Bayburt tarixi və Bayburt adının mənşəyi haqqında

Bayburtun tarixini axtarırsınızsa, qarşınıza uzun keçmişi olan kiçik bir şəhər çıxacaq. Bayburt Türkiyənin Şərqi Qara dəniz bölgəsində, Çorox çayı üzərində yerləşir. Eyniadlı ilin mərkəzidir. Şəhərin tarixində Roma, Bizans, Səlcuqlu, Elxani, Səfəvi, Osmanlı və rus hakimiyyətlərinin hər birinin yeri var.

Bu məqalədə həmin keçmişi ardıcıllıqla izləyəcəksiniz. Əvvəlcə adın mənşəyinə baxacağıq. Sonra əsrlər boyunca baş verənlərə keçəcək, sonda isə bu gün də gəzə biləcəyiniz yerləri tanıyacağıq.

Bayburt tarixinə qısa baxış

Əsas hadisələr bunlardır.

• Roma imperiyası 395-ci ildə bölündükdən sonra Bayburt şərq hissəsində qaldı.
• Bizans dövründə Xaldiya (Haldia) vilayətinə daxil idi.
• Anadolu Səlcuqluları şəhəri 1202-ci ildə ələ keçirdi.
• Elxanilər dövründə Təbriz–Trabzon ticarət yolunun dayanacaqlarından biri idi.
• Osmanlı qüvvələri şəhəri 1514-cü ilin oktyabrında Səfəvilərdən aldı.
• Rus qüvvələri 1829-cu ildə şəhəri qısa müddət nəzarətdə saxladı.
• Bayburt 1989-cu ildə il statusu aldı.

Aşağıdakı bölmələrdə hər mərhələni daha ətraflı izləyə bilərsiniz.

Bayburt adının mənşəyi

Şəhərin adı zamanla dəfələrlə dəyişib. Bunu buradan keçənlərin qeydlərində görə bilərsiniz.

• Orta əsr erməni qeydlərində Payberd yazılır.
• Bizans mənbələrində Payper, Paypert və Babert formaları işlənir.
• Ərəb mənbələrində Bâbirt yazılır.
• Osmanlı mənbələrində Bayburd yazılır.

Bu formalar bir-birinə yaxındır. Təsəvvür edin ki, bir şəhərin adı avtobus biletində bir cür, yol nişanında başqa cür yazılıb. Siz yenə də eyni yerdən söhbət getdiyini anlayırsınız.

Bəs ad nə deməkdir? Burada dürüst və qısa cavab belədir: heç kim dəqiq bilmir. Adın berd hissəsi erməni dilində qala mənasını verən sözlə izah olunur. Qalası olan bir şəhər üçün bu izah uyğundur. İlk hissənin mənası və bütöv adın dəqiq mənşəyi isə məlum deyil.

Övliya Çələbinin rəvayəti

Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi başqa izah verib. O, adı varlı mənasını verən bay və vətən mənasını verən yurt sözləri ilə açıqlayıb. Xoş bir rəvayətdir. Lakin Vikipediya bunun tarixi xronologiyaya uyğun gəlmədiyini qeyd edir. Siz də bunu adın mənşəyinə cavab kimi deyil, səyyah rəvayəti kimi qəbul edin.

Romanın bölünməsindən Səlcuqlu hakimiyyətinə

Roma imperiyası 395-ci ildə bölündü. Bayburt şərq hissəsində, Şərqi Roma torpaqlarında qaldı. Bizans dövründə Xaldiya vilayətinə bağlı idi.

Növbəti böyük hadisə 1054-cü ildə baş verdi. Toğrul bəy həmin il Anadolu yürüşünə başçılıq etdi. Səlcuqlu qüvvələri Bayburta hücum etdi, lakin şəhəri ala bilmədi. Şəhər müqavimət göstərdi.

Dəyişiklik 1202-ci ildə baş verdi. Həmin il Anadolu Səlcuqluları Saltuklu dövlətinə son qoydu. Bununla birlikdə Bayburtu da ələ keçirdilər. Şəhər o vaxtdan Anadolu Səlcuqlularının hakimiyyəti altına keçdi.

Təbriz–Trabzon yolunda karvan dayanacağı

Bayburtun xəritədəki yeri onun tarixinin böyük hissəsini izah edir. Elxanilər dövründə şəhər Təbrizlə Trabzon arasındakı ticarət yolu üzərində yerləşirdi. Genuya və Venesiya karvanlarının dayandığı mərkəzlərdən biri idi.

Buranı indiki magistral yol üzərindəki xidmət və istirahət məntəqəsi kimi təsəvvür edin. Yolçular yorğun gəlir, azuqə alır, dincəlir və yollarına davam edirlər. Belə yolun üstündəki şəhərə uzaqlardan tacirlər gəlir, küçələrdə müxtəlif dillər eşidilir. Bayburt adının erməni, yunan, ərəb və Osmanlı qeydlərində görünməsini də bu şərait anlamağa kömək edir.

Yoldan bu gün də görə biləcəyiniz izlər qalıb. Akşar kəndində Korqan körpüsü (Korgan Köprüsü) yerləşir. Mədəniyyət Portalı (Kültür Portalı) onu 13-cü və 14-cü əsrlərə aid edir və tarixi İpək yolu üzərində yerləşdiyini bildirir. Körpü iki aşırımlıdır və tağları sivridir. Yerli əhali onu Meliğin Köprüsü adlandırır. Su səthindən tağın kilid daşına qədər hündürlük beş metrdir.

Osmanlıların şəhəri alması və rus hakimiyyəti illəri

1514-cü ilin oktyabrında Mustafa bəyin və Bığlı Mehmed bəyin başçılıq etdiyi Osmanlı qüvvələri Bayburtu Səfəvilərdən aldı. Zahid Əfəndi (Zahit Efendi) 1514–1515-ci illərdə Zahid Əfəndi məscidini (Zahit Efendi Camii) tikdirdi. Məscid bu gün də onun adını daşıyan məhəllədə yerləşir.

Övliya Çələbi 1647-ci ildə qalanı öz gözləri ilə gördü. O, qalanın içində 300 evdən ibarət məhəllə və Əbül-Fəth məscidi (Ebü’l Feth Camii) olduğunu yazdı. Deməli, qala onun dövründə boş xarabalıq deyildi. İçərisində yaşayış məhəlləsi vardı.

Sonra 1829-cu il gəldi. İyulun 19-da rus qüvvələri Bayburtu ələ keçirdi. İşğal həmin il Ədirnə müqaviləsi ilə başa çatdı. Bu, uzun Osmanlı dövründə qısa bir fasilə idi.

1989-cu ildə il statusunun alınması

Bayburtun inzibati statusu 1989-cu ildə dəyişdi. Gümüşxanə ilinin bir hissəsindən Bayburt ili yaradıldı. Müasir xəritəyə baxsanız, Bayburtun ayrıca il sərhədlərinin olmasının səbəbini burada görəcəksiniz.

Tarixi yaşadan abidələr

Bu yerləri gəzərək əsrlərin izini sürə bilərsiniz.

Bayburt qalası

Qala Səlcuqlu kaşılarına görə Çinimaçin də adlanır. İtmiş bəzəkləri 2017-ci ildə başlanan bərpa zamanı yenidən hazırlanaraq öz yerlərinə qoyulub. Qalada ərəb dilində iyirmi kitabə var. On yeddisi Ərzurum (Erzurum) hökmdarı Toğrul şahın dövrünə aiddir.

Ulu məscid

Bayburt Valiliyinin məlumatına görə, Ulu məscidin (Ulu Cami) 1282–1298-ci illərdə hökmranlıq etmiş Anadolu Səlcuqlu sultanı II Qiyasəddin Məsudun dövründə tikildiyi qəbul olunur. Məscid 1967-ci ildə ilkin planına uyğun yenidən tikilib. Köhnə tikilidən minarə, bəzi müqərnəsli tromplar və ibadət zalına açılan iki qapı saxlanılıb.

Yaxınlıqda üç hissədən ibarət Bayburt Bədəstəni (Bayburt Bedesteni) yerləşir. Onun tikilmə tarixi məlum deyil. Kitabələri yanğından sonra itib.

Yaqutiyyə məscidi

Yaqutiyyə məscidi (Yakutiye Camii) 1913–1915-ci illərdə yonma daşdan tikilib. Cümhuriyyət küçəsində (Cumhuriyet Caddesi), köhnə Yaqutiyyə mədrəsəsinin (Yakutiye Medresesi) yerində yerləşir.

Çarşı hamamı

Çarşı hamamı Meydan hamamı adı ilə də tanınır. Qazızadə məhəlləsində (Kadızade), Fabrika küçəsində (Fabrika Caddesi) yerləşir. İnventar qeydində yalnız isti bölməsinin ilkin tikiliyə aid olduğu bildirilir. Müxtəlif dövrlərdə edilən əlavələr binanın səciyyəsini dəyişib. Umut Barış Ustabulutun 2020-ci il tədqiqatına görə, Bənd (Bent), Çarşı və Paşa hamamları hələ də ayaqdadır. Pulur Fərraşat bəy və Əli Şəngül hamamları isə günümüzə çatmayıb.

Aydıntepe yeraltı şəhəri

Aydıntepe yeraltı şəhəri (Aydıntepe Yeraltı Şehri) rayon mərkəzinin təxminən 2–2,5 metr altında yerləşir. Bütöv qaya oyularaq yaradılıb. Burada qalereyalar, tağbəndli otaqlar və geniş sahələr var. Tədqiqatçılar onun Son Roma–Erkən Bizans dövründə müdafiə və gizlənmək üçün inşa edildiyini düşünürlər. Rəsmi inventar qeydi bir məqamı da vurğulayır. Müxtəlif dövrlərə aid tapıntılar səbəbindən tikilmə və istifadə tarixləri hələ də dəqiqləşməyib.

Sırakayalar

Daş tikililərdən sonra bir az nəfəs almaq üçün Sırakayalar şəlalələrinə (Sırakayalar Şelaleleri) gedin. Burada iki şəlalə var. Biri kəndin girişində, digəri isə kəndin içindədir.

Xronologiya

1. 395 İmperiya bölündükdən sonra Bayburt Şərqi Roma torpaqlarında qalır.
2. 1054 Səlcuqlu qüvvələri Bayburta hücum edir, lakin şəhəri ala bilmir.
3. 1202 Saltuklu dövlətinin süqutu ilə Bayburt Anadolu Səlcuqlularının hakimiyyətinə keçir.
4. 1291 II Məsudun adına zərb edilən sikkədə şəhərin adı Baypırt kimi yazılır.
5. 1514-cü ilin oktyabrı: Osmanlı qüvvələri Bayburtu Səfəvilərdən alır.
6. 1514–1515 Zahid Əfəndi məscidi tikilir.
7. 1647 Övliya Çələbi Bayburta gəlir.
8. 19 iyul 1829 Bayburt rus qüvvələrinin əlinə keçir.
9. 1829 Ədirnə müqaviləsi rus işğalına son qoyur.
10. 1913–1915 Yaqutiyyə məscidi tikilir.
11. 1967 Ulu məscid ilkin planına uyğun yenidən tikilir.
12. 1989 Bayburt Gümüşxanədən ayrılaraq il statusu alır.
13. 2017 Bayburt qalasında bərpa başlanır. İşlərə kaşı bəzəklərinin yenidən hazırlanması da daxildir.
14. 14 noyabr 2024 Mərkəzi Bayburt olan və 14 ili əhatə edən tarixi əsər əməliyyatının nəticələri açıqlanır.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Bir sikkədə ad fərqli yazılıb. 1291-ci ildə II Məsudun adına zərb edilən sikkədə şəhərin adı Baypırt kimi göstərilib. Bu da adın yazılış variantlarından biridir.
• Qala kitabələrinin çoxu bir hökmdarın dövrünə aiddir. Bayburt qalasındakı ərəb dilində iyirmi kitabənin on yeddisi Ərzurum hökmdarı Toğrul şahın dövrünə aiddir.
• Ulduzşəkilli isti bölmə. Çarşı hamamında altı eyvan isti bölmənin mərkəzinə açılır. Onlar birlikdə ulduz şəkli yaradır.

Mənbələr

FAQ

Image: Bayburt Fortress.JPG — Serguzesht, CC BY-SA 3.0