Bingölün tarixi və adının mənşəyi: keçmişdən bu günə

Bingöl adı haradan gəlir?

Bingöl adını çoxsaylı buzlaq gölləri ilə tanınan Bingöl dağından (Bingöl Dağı) alıb. Şəhərin əvvəlki adı olan Çapakçurun isə ayrı bir tarixçəsi var. Siz Bingölün tarixini və adının mənşəyini araşdırırsınızsa, bu fərqi nəzərə alın: müasir ad dağdan gəlir, Çapakçurun etimologiyası barədə isə müxtəlif izahlar mövcuddur.

Əvvəlki adlar arasında zazaca Çolik və Çolig, kürdcə isə Çewlîg formaları da var. Orta əsr İslam mənbələrində köhnə yaşayış məntəqəsi Cebelü Cûr adlandırılır. Bu yerin tarixindən danışarkən həmin adlar Çapakçurla yanaşı göstərilməlidir. Müasir ad onları tamamilə əvəz etmir.

Vilayətin mədəniyyət idarəsinə görə, şəhər 1945-ci ildə Bingöl adını alıb. Çapakçur adı isə vadidəki köhnə yaşayış məntəqəsini bildirməyə davam edib. Buna görə siz şəhərin inkişafı haqqında mətnlərdə hər iki adla rastlaşa bilərsiniz. Çapakçur adı yaşayış məntəqəsinin müəyyən bir hissəsi ilə bağlılığını qoruyub.

Çapakçur nə deməkdir?

Çapakçur adının mənası hələ də mübahisəlidir. Ercan Çağlayanın yazısında Minorski (Minorsky) və Qəzvini (Kazvini) ilə əlaqələndirilən izah verilir. Bu izaha görə, ad erməni mənşəlidir və «suyun genişləndiyi yer» deməkdir. Bilgə Umar (Bilge Umar) isə «quru çay yatağı» mənasını təklif edib. Bunlar köhnə adın bir-birindən fərqli yozumlarıdır.

Övliya Çələbi başqa bir izah qeydə alıb. Onun rəvayətində Çapakçur Makedoniyalı İsgəndərin sağlamlığını bərpa etdiyi «cənnət suyu» ilə əlaqələndirilir. Bu, əfsanədir. Elmi müzakirələrdə adın erməni mənşəyi ilə bağlı izahlar da yer alır. Buna görə şəfalı su hekayəsi təsdiqlənmiş tarixi hadisə kimi deyil, adın yaranması haqqında rəvayət kimi oxunmalıdır.

Bingölün tarixi nə qədər qədimə gedib çıxır?

Obsidian Bingölü tarixəqədərki mübadilə ilə əlaqələndirir. Sırrı Tiryakinin 2020-ci il tədqiqatına görə, əsas obsidian yataqları şəhər mərkəzi, Solhan və Karlıova arasındakı vulkanik ərazilərdə yerləşir. Bu material tarixəqədərki ticarətdə dövr edən xammallar arasında olub.

Mədəniyyət Nazirliyinin tarixi icmalında bildirilir ki, Neolit dövründə Bingöl obsidianı Göbəklitəpəyə çatıb. Bu, bölgənin erkən tarixini onun öz yaşayış məntəqələrindən kənarla da əlaqələndirir. Obsidianın daşınması bölgənin sonrakı yazılı tarixində ön plana çıxan inzibati dəyişikliklərdən və şəhər adlarından daha əvvələ aiddir.

2019-cu ildə başlanan səth tədqiqatları əlavə yataqlar aşkar edib. Bunlar Solhanın Yenidal kəndinə bağlı Sarı Başak, Kulan və Efendi Deresi obalarında, eləcə də mərkəz rayonun Alatepe kəndində qeydə alınıb. Kəşflər Bingölün obsidian mənbələrinin araşdırılmasına konkret yeni məkanlar əlavə edib.

Karlıovanın Kübik kəndi yaxınlığındakı Kübik mağarasında (Kübik Mağarası) Neolit və Tunc dövrlərinə aid edilən qalıqlar, həmçinin divar oymaları var. Vilayətin mədəniyyət idarəsi Karlıovanın Suçatı kəndində Urartu qaya məzarlarına aid tapıntıları da qeydə alır. Bu məkanlar bölgənin arxeoloji tarixinin obsidianla məhdudlaşmadığını göstərir.

Roma və Bizans dövrlərindən nə qalıb?

Vilayətin mədəniyyət idarəsi mərkəz rayonun İncesu kəndindəki Kitharizon qalasını (Kitharizon Kalesi) Romanın şərq sərhədini müəyyənləşdirən qalalardan biri kimi təqdim edir. Buna görə onun Bingöl tarixindəki yeri hərbi sərhədlə bağlıdır. Çapakçur mərkəzli sonrakı Osmanlı idarəçiliyi isə başqa bir dövrə aiddir.

Valiliyə görə, insan əli ilə oyulmuş Zağ mağaraları (Zağ Mağaraları) eramızın V əsrinin əvvəllərinə, Son Roma–Erkən Bizans dövrünə aiddir. Qayada oyulmuş otaqlar bu dövrü araşdırmaq üçün başqa bir məkan yaradır. Bəzi otaqların döşəməsində birbaşa qayada oyulmuş saxlanc yerləri var.

Rəsmi təsvirlərdə Zağdakı mərtəbələrin sayı fərqli göstərilir. Valilik yer səviyyəsindəki mərtəbə də daxil olmaqla beş mərtəbə qeyd edir. Vilayətin mədəniyyət idarəsi isə hər birində 26 otaq olan üç mərtəbədən danışır. Siz səfərdən əvvəl təsvirləri müqayisə edirsinizsə, bu say fərqini nəzərə alın.

16 fevral 2024-cü il tarixli xəbərdə Gəncdə (Genç) 110 sikkənin ələ keçirildiyi və üç şübhəlinin saxlanıldığı bildirilirdi. Sikkələrin Bizansa aid olduğu düşünülürdü. Xəbərdə bu aidiyyət ilkin ehtimal kimi verilmişdi.

Çapakçur Osmanlı idarəçiliyi dövründə necə inkişaf edib?

Yavuz Sultan Səlimin (Yavuz Sultan Selim) hakimiyyəti dövründə Çapakçur yurdluq-ocaqlıq statuslu sancaq mərkəzinə çevrilib. XIX əsrə qədər Diyarbəkir bəylərbəyliyinə bağlı qalıb. Bu inzibati tarix müasir şəhərin Bingöl adını almasından əvvəl Çapakçur kimi tanınan yaşayış məntəqəsinə aiddir.

Dini vəqflər yerli tarixə daha yaxından baxmağa imkan verir. Yaşar Başın arxiv araşdırmasında Abtor kəndindəki İsfahan bəyin məscid və zaviyəsi üçün 1548-ci ilin mayına aid vəqf şərtləri müəyyənləşdirilib. Sənəd bu müəssisələrin fəaliyyət qaydalarını tənzimləyirdi. Beləliklə, onların təşkilinə dair tarixi bəlli olan bir qeyd təqdim edir.

Daha sonrakı İsfahan bəy məscidinin (İsfahan Bey Camii) ölçüləri vilayətin inventarında təxminən 15,6 × 15,6 metr göstərilir. Məscid 1918-ci ildə əsaslı təmir olunub. Onun tarixində Abtordakı dağılmış məscidin materiallarının yenidən istifadəsi də yer alır. Bu, sonrakı tikilini əvvəlki vəqflə bağlayır.

Kiğıdakı Balaban bəy məscidi (Balaban Bey Camii) vəqf qeydlərində Cami-i Kebir adı ilə keçir. Qapısının üstündəki kitabədə 1402 tarixi var. Bu tikili daha geniş bölgə daxilində tarixi bəlli olan memarlıq nümunəsidir. Onun qeydləri İsfahan bəyin vəqfinə aid sənədlərdən ayrıdır.

Başqa tikililər də bu mənzərəni tamamlayır. Mədəniyyət inventarında Kiğının girişində, Perisuyu üzərindəki Selenk körpüsü (Selenk Köprüsü) Osmanlı körpüsü kimi qeydə alınıb. Körpü əvvəlcə ortadakı daha böyük olmaqla üç tağla tikilib. Solhanın Kale kəndində kobud yonulmuş daş və Xorasan məhlulu ilə inşa edilmiş tarixi məscid Kaleköy su anbarının altında qalıb.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Zağda bəzi otaqların döşəməsində taxıl və maye saxlamaq üçün istifadə edilmiş, içi suvaqlı, küpşəkilli çuxurlar var. Burada siz qayada oyulmuş otaqları gündəlik bir ehtiyacla — ərzağı qorumaqla əlaqələndirə bilərsiniz. Bu oyuqlar otaqların içindəki praktik saxlanc həllərini göstərir.

Yaşar Başa görə, Çevlik sakinləri Abtordakı dağılmış məsciddən material daşıyaraq 1750-ci illərdə Aşağı Çarşıda yeni məscid tikiblər. Yeni tikili İsfahan bəyin adını saxlayıb. Bu məlumat iki məscid yerini tikinti materiallarının daşınması və yenidən istifadəsi vasitəsilə əlaqələndirir.

Kiğıdakı Balaban bəy məscidinin mehrabında yaşıl fon üzərində üç qırmızı lalə motivi var. Bu kiçik bəzək elementi qapı kitabəsində 1402 tarixi yazılan tikiliyə daha bir konkret təfərrüat əlavə edir.

Vital Cuinetin XIX əsrin sonlarına aid təsvirində Çapakçurda 450 ev təsərrüfatı, səkkiz dükan və tək bir çörəkxana göstərilir. Bu rəqəmlər yaşayış məntəqəsini evləri və gündəlik ticarəti vasitəsilə təsəvvür etməyə imkan verir. Çörəkxana şəhərin qeydə alınmış tarixi ilə gündəlik həyat arasında xüsusilə birbaşa əlaqə yaradır.

Çapakçur nə vaxt müasir Bingöl şəhərinə çevrilib?

Cümhuriyyət dövründə Çapakçurun bağlı olduğu vilayətlər bir neçə dəfə dəyişib. O, 1924-cü ildə Gənc vilayətinə, 1927-ci ildə Əlazığa (Elazığ), 1929-cu ildə isə yeni yaradılmış Muş vilayətinə bağlı rayon mərkəzi olub. Bu dəyişikliklər onun vilayət mərkəzinə çevrilməsindən əvvəl baş verib.

7 dekabr 1935-ci ildə qəbul edilən və 4 yanvar 1936-cı ildə dərc olunan 2885 nömrəli qanunla Bingöl vilayəti yaradılıb. Çapakçur onun mərkəzi olub. Vilayətin yaradılması ilə şəhərin adının dəyişdirilməsi ayrı hadisələrdir. Yerli rəsmi tarixə görə, ad dəyişikliyi 1945-ci ildə baş verib.

1950–1955-ci illər arasında şəhərin vadidəki köhnə mərkəzdən yuxarıdakı daha düz terrasa köçürülməsi qərara alınıb. Daşqınlar və yamaclardan qaya parçalarının düşməsi bu qərara təsir edib. Buna görə müasir şəhərin yerləşməsi həm təbii təhlükələrə qarşı görülən tədbirləri, həm də inzibati inkişafı əks etdirir.

Xronologiya

• Neolit dövrü: Bingöl obsidianı uzaq yaşayış məntəqələrinə çatırdı. Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatında Göbəklitəpə də göstərilir.
• Eramızın V əsrinin əvvəlləri: Valilik Zağ mağaralarını bu dövrə aid edir.
• 1402: Kiğıdakı Balaban bəy məscidinin girişinin üstündə qeydə alınmış tarix.
• Yavuz Sultan Səlimin hakimiyyəti dövrü: Çapakçur yurdluq-ocaqlıq statuslu sancaq mərkəzinə çevrilib.
• 1548-ci ilin mayı: Vəqf şərtləri İsfahan bəyin Abtordakı məscid və zaviyəsinin fəaliyyətini tənzimləyib.
• 1750-ci illər: Yaşar Başa görə, Abtordakı dağılmış məscidin materialları ilə Aşağı Çarşıda İsfahan bəyin adını daşıyan yeni məscid tikilib.
• 1918: İsfahan bəy məscidi əsaslı təmir olunub.
• 1924–1929: Çapakçur ardıcıl olaraq Gənc, Əlazığ və Muşa bağlanıb.
• 1935–1936: Bingöl vilayətini yaradan qanun qəbul edilib və dərc olunub.
• 1945: Yerli rəsmi tarix şəhərin Bingöl adını almasını bu ilə aid edir.
• 1950–1955: Hakimiyyət orqanları şəhəri vadidən terrasa köçürmək qərarına gəlib.
• 2019: Obsidian mənbələrini araşdırmaq üçün yeni səth tədqiqatlarına başlanıb.
• 16 fevral 2024: Bir xəbərdə Gəncdə 110 sikkənin ələ keçirildiyi bildirilib.

Tez-tez verilən suallar

Bingölün adı haradan gəlir?

Ad çoxsaylı buzlaq gölləri ilə tanınan Bingöl dağından gəlir. Vilayətin mədəniyyət idarəsinə görə, şəhər bu adı 1945-ci ildə alıb.

Bingöl əvvəllər Çapakçur adlanıb?

Bəli. Çapakçur şəhərin əvvəlki adı olub. Ad dəyişdirildikdən sonra da vadidəki köhnə yaşayış məntəqəsi üçün işlənib. Qeydə alınmış digər formalar arasında Çolik, Çolig və Çewlîg var.

Makedoniyalı İsgəndər haqqında hekayə tarixi faktdır?

Övliya Çələbinin Çapakçuru İsgəndərin şəfalı su ilə sağalmasına bağlayan hekayəsi əfsanədir. Elmi müzakirələrdə adın erməni mənşəyi ilə bağlı alternativ izahlar verilir.

Şəhər niyə vadidən köçürülüb?

1950–1955-ci illər arasında verilən köçürülmə qərarına daşqınlar və ətraf yamaclardan qaya parçalarının düşməsi təsir edib. Yeni məkan kimi köhnə mərkəzin yuxarısındakı daha düz terras seçilib.

Mənbələr

1. Bingöl Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Bingöl bingol.ktb.gov.tr
2. Türkcə Vikipediya — Bingöl tr.wikipedia.org
3. Ercan Çağlayan — Bingöl (Çapakçur) və ətrafında erməni-müsəlman münasibətləri atauni.edu.tr
4. Metin Tuncel, TDV İslam Ensiklopediyası — Bingöl islamansiklopedisi.org.tr
5. Sırrı Tiryaki — Bingöl obsidian mənbələri ilə bağlı yeni qiymətləndirmələr dergipark.org.tr
6. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Bingöl kulturportali.gov.tr
7. Bingöl Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Bingölün tarixçəsi bingol.ktb.gov.tr
8. Bingöl Valiliyi — Zağ mağaraları bingol.gov.tr
9. Bingöl Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Mağaralar bingol.ktb.gov.tr
10. Yaşar Baş — Çapakçur (Bingöl) İsfahan bəy məscidi və zaviyəsi vəqfi dergipark.org.tr
11. Bingöl Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Tarixi məscidlər bingol.ktb.gov.tr
12. Bingöl Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Bingöl mədəniyyət inventarı bingol.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Yüzen adalar ve bulut.jpg — Fatih YILMAZ, CC BY-SA 4.0