Bir hanedan kendi kökenini bir kurda bağlıyorsa, kapısının üzerine kurt başlı bir tuğ dikmesi şaşırtıcı değildir. Çin kaynaklarına dayanan kayıtlar, Aşina hükümdarlarının tam olarak bunu yaptığını anlatır. Bu yazıda Göktürklerin kurttan türeyiş anlatısının ne söylediğini ve nerede yazıldığını göreceksiniz.
Günlük dilde bu anlatı “Asena” adıyla anılır. Oysa eski metinlerde bu ad geçmez ve Aşina sözcüğü bambaşka bir şeyi, hanedanı anlatır. Aşağıda adın nereden geldiğini, efsanenin ayrıntılarını ve araştırmacıların hangi noktalarda ayrıldığını bulacaksınız.
Asena ne demek?
Asena, günümüzde Göktürklerin kurttan türeyiş efsanesindeki dişi kurt için kullanılan addır. İngilizce Asena maddesi, eski anlatılarda bu kurdun adsız olduğunu belirtir. Yani bugün çok tanıdık gelen isim, kaynakların kendisinden değil sonraki kullanımdan gelir.
Adın kurt anlamıyla açıklanmasına bir örnek de Ziya Gökalp’ten gelir. Gökalp, 1922’de Diyarbakır’da yayımlanan Küçük Mecmua’daki “Türk Devletinin Tekâmülü” yazısında Asena adını kurt anlamıyla açıklamıştır.
Asena ile Aşina aynı şey mi?
Çin kaynaklarında geçen 阿史那, A-shih-na veya Aşina biçimi, Mehmet Çalışkan’ın incelemesine göre dişi kurdun değil, Göktürk hükümdar hanedanının adıdır. Bu ayrım önemlidir. Eski metinlerdeki adsız dişi kurt ile hanedan adı iki ayrı unsurdur.
Bugün bu ikisi sıkça karıştırılır. Bir sokak tabelasında ya da bir müze panosunda “Asena” yazısı gördüğünüzde, karşınızdaki ad çoğunlukla sonradan yerleşmiş bir kullanımdır. Hanedanın adı ise Çince yazıya geçmiş Aşina’dır.
Efsane nerede yazılı?
Göktürklerin kurttan türeyiş anlatılarının yazılı tanıkları arasında Çin hanedan tarihleri vardır: Zhou Kitabı, Sui Kitabı ve Kuzey Hanedanlar Tarihi. Yani efsaneyi bize Türkçe bir metin değil, komşu bir devletin tarihçileri aktarıyor.
Peter B. Golden’ın 2018 tarihli incelemesi, Aşina-Türk köken anlatılarının çoğunda kurt biçiminde bir atanın bulunduğunu saptar. Kurt motifi, tek bir rivayetin ayrıntısı değil, birden fazla anlatıda tekrar eden bir öğedir.
Kurt çocuğu nasıl besledi?
Zhou Kitabı’nın 50. bölümüne dayandırılan anlatıda, düşman saldırısından sağ kalan çocuk yaklaşık on yaşındadır. Efsanenin Türkçe Asena maddesinde aktarılan biçiminde düşmanlar çocuğun ayaklarını keserek onu bataklığa bırakır. Çocuk bu halde yalnız kalır.
İşte dişi kurt burada girer. Aynı aktarımda kurt, yaralı çocuğu sütle değil etle besler. Çocukla birleşen kurt gebe kalır.
Düşmanlar yeniden gelince kurt kaçar. Gaochang’ın, yani Turfan çevresinin kuzeybatısındaki dağlık bir mağaraya sığınır. Mağaranın içinde birkaç yüz li genişliğinde, otlarla kaplı ve dağlarla çevrili bir ova bulunduğu anlatılır.
On oğul ve Aşina soyu
Dişi kurt mağarada on erkek çocuk doğurur. Çocuklar büyüdüklerinde dışarıdan kadınlarla evlenir. Anlatıda on oğlun her biri ayrı bir soy adı alır. Aşina bunlardan biridir ve hükümdar ailesinin kökenini açıklar.
Bu yapı, bir hanedanın kendini daha geniş bir boylar topluluğunun içine yerleştirmesine benzer. Aşina tek soy değildir, on soydan biridir. Yine de hükümdarlık onun payına düşen bir ayrıcalık olarak anlatılır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Popüler anlatımlar çoğunlukla tek bir hikâyeyi aktarır. Kaynaklarda ise başka rivayetler de var. Bunlardan birkaçı şöyle:
- Etle beslenen çocuk: Eski anlatı aktarımında dişi kurt, yaralı çocuğu sütle değil etle besler.
- Mağaradaki ova: Mağaranın içinde birkaç yüz li genişliğinde, otlarla kaplı ve dağlarla çevrili bir ova vardır.
- On karılı Şad: Diğer türeyiş rivayetinde Na-tou-liu Şad’ın on karısı vardır. Oğulları annelerinin kabile adlarını taşır.
- Kuğuya dönüşen oğul: Çin kaynaklarının başka bir köken rivayetinde, kurt soyundan gelen kişinin oğullarından biri kuğuya dönüşür. Bir diğeri Yenisey’de Kırgız devletini kurar.
- Gökalp’in yorumu: Ziya Gökalp, 1922’de Asena adını kurt anlamıyla açıklamıştır.
Bu listeden de görüleceği gibi “tek bir Asena efsanesi” yoktur. Birbirinden farklı rivayetler vardır. Hepsi Aşina’nın ya da çevresindeki toplulukların kökenini anlatmaya çalışır.
Kısa kronoloji
- 439 Sui Kitabı’na göre Kuzey Liang’ın yıkılmasının ardından 500 Aşina ailesi Rouran egemenliğine sığındı.
- 460 Konstantinov ve diğerlerinin yorumuna göre Aşina grubu Altaylara yerleşti.
- 552 Aşina ailesinden Bumın Kağan Göktürk devletini kurdu.
- 1922 Ziya Gökalp, Küçük Mecmua’da Asena adını kurt anlamıyla açıkladı.
- 2018 Peter B. Golden, Göktürk köken anlatılarını akademik bir makalede karşılaştırdı.
Bu tablodaki 460 tarihi bir yorumdur. Konstantinov ve çalışma arkadaşlarının 2018 tarihli değerlendirmesi, Aşina grubunun Altaylara yerleşmesini bu yıla tarihler ve burada yerel topluluklarla birleştiğini savunur. Başka araştırmacılar aynı görüşte olmayabilir.
Aşina adı ne anlama geliyor?
Burada araştırmacılar bir arada durmaz. Üç ayrı açıklama öne çıkar.
Asil kurt. Gumilev, Aşina adını Moğolca kurt sözcüğüyle ve Çince bir saygı önekiyle ilişkilendirerek “asil kurt” diye açıklamıştır.
Karşı görüş. Yusuf Gedikli, 2021 tarihli makalesinde adın Moğolca çono sözcüğünden türetilmesine sesbilimsel gerekçelerle itiraz eder. Ona göre adın anlamı kesinleşmemiştir.
Mavi. Carter V. Findley, Aşina adını Orta Asya’nın Saka dillerinden gelen ve mavi anlamı taşıyan bir sözcükle ilişkilendirir.
İsterseniz bunu şöyle düşünün: Elinizde bir soyadı var ve kökeni konusunda üç farklı araştırmacı üç farklı sözcük öneriyor. Henüz hangisinin doğru olduğuna karar verilmiş değil.
Efsane tarihsel bir çekirdeğe mi dayanıyor?
Bu soruya iki ayrı cevap var. Sergei Klyashtorny, iki türeyiş rivayetini Aşina tarihinin Gansu-Gaochang ve Altay dönemleriyle ilişkilendirerek anlatılarda tarihsel bir çekirdek aramıştır. Rivayetlerin birinin bir coğrafyayı, ötekinin başka bir coğrafyayı yansıttığını düşünür.
Jeong Jae-hun’un 2009 tarihli çalışması başka bir yol önerir. Aşina hükümdarları 552’deki kuruluşlarını meşrulaştırmak için Xiongnu, Wusun ve Gaocha anlatılarında da bulunan kurt motifini benimsemiş olabilir. Bu okumaya göre kurt, bir hatıradan çok bir siyasi araçtır.
Peter B. Golden’ın 2018 tarihli değerlendirmesi ise Aşina-Türk topluluğunun Gansu ve Xinjiang’dan Moğolistan ve Güney Sibirya’ya uzanan alanda farklı etnik ve dilsel unsurlardan oluştuğunu öne sürer. Böyle karışık bir topluluğun tek bir kökene sahip olması zaten beklenmez.
Bozkurt simgesi nerede görünür?
Simgenin somut izi kayıtlarda geçer. Çin kaynaklarına dayanan kayıtlarda Aşina hükümdarlarının kökenlerini hatırlatmak için kapılarının üzerine kurt başlı tuğ diktikleri anlatılır. Tuğ, bir hükümdarlık sembolüdür. Üzerindeki kurt başı da hanedanın kendini nasıl tanımladığını gösterir.
Hanedanın siyasi tarihi ise 552’de Bumın Kağan’la başlar. Aşina ailesinden Bumın Kağan, 552’de kurulan Göktürk devletinin kurucusudur.
Sık sorulan sorular
Asena adı eski kaynaklarda geçiyor mu?
Hayır. Asena, günümüzde efsanedeki dişi kurt için kullanılan addır. Eski anlatılarda bu kurt adsızdır. Ziya Gökalp 1922’de adı kurt anlamıyla açıklamıştır.
Efsane hangi kaynaklarda yazılıdır?
Çin hanedan tarihlerinde: Zhou Kitabı, Sui Kitabı ve Kuzey Hanedanlar Tarihi. Bu eserler Göktürklerin kurttan türeyiş anlatılarını 7. yüzyılda yazıya geçirdi.
Aşina ile Asena aynı şey mi?
Hayır. Mehmet Çalışkan’a göre Çin kaynaklarındaki Aşina biçimi dişi kurdun değil, Göktürk hükümdar hanedanının adıdır. İkisinin özdeşleştirilmesi sonradan yapılmış bir okumadır.
Aşina adı ne anlama gelir?
Kesin bir yanıt yok. Gumilev adı ‘asil kurt’ diye açıklamış, Findley mavi anlamlı bir Saka sözcüğüne bağlamıştır. Yusuf Gedikli ise Moğolca çono sözcüğünden türetmeye sesbilimsel gerekçelerle itiraz eder.
Efsane gerçek bir olaya mı dayanıyor?
Araştırmacılar uzlaşmış değil. Klyashtorny anlatılarda tarihsel bir çekirdek arar. Jeong Jae-hun ise kurt motifinin 552’deki kuruluşu meşrulaştırmak için benimsendiğini ileri sürer.
Kaynaklar
- Wikipedia — Asena en.wikipedia.org
- Vikipedi — Asena tr.wikipedia.org
- Mehmet Çalışkan — A-shih-na Kelimesinin Etimolojisine Dair Yeni Bir Fikir dergipark.org.tr
- Konstantinov ve diğerleri — History and Culture of the Early Türkic Period pureadmin.qub.ac.uk
- Peter B. Golden — The Ethnogonic Tales of the Türks journals.sagepub.com
- Wikipedia — Ashina Tribe en.wikipedia.org
- Yusuf Gedikli — T’u-Chüe Devlet ve Ulus Adı, A-Shih-Na ve A-Shih-Te Boy Adları Üzerine dergipark.org.tr
- Jeong Jae-hun — The Reconstruction of the Early History of Turks scholarworks.gnu.ac.kr
