Beypazarı: tarixi evlər, yerli yeməklər və səyahət bələdçisi

Beypazarı haradadır?

Beypazarı Ankara şəhər mərkəzindən təxminən 100 kilometr şimal-qərbdə yerləşir. Mərkəzi Anadoluda, Ankara ilinə daxil olan bu rayonun ərazisi 1 697 kvadrat kilometrdir. Tarixi mərkəzdə siz şəhəri evləri, ticarət küçələri, sənətkarlığı və yeməkləri vasitəsilə tanıya bilərsiniz. Ənənəvi evlər köhnə ticarət məhəlləsini əhatə edir. Beləliklə, məişət həyatı malların alınıb-satıldığı məkanlarla birləşir.

Beypazarı adı Osmanlı dövrünün Beğ Bazarı ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Bu ad şəhərin sipahi bəyləri və fəal ticarət həyatı ilə bağlılığını göstərir. Ticarət onun daha erkən tarixini də formalaşdırıb. Səlcuqlular dövründə Beypazarı İstanbul ilə Bağdadı birləşdirən yolun mühüm mərkəzi idi. Sonrakı Osmanlı dövründə şəhər tiftikdən hazırlanan sof parçasının Anadoludakı ticarətində mühüm rol oynayırdı.

Beypazarının tarixi evləri niyə əhəmiyyətlidir?

Tarixi ticarət mərkəzinin ətrafındakı ənənəvi evlərin çoxu XIX əsrə və XX əsrin əvvəllərinə aiddir. Beypazarı Bələdiyyəsinin məlumatına görə, rayonda təxminən 3 500 tarixi ev var. Onların əhəmiyyəti ayrı-ayrı fasadlarla məhdudlaşmır. Bu evlər ticarət mərkəzi ilə birlikdə şəhərin Osmanlı dövründəki şəhər həyatının izlərini qoruyur. Siz evlərə ticarətin mərkəzi yer tutduğu bütöv yaşayış məskəninin hissələri kimi baxa bilərsiniz.

Binaların mərtəbələrində müxtəlif materiallardan istifadə olunub. Alt mərtəbələr qırma daşdan tikilib. Üst mərtəbələr taxta karkaslıdır, karkasın araları ağac və ya çiy kərpiclə doldurulub. Fasadlar yerli dildə tatlı sıva adlanan, ağımtıl rəngli suvaqla örtülüb. Evlərə baxarkən siz bu konkret detallara diqqət yetirə bilərsiniz: daş alt hissə, yuxarı mərtəbələrin karkası və çöl səthi örtən suvaq.

Tarixi evlərin bərpası və şəhərin tarixi quruluşunun qorunması təşəbbüsü 2000-ci illərin əvvəllərində başlayıb. Bərpa olunan bəzi evlər indi otel və restoran kimi fəaliyyət göstərir. Bu istifadə memarlığı gündəlik həyatla bağlayır. Vaxtilə yaşayış evi olan binada indi səyyahlar qala və ya yemək yeyə bilirlər. Beləliklə, tarixi evlər keçmiş məişət həyatının izlərini daşımaqla yanaşı, şəhərin bugünkü həyatında da istifadə olunur.

Beypazarı Tarixi Şəhəri 14 aprel 2020-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Qeydiyyat iii mədəni meyarı üzrə aparılıb. Bu status tarixi şəhərə aiddir. Beypazarının UNESCO tərəfindən tanınmasını təsvir edərkən dəqiq ifadə Dünya İrsinin İlkin Siyahısı statusudur.

Beypazarında gəzməli yerlər

Gəzintiyə tarixi bazardan və ətrafındakı evlərdən başlayın. Bazar 1849-cu il yanğınından sonra yenidən tikilib. Yenidənqurma ebniye qaydaları kimi tanınan tikinti qaydalarına uyğun olaraq dama taxtası planı üzrə aparılıb. Buna görə küçələrin planı da tarixi dəlildir. Bu plan həm yanğından sonra görülən tədbirləri, həm də ticarət mərkəzinin əhəmiyyətini qoruduğunu göstərir.

Kurşunlu məscidi (Kurşunlu Camii) günümüzə çatan bina ilə şəhərin yanğınları arasında başqa bir əlaqəni göstərir. Giriş qapısının kitabəsində 1684 tarixi var. Məscid 1882-ci ildə baş vermiş yanğından sonra təmir edilib. Onun tarixini oxuyarkən bu iki tarixi ayrı tutun. Biri kitabədəki tarixdir. Digəri isə məscidin təmirindən əvvəl baş vermiş yanğının ilidir. Hər ikisi binanın sənədləşdirilmiş keçmişinə daxildir.

Səlcuqlular dövrünün abidəsini görmək üçün marşrutunuza Boğazkesen türbəsini (Boğazkesen Kümbeti) daxil edin. Türbə XIII əsrə aiddir. Deməli, o, tarixi yaşayış məhəllələrinin böyük hissəsini təşkil edən XIX əsr və XX əsrin əvvəllərinə aid evlərdən daha qədimdir. Beypazarının memarlığı müxtəlif dövrlərin izlərini bir araya gətirir. Türbə, məscid, yenidən qurulmuş bazar və ənənəvi evlər ayrı-ayrı dövrlər haqqında məlumat verir.

Beypazarı Tarix və Mədəniyyət Evində (Beypazarı Tarih ve Kültür Evi) rayonun keçmişinə dair sənədlər nümayiş olunur. Kolleksiyalara əntiq əşyalar və qiymətli metallar da daxildir. Beypazarı Yaşayan Muzeyi (Beypazarı Yaşayan Müze) də muzey marşrutuna daxildir. Onu mədəniyyətşünas Sema Demir 23 aprel 2007-ci ildə yaradıb. Səfərinizi şəhərin tarixi ətrafında qurarkən küçə və abidələrlə yanaşı bu müəssisələrə də yer ayırın.

İnözü vadisi (İnözü Vadisi) Beypazarının şimalında yerləşir. Vadinin dibindəki üzümlüklər, meyvə bağları və bağ evləri ənənəvi bağçılıq həyatını əks etdirir. Vadi bazar və yaşayış küçələri ətrafında qurulan səfərə başqa bir mühit əlavə edir. Burada sənədləşdirilmiş irs becərilən torpaqları və onlarla bağlı tikililəri əhatə edir. Bu irs şəhərin tarixini ticarət mərkəzinin hüdudlarından kənara çıxarır.

Ticarət şəhərin sənətkarlığını necə formalaşdırıb?

Osmanlı dövründə Beypazarının ticarət malları arasında tiftikdən hazırlanan sof parçası da vardı. Şəhər Anadoluda bu parçanın əsas ticarət mərkəzlərindən biri idi. Bundan əvvəl isə İstanbul–Bağdad Səlcuqlu ticarət yolunda mühüm yer tuturdu. Hər iki fakt Beypazarından danışarkən evlər və abidələrlə yanaşı ticarətin də niyə əsas yer tutduğunu izah edir.

Ənənəvi sənətkarlıq sahələrinə qızıl və gümüşdən telkari işi, döymə misgərlik və əl dəzgahlarında ipək parça toxuculuğu daxildir. Yəhərçilik və sərraclıq da rayonun sənətkarlıq ənənələrindəndir. Mədəniyyət tarixini araşdırarkən bu anlayışları yadda saxlamaq faydalıdır. Onlar konkret materialları və iş növlərini bildirir. Beləliklə, Beypazarının ticarət şəhəri kimi ümumi təsvirinə konkret məzmun verir.

Beypazarı qurusu nədir?

Beypazarı qurusu 173 qeydiyyat nömrəsi ilə mahreç işareti, yəni mənşə göstəricisi növündə coğrafi göstərici qoruması alan yerli qidadır. Mədəniyyət Portalındakı reseptdə un, kərə yağı, süd, maya, darçın və duz göstərilir. Bu ərzaq siyahısı yerli mətbəxi tanımağa başlamaq üçün konkret nümunədir. Siz məhsulun bölgəyə məxsusluğunu həm müəyyən reseptlə, həm də sənədləşdirilmiş qoruma forması ilə əlaqələndirə bilərsiniz.

Hazırlanma üsulu Beypazarı qurusuna ikinci yerli ad da qazandırıb. İlk bişirmədən sonra, ikinci qurutma mərhələsindən əvvəl ona yaşkuru deyilir. Bu fərq istehsalın müəyyən mərhələsinə aiddir. Hazır Beypazarı qurusu quru mühitdə, uyğun şəraitdə saxlandıqda təxminən bir il qala bilər. Saxlanma şərtləri də bu məlumatın ayrılmaz hissəsidir və nəzərdən qaçırılmamalıdır.

Başqa hansı yerli yeməkləri dadmaq olar?

Beypazarında yetişdirilən kum havucu tərəvəz kimi yeyilir. Ondan kök şirəsi və köklü lokum da hazırlanır. Beləliklə, siz rayonun kənd təsərrüfatı istehsalı ilə mətbəx mədəniyyəti arasındakı əlaqəni bir neçə formada görə bilərsiniz. Eyni yerli yerkökü həm tərəvəz, həm içkinin, həm də şirniyyatın tərkib hissəsi kimi qarşınıza çıxır.

Göveç, dolma, paxlava (baklava) və höşmerim də Beypazarının tanınmış yerli yemək və şirniyyatlarındandır. Quru və yerkökü məhsulları ilə birlikdə bunlar yerli mətbəxi tanımaq üçün konkret siyahı yaradır. Bərpa edilmiş bəzi tarixi evlər restoran kimi işləyir. Buna görə şəhərə səfər zamanı yemək və memarlıq eyni binada bir araya gələ bilər.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

Bəzi Beypazarı evlərində dam səviyyəsində guşgana adlanan hissə var. Müəyyən evlərdə oraya mətbəxdən başlayan ayrıca pilləkənlə çıxılır. Bu, evin daxilində hərəkət yollarına dair kiçik, lakin konkret detaldır. Mətbəxi binanın dam səviyyəsində yüksələn hissəsi ilə əlaqələndirir. Evləri öyrənərkən diqqət yetirə biləcəyiniz daha bir xüsusiyyətdir.

Digər yerli memarlıq sözü mamrakdır. Bu söz pilləkənin üst örtüyünü bildirir. Çandı isə taxta karkası qurulmuş, lakin qapıları, pəncərələri və suvağı hələ tamamlanmamış yaşayış hissələrinə deyilir. Bu anlayışlar ənənəvi tikintinin müxtəlif xüsusiyyətlərini və tamamlanma vəziyyətlərini ifadə edir. Guşgana ilə birlikdə onlar sizə Beypazarının yaşayış memarlığından daha dəqiq danışmaq imkanı verir.

Xronologiya

• XIII əsr: Boğazkesen türbəsi Səlcuqlular dövründə tikilib.
• 1684: Bu tarix Kurşunlu məscidinin giriş qapısındakı kitabədə yer alır.
• 1849: Tarixi bazarın dama taxtası planı üzrə yenidən qurulmasından əvvəl yanğın baş verib.
• 1882: Kurşunlu məscidi həmin ilin yanğınından sonra təmir edilib.
• XIX əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər: Tarixi ticarət mərkəzinin ətrafındakı ənənəvi evlərin çoxu tikilib.
• 2000-ci illərin əvvəlləri: Tarixi evləri bərpa etmək və şəhərin tarixi quruluşunu qorumaq təşəbbüsü başlayıb.
• 23 aprel 2007: Sema Demir Yaşayan Muzeyi yaradıb.
• 14 aprel 2020: Beypazarı Tarixi Şəhəri UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib.

Ankaradan Beypazarına necə getmək olar?

Ankara Universitetinin avtomobillə gediş bələdçisində Ankara–İstanbul yolundan keçən marşrut göstərilir. Sincan–Yenikent yol ayrıcında Yenikent istiqamətində davam edin və Ayaş–Beypazarı yoluna çıxın. Bu, şəxsi avtomobillə gediş üçün sənədləşdirilmiş marşrutdur. Beypazarının Ankara şəhər mərkəzindən təxminən 100 kilometr şimal-qərbdə yerləşməsi səfərin ümumi coğrafi istiqamətini göstərir.

Tarixə yönəlmiş səfərdə ticarət mərkəzini və ətrafındakı evləri başlanğıc götürün. Müxtəlif dövrləri və tarixi dəlil növlərini izləmək üçün məscidi, türbəni və muzeyləri marşruta əlavə edin. İnözü vadisi şəhərin şimalındakı üzümlük mənzərəsini təqdim edir. Quru, yerkökü məhsulları və yerli yeməklər isə bu memarlıq və kənd təsərrüfatı mühitini yerli mətbəxlə bağlayır.

Tez-tez verilən suallar

Beypazarı haradadır?

Beypazarı Mərkəzi Anadoluda, Ankara ilində yerləşir. Ankara şəhər mərkəzindən təxminən 100 kilometr şimal-qərbdədir.

Beypazarında haraları gəzmək olar?

Tarixi evləri və bazarı, Kurşunlu məscidini və Boğazkesen türbəsini gəzin. Tarix və Mədəniyyət Evi, Yaşayan Muzey və İnözü vadisi bu marşruta muzey kolleksiyalarını və ənənəvi üzümlük mənzərəsini əlavə edir.

Beypazarı qurusu nədən hazırlanır?

Mədəniyyət Portalındakı reseptdə un, kərə yağı, süd, maya, darçın və duz işlədilir. İlk bişirmədən sonra, ikinci qurutma mərhələsindən əvvəlki halına yaşkuru deyilir.

Beypazarı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısındadırmı?

Beypazarı Tarixi Şəhəri 14 aprel 2020-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Qeydiyyat iii mədəni meyarı üzrə aparılıb.

Mənbələr

1. Vikipedi — Beypazarı tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Beypazarı en.wikipedia.org
3. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Beypazarı Tarixi Şəhəri whc.unesco.org
4. Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Beypazarı Tarixi Şəhəri kvmgm.ktb.gov.tr
5. Beypazarı Bələdiyyəsi — Beypazarı evləri beypazari.bel.tr
6. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Beypazarının taxta evləri ktb.gov.tr
7. Ankara İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Beypazarı ankara.ktb.gov.tr
8. İnkişaf Kitabxanası — Beypazarı Yaşayan Muzeyi kalkinmakutuphanesi.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Beypazarı yerköküsü və köklü lokumu kulturportali.gov.tr
10. Mədəniyyət Portalı — Beypazarı qurusunun coğrafi göstəricisi kulturportali.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı — Beypazarı qurusunun resepti kulturportali.gov.tr
12. Ankara Universiteti Beypazarı Peşə Məktəbi — Nəqliyyat və xəritə beypazarimyo.ankara.edu.tr

FAQ

Image: Tarihi Beypazarı Konakları 2.jpg — KayaZaKi, CC BY 2.5