi?
Qısa cavab belədir: Çin Şi Xuandi (Qin Shi Huang) mövcud sərhəd sədlərini ilkin imperiya müdafiə sistemində birləşdirdi. Encyclopaedia Iranica-ya görə, məqsəd hun hücumlarından qorunmaq idi. UNESCO əvvəlki istehkamların şimaldan gələn hücumlara qarşı vahid müdafiə sistemində birləşdirilməsini təxminən e.ə. 220-ci ilə aid edir.
Ardınca hərbi əməliyyatlar gəldi. E.ə. 215-ci ildə Tsin sərkərdəsi Men Tyan (Meng Tian) Ordos çöllərini tutdu və orada istehkamlar qurdu. Bu, Teomanın rəhbərliyindəki hunları şimala çəkilməyə məcbur etdi.
Sonra hakimiyyətə Mete gəldi. O, e.ə. 200-cü ildə Han imperatoru Qaotszunu (Gaozu) Baydenqdə (Baideng) mühasirəyə aldı. Bu hadisə hunların Çinə nə qədər güclü hərbi təzyiq göstərə bildiyini ortaya qoydu.
E.ə. 198-ci ildə sülh bağlandı. Razılaşma nikah ittifaqını və hunlara müntəzəm olaraq ipək, içki və düyü hədiyyələri verilməsini nəzərdə tuturdu. Sərhəd səddi də ortaq sərhəd kimi qəbul edilirdi.
Siz bu münasibəti gündəlik həyatdan tanış bir nümunə ilə təsəvvür edə bilərsiniz. Düşünün ki, qonşunuz hasarın öz tərəfində qalsın deyə ona hər ay pul verirsiniz. Hasar sərhədi göstərir, ödəniş isə sülhü qoruyur. Tərəflərdən biri bundan imtina edənədək sistem işləyir.
Hadisələr təxminən belə inkişaf etdi. E.ə. 133-cü ildə Mayidə (Mayi) uğursuz pusqu dönüş nöqtəsinə çevrildi. İmperator Vunun (Wu) dövründə Han siyasəti sülhdən müharibəyə yönəldi.
Səddin hər hissəsi hunlar dövründən qalmayıb
Siz Böyük Çin səddinin bir hissəsini ziyarət edirsinizsə, onun mütləq iki min illik olduğunu düşünməyin. UNESCO bildirir ki, tikinti və uzatma işləri Min sülaləsi (Ming) dövrünədək, 1368–1644-cü illərdə də davam edib. Səddin bütün hissələrini hunlar dövrünə aid etmək yanlışdır.
Böyük Çin səddi təkcə divardan ibarət deyildi. Müdafiə sisteminə gözətçi qüllələri, qalalar, keçidlər və hərbi yollar da daxil idi.
Syunnular və Avropa hunları: eyni xalqdırmı?
Çincə Xiongnu adı ilə türkcə «Asiya hunları» adı eyni çöl konfederasiyasını bildirir. Daha çətin sual onların Avropa hunları ilə eyni xalq olub-olmamasıdır.
PNAS-da 2025-ci ildə dərc olunan araşdırma birbaşa genetik əlaqələr müəyyənləşdirdi. Avropada hunlar dövründə yaşamış bəzi şəxslər son Syunnu dövrünün elitasına mənsub fərdlərlə əlaqəli idi. Bu, real dəlildir. Amma həmin araşdırma əlaqələrin yalnız bəzi fərdlərlə məhdudlaşdığını da bildirir. Onların mədəni və ya sosial davamlılığı əks etdirib-etdirmədiyi məlum deyil.
Buna görə ehtiyatlı cavab belədir: bəzi fərdlər arasında əlaqə var, amma onların xalq olaraq eyniliyi sübut edilməyib.
Hunların dili
Alimlər Altay, İran və Yenisey (ket) dilləri ilə əlaqələr irəli sürüblər. Bunlar nəzəriyyələrdir. Çin mənbələri əsasən titulları və şəxs adlarını qoruyub saxlayıb, bütöv cümlələri yox. Konfederasiya çoxdilli olduğuna görə hamının bir dildə danışdığı da dəqiq deyil.
Hun imperiyasının bayrağı: ehtiyatlı olun
İnternetdə hunlara aid edilən bayraqlarla qarşılaşacaqsınız. Onların tarixi həqiqiliyi mübahisəlidir. 1969-cu ildə 16 türk dövlətinə həsr olunmuş alboma Böyük Hun dövləti də daxil edilmişdi. Nihal Atsız bu bayraqların xəyali olduğunu bildirərək etiraz etmişdi. Siz «Hun imperiyasının bayrağı» kimi təqdim olunan təsvirə arxeoloji qazıntıdan çıxmış əşya deyil, müasir dizayn kimi yanaşın.
Hun imperiyasının sonu necə oldu?
İmperiyanın vahid süqut tarixi yoxdur. Ayrı-ayrı proseslər müxtəlif vaxtlarda baş verdi:
- Eramızın 48-ci ilində hunlar şimal və cənub qollarına bölündülər. Eramızın 50-ci ilində cənub qolu Çinin şimalına sığındı.
- Eramızın 89-cu ilində şimal hunları ağır məğlubiyyətə uğradılar.
- Eramızın 216-cı ilində Tsao Tsao (Cao Cao) cənub hunlarını beş hissəyə ayırdı.
İmperiya bir döyüşlə sona çatmadı, mərhələlərlə zəiflədi.
Xronologiya
- E.ə. 318: Çin mənbələrində Syunnu adının ilk qeydi.
- E.ə. 220: Türkcə Vikipediyanın göstərdiyi yaranma tarixi; Teomanın hakimiyyəti başlayır.
- Təxminən e.ə. 220: Çin Şi Xuandi əvvəlki sədləri şimaldan gələn təhlükələrə qarşı vahid müdafiə sistemində birləşdirir.
- E.ə. 215: Men Tyan Ordos çöllərini tutur; hunlar şimala çəkilirlər.
- E.ə. 209: Mete hökmdar olur.
- E.ə. 200: İmperator Qaotszu Baydenqdə mühasirəyə alınır.
- E.ə. 198: Han dövləti ilə hunlar arasında sülh və nikah ittifaqı bağlanır.
- E.ə. 174: Metenin hakimiyyəti bitir; Laoshang hakimiyyətə gəlir.
- E.ə. 133: Mayi pusqusu uğursuz olur; Han siyasəti müharibəyə yönəlir.
- Eramızın 48-ci ili: Şimal və cənub hunları ayrılırlar.
- Eramızın 89-cu ili: Şimal hunları ağır məğlubiyyətə uğrayırlar.
- Eramızın 216-cı ili: Tsao Tsao cənub hunlarını beş hissəyə ayırır.
- 1368–1644: Min sülaləsi dövründə səddin tikintisi davam edir.
- 1924–1925: Pyotr Kozlov Noin-Ulada qazıntılar aparır.
- 2023: Science Advances hunların genetik müxtəlifliyi haqqında araşdırma dərc edir.
- 2025: PNAS bəzi Avropa hunları ilə Syunnu elitası arasındakı əlaqələr haqqında araşdırma dərc edir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Hökmdar titulu yazılmış dam kirəmitləri. Longchengdə böyük bir binanın dam kirəmitlərində Çin yazı işarələri vardı. Yazı «Göyün oğlu şanyü» mənasını verir. Bu, hökmdar tituludur.
- Yüksək mövqedə dəfn olunan qadınlar. Qərb sərhədindəki zadəgan qəbirlərində qadınlar qızılla örtülmüş dəmir kəmər toqqaları, at ləvazimatları, araba, Günəş və Ay bəzəkləri ilə dəfn olunmuşdular. Bunlar elit təbəqəyə mənsubluğu göstərir.
- Misir amuleti. Körpəsi ilə birlikdə dəfn olunmuş bir hun qadınının üzərində uşaqların misirli qoruyucusu Besin təsvir edildiyi fayans muncuq vardı.
- Oyuncaq silahlar. Yetkinlik yaşına çatmamış oğlanların qəbirlərində oyuncağa bənzəyən kiçik yaylar və oxlar vardı.
- Monqolustandakı kurqanlar. Noin-Ula qəbiristanlığında 200-dən çox böyük kurqan var. Pyotr Kozlovun 1924–1925-ci illərdə apardığı qazıntılar onların hun aristokratiyasına aid olduğunu göstərdi.
Tez-tez verilən suallar
Xiongnu necə tələffüz olunur?
Xiōngnú kimi tələffüz edilir. Müasir Mandarin Çin dilində Beynəlxalq Fonetik Əlifba ilə [ɕjʊ́ŋ.nǔ] şəklində göstərilir.
Böyük Çin səddi hunları dayandıra bildimi?
Təkbaşına yox. Mete e.ə. 200-cü ildə Han imperatorunu mühasirəyə aldı. E.ə. 198-ci il müqaviləsində isə sədd ortaq sərhəd kimi qəbul edildi.
Syunnular Avropa hunlarıdırmı?
Bu, yalnız qismən sübut olunub. Bəzi fərdlər arasında genetik əlaqələr var, amma mədəni davamlılığın olub-olmadığı məlum deyil.
Hun imperiyasının sonu necə oldu?
Hunlar eramızın 48-ci ilində bölündülər. Şimal hunları eramızın 89-cu ilində məğlub oldular. Cənubda qalan hunlar isə eramızın 216-cı ilində hissələrə ayrıldılar.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Şyung-nu tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Xiongnu en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Xiongnu iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Hunlar iranicaonline.org
- Ursula Brosseder — Hun imperiyası, Wiley onlinelibrary.wiley.com
- Archaeological Research in Asia — Daxili Asiyanın siyasi birlikləri və onların inşa etdiyi məkanlar sciencedirect.com
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Böyük Çin səddi whc.unesco.org
- Science News — Asiyanın ilk köçəri imperiyası imperiya genişlənməsinin qaydalarını necə pozdu sciencenews.org
- Emrullah Öztürk — Prezident ştandartı və 16 türk dövləti mübahisəsi dergipark.org.tr
- Hyun Jin Kim — Syunnular, Oxford Research Encyclopedia of Asian History academic.oup.com
- Lee və başqaları — Hun imperiyasının imperiya və yerli miqyaslarda genetik əhali quruluşu pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Gnecchi-Ruscone və başqaları — Qədim genomlar Avropa hunları ilə Hun imperiyası arasındakı Avrasiya boyunca uzanan əlaqələri üzə çıxarır pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Harvard Gazette — DNT az öyrənilmiş imperiyanın çoxmillətli olduğunu və qadınların güclü rəhbər mövqelər tutduğunu göstərir news.harvard.edu
- Vikipediya — Noin-Ula qəbiristanlığı en.wikipedia.org
Image: Map of the Xiongnu, circa 150 BCE.png — naturalearthdata.com, offered to the Public Domain per Terms, CC0