Arslantəpə Malatyanın kənd ərazisində yerləşən yaşayış təpəsidir. Onun altında təxminən 5,500 il əvvəl insanların ərzaq saxladığı, payladığı və uçotunu apardığı tikililər kompleksi var. Bu yazıda siz təpənin harada yerləşdiyini, sarayda nələrin olduğunu, qılıncların niyə əhəmiyyət daşıdığını və buranı necə ziyarət edə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.
Arslantəpə haradadır? Yeri və xəritəsi
Arslantəpə höyüyü (Arslantepe Höyüğü) Malatyanın Battalqazi (Battalgazi) rayonunun Orduzu yaşayış məntəqəsindədir. Şəhər mərkəzindən təxminən 7 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Siz «Arslantəpə xəritəsi» və ya «Arslantepe nerede» axtarırsınızsa, cavab budur: Malatyadan avtomobillə qısa məsafədədir, ayrıca bir günlük səfər tələb etmir.
Təxmini koordinatları 38.38194° şimal enliyi və 38.36111° şərq uzunluğudur. Bu rəqəmləri istənilən xəritə tətbiqinə daxil etsəniz, işarə birbaşa təpənin üzərinə düşəcək.
Türkiyəyə səfər planlaşdırırsınızsa, Arslantəpəni Malatya dayanacağınızın bir hissəsi kimi düşünün. Siz eyni səfərdə şəhərin muzeyini də gəzə bilərsiniz. Buradan çıxarılan tapıntılar həmin muzeydə saxlanılır. Aşağıda bu barədə daha ətraflı məlumat var.
Arslantəpə höyüyü nədir?
Höyük insanların fəaliyyəti nəticəsində yaranmış yaşayış təpəsidir. Nəsillər boyu eyni yerdə yaşayış olub. Çiy kərpic divarlar dağılıb, onların üzərində yeni evlər tikilib və torpaq səviyyəsi yüksəlib.
Arslantəpənin mədəni təbəqəsinin hündürlüyü təxminən 30 metrdir. Hər təbəqə ayrı bir dövrün qalıqlarından ibarətdir. UNESCO burada yaşayış izlərinin ən azı e.ə. 6-cı minilliyə gedib çıxdığını bildirir.
Bir təpə üçün bu, çox uzun tarixdir. Bununla belə, ən məşhur təbəqə saraydır.
Arslantəpə sarayı: e.ə. 3400–3100-cü illər
UNESCO saray dövrünü e.ə. 3400–3100-cü illərə aid edir. Başlıqdakı «5,500 il» ifadəsi bu tarixə əsaslanır.
Kompleks tək bir zaldan ibarət olmayıb. Burada məbədlər, anbarlar, həyət və inzibati sahələr yerləşib. Sarayın iki məbədi olub. Ərzağın saxlanması və paylanması üçün də ayrı otaqlar ayrılıb.
Böyük bir müəssisənin yeməkxanasını təsəvvür edin. Kimsə ərzağı almalı, saxlamalı, saymalı və ədalətlə bölüşdürməlidir. Arslantəpədə bu işi saray və onun məmurları yerinə yetirirdi.
Saray həm də hakimiyyət haqqında məlumat verir. Marcella Frangipanenin müqayisəli araşdırmasına görə, e.ə. 4-cü minillikdə Arslantəpədə iqtisadi və siyasi mərkəzləşmə şəhərləşməmiş bir yaşayış məntəqəsində inkişaf edib. Deməli, bura ortasında saray olan böyük şəhər deyildi. Təpənin üzərində qurulmuş, mütəşəkkil idarəçiliyə malik mərkəz idi.
Bura həqiqətən dünyanın ilk dövlət sarayıdırmı?
«İlk saray» ifadəsini ehtiyatla işlətmək lazımdır.
Qazıntı heyəti məbədləri, anbarları, həyəti və inzibati bölmələri olan Arslantəpə kompleksini Yaxın Şərqin məlum olan ən qədim saray nümunəsi hesab edir. Bu, qazıntını aparanların dəlillərə verdiyi şərhdir.
UNESCO daha məhdud ifadə işlədir. Arslantəpəni erkən dövlət idarəçiliyinin sübutu və Son Eneolit dövrünün məlum olan ən böyük vahid tikililər kompleksi kimi təsvir edir. Bu, mühüm qiymətləndirmədir. Lakin onun dünyada mütləq ilk saray olduğunu elan etmir.
Buna görə də əsaslandırılmış nəticə belədir: Arslantəpə erkən dövlət hakimiyyətinin ən mühüm arxeoloji şahidlərindən biridir. Qazıntını aparanlar onu Yaxın Şərqin məlum olan ən qədim sarayı adlandırırlar.
Möhürlər, möhür izləri və kiçik paylama otağı
Arslantəpədə idarəçiliyin ən yaxşı sübutu taxt deyil. Gildir.
Sarayın saxlanc və paylama sahələrində gil üzərində möhür izləri tapılıb. Bunlar e.ə. 4-cü minilliyin sonlarında ərzağın qəbulu və paylanması üzərində inzibati nəzarətin olduğunu sənədləşdirir. Gilə basılan möhür imza və ya möhürlənmiş qəbz kimi işləyirdi. Malların kimsə tərəfindən yoxlanıldığını göstərirdi.
Möhür çeşidləri çoxdur. Buraya 300-dən çox inzibati möhür daxildir. Əksəriyyəti basma möhürlərdir.
Qazıntı zamanı kiçik bir paylama otağında kütləvi şəkildə hazırlanmış yüzlərlə kasa da tapılıb. Onlar möhür izləri olan gil parçaları ilə birlikdə aşkar edilib. Bu kasaların ərzaq bölüşdürülərkən ölçü qabı kimi istifadə edildiyi düşünülür. Bu şərh doğrudursa, saray sadəcə ərzaq paylamırdı. Məktəb yeməkxanasında çömçə ilə porsiya ayrıldığı kimi, müəyyən edilmiş paylar verirdi.
Divar rəsmləri
Saray sadə və bəzəksiz olmayıb. Divarlarında insan və heyvan fiqurlarının rəsmləri var idi. Rəssamlar ağ suvaq üzərində qırmızı və qara rənglərlə işləyiblər.
Erkən dövlət tikililərini boz anbarlar kimi təsəvvür etdikdə bu detalı nəzərdən qaçırmaq asandır. Arslantəpənin divarları bəzədilmişdi.
Arslantəpə qılıncları: məlum olan ən qədim nümunələr
Bir çox ziyarətçini bura gətirən əsas səbəb «Arslantəpə qılıncları»dır. UNESCO burada tapılmış qılıncları dünyanın məlum olan ən qədim qılıncları kimi təsvir edir.
Tapıntılar saray kompleksinin A113 otağından çıxarılıb. Gareth Breretonun London Universitet Kollecində hazırladığı doktorluq dissertasiyasına görə, buradakı arsenli mis əşyalar qrupu aşağıdakılardan ibarət olub:
- doqquz qılınc,
- on iki nizə ucluğu,
- bir toqqa.
Arsenli mis tərkibində arsen olan misdir. Bu silahlar həmin metaldan hazırlanıb.
Otaq da metal qədər əhəmiyyətlidir. Silahlar nizamsız bir yığın halında olmayıb. Tapıldıqları mövqelər bu qrupun A113 otağının qərb divarından asıldığını göstərir.
Dəlilləri qoruyub saxlayan qəfil son
Sarayın fəaliyyəti e.ə. 4-cü minilliyin sonlarında qəfil başa çatıb. Divarlar otaqlardakı əşyaların üzərinə uçub. UNESCO qeyd edir ki, bu qəfil dağıntı tapıntıları ilkin yerlərində qoruyub saxlayıb.
Bu, arxeoloqlar üçün faydalıdır. Tərk edilməzdən əvvəl boşaldılmış otaq az məlumat verir. Əşyaları ilə birlikdə dağıntı altında qalmış otaq isə ondan necə istifadə edildiyini göstərir. Buna görə divardan asılmış silahları, möhür izlərini və kasaları ayrı-ayrı səpələnmiş əşyalar kimi deyil, işlək bir sistemin hissələri kimi şərh etmək mümkündür.
Saraydan sonra nə baş verdi?
Arslantəpə boş qalmayıb. Het imperiyasının süqutundan sonra, e.ə. 12–7-ci əsrlərdə Son Het dövrünün Kammanu dövlətinin mərkəzinə çevrilib.
E.ə. 712-ci ildə Assuriya (Asur) hökmdarı II Sarqon (II. Sargon) Melid adı ilə də tanınan şəhəri ələ keçirib və talan edib.
Beləliklə, təpə birdən çox hekayəni qoruyur: aşağıda erkən dövlət sarayı, ondan xeyli yuxarıda isə Assuriyanın əlinə keçmiş Son Het mərkəzi yerləşir.
Qazıntıların tarixi
İlk qazıntılar 1932-ci ildə başlayıb. Onları Louis Delaportenin rəhbərlik etdiyi Fransa heyəti başladıb.
1961-ci ildə işləri İtaliya ekspedisiyası davam etdirib. Ekspedisiyaya Paviya Universitetindən Piero Meriggi rəhbərlik edib. Sahə işlərinin rəhbəri Salvatore M. Puglisi olub.
UNESCO siyahısına daxil edilməsi
Arslantəpə 2014-cü ildə UNESCO-nun Dünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına daxil edilib. 26 iyul 2021-ci ildə isə Dünya İrsi Siyahısına salınıb.
Abidə mədəni irs üzrə (iii) meyarına əsasən siyahıya daxil edilib. Ərazisi 4.85 hektar, bufer zonası isə 69.22 hektardır.
Arslantəpəni ziyarət etmək
Arslantəpə arxeoloji ərazisi 2011-ci ildə açıq səma altında muzeyə çevrilib.
Siz yola çıxmazdan əvvəl bunları bilməlisiniz:
- Vəziyyət: 25 oktyabr 2026-cı ildə Nazirliyin muzey portalında ərazi ziyarətə açıq göstərilib.
- Bilet: Həmin tarixdə Nazirliyin DÖSİMM qurumunun tarifində giriş haqqı 5 avro göstərilib. Muzey Kartı ilə daxil ola biləcəyiniz də qeyd edilir.
- Tapıntılar: Arslantəpədə saxlanılmayan və ya nümayiş etdirilməyən arxeoloji tapıntılar Malatya Muzeyində sərgilənir.
Səfərdən əvvəl Nazirliyin səhifələrini yoxlayın. Açıq olub-olmaması və giriş haqqı dəyişə bilər.
Xronologiya
- E.ə. 6-cı minillik: Dəlillər Arslantəpədə yaşayışın ən azı bu dövrə qədər gedib çıxdığını göstərir.
- E.ə. 3400–3100-cü illər: Saray kompleksi mərkəzləşdirilmiş hakimiyyəti və inzibati nəzarəti ilə seçilir.
- E.ə. 4-cü minilliyin sonları: Qəfil dağıntı saraydan istifadəyə son qoyur.
- E.ə. 12–7-ci əsrlər: Yaşayış məntəqəsi Son Het dövrünün Kammanu dövlətinin mərkəzi olur.
- E.ə. 712-ci il: II Sarqon şəhəri ələ keçirir və talan edir.
- 1932: Louis Delaportenin rəhbərliyi ilə Fransa qazıntıları başlayır.
- 1961: Piero Meriggi və Salvatore M. Puglisinin iştirakı ilə İtaliya qazıntıları başlayır.
- 2011: Açıq səma altında muzey ziyarətçilərə açılır.
- 2014: Arslantəpə UNESCO-nun Dünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına daxil edilir.
- 26 iyul 2021: Arslantəpə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz detallar
- Döşəmənin altındakı suaxıdıcı kanal. Sarayın giriş dəhlizi yoxuş istiqamətində uzanırdı. Döşəməsinin altında suyu kənarlaşdıran qapalı kanal var idi.
- Yüzlərlə eyni kasa. Kiçik paylama otağında kütləvi şəkildə hazırlanmış kasalar olub. Onların ərzaq bölüşdürülərkən ölçü qabı kimi işlədildiyi düşünülür.
- Divardan asılmış silahlar. Metal silahlar qrupu A113 otağının qərb divarından asılmışdı.
- Girişdəki surətlər. 2011-ci ildə ərazinin girişinə qoyulmuş hökmdar heykəli, iki şir və on iki divar relyefi Ankaradakı Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyində (Anadolu Medeniyetleri Müzesi) olan əsərlərin dəqiq surətləridir.
Tez-tez verilən suallar
Arslantəpə haradadır?
Arslantəpə Malatyanın Battalqazi rayonunun Orduzu yaşayış məntəqəsindədir. Şəhər mərkəzindən təxminən 7 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Təxmini koordinatları 38.38194° şimal enliyi, 38.36111° şərq uzunluğudur.
Arslantəpə həqiqətən dünyanın ilk sarayıdır?
Qazıntı heyəti onu Yaxın Şərqin məlum olan ən qədim sarayı adlandırır. UNESCO isə buranı erkən dövlət idarəçiliyinin sübutu və Son Eneolit dövrünün məlum olan ən böyük vahid tikililər kompleksi kimi təsvir edir. UNESCO onun dünyada mütləq ilk saray olduğunu bildirmir.
Arslantəpə qılıncları nədir?
UNESCO onları dünyanın məlum olan ən qədim qılıncları kimi təsvir edir. A113 otağında arsenli misdən hazırlanmış doqquz qılınc, on iki nizə ucluğu və bir toqqa olub.
Arslantəpə UNESCO Dünya İrsi abidəsidirmi?
Bəli. 2014-cü ildə İlkin Siyahıya, 26 iyul 2021-ci ildə isə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
Arslantəpəni indi ziyarət etmək olarmı?
Bəli. Bura 2011-ci ildən açıq səma altında muzey kimi fəaliyyət göstərir. 25 oktyabr 2026-cı ildə Nazirliyin portalında ziyarətə açıq göstərilib. Tarifdə giriş haqqı 5 avro qeyd olunub və Muzey Kartı ilə giriş mümkündür.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Melid / Arslantəpə höyüyü tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Arslantəpə en.wikipedia.org
- UNESCO — Arslantəpə höyüyü whc.unesco.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Arslantəpənin idarəetmə planı kvmgm.ktb.gov.tr
- Arslantəpə Qazıntı Heyəti — Mərhələlər arslantepe.it
- Sapienza Universiteti — Böyük Mesopotamiyada dövlətin formalaşmasının müxtəlif inkişaf yolları iris.uniroma1.it
- Cambridge University Press — Qədim dünyada möhürlər və möhürləmə cambridge.org
- University College London — Gareth Breretonun doktorluq dissertasiyası discovery.ucl.ac.uk
- Salvatore M. Puglisi — İtaliya ekspedisiyasının Arslantəpə qazıntıları, 1961-ci il mövsümü dergipark.org.tr
- Mədəniyyət Portalı — Arslantəpə arxeoloji ərazisi açıq səma altında muzeyi kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Arslantəpə açıq səma altında muzeyi ktb.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Arslantəpə arxeoloji ərazisi muze.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi DÖSİMM — Muzey və arxeoloji ərazilərə giriş haqları dosim.ktb.gov.tr
FAQ
Arslantəpə haradadır?
Arslantəpə Malatyanın Battalqazi rayonunun Orduzu yaşayış məntəqəsindədir. Şəhər mərkəzindən təxminən 7 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Təxmini koordinatları 38.38194° şimal enliyi, 38.36111° şərq uzunluğudur.
Arslantəpə həqiqətən dünyanın ilk sarayıdır?
Qazıntı heyəti onu Yaxın Şərqin məlum olan ən qədim sarayı adlandırır. UNESCO isə buranı erkən dövlət idarəçiliyinin sübutu və Son Eneolit dövrünün məlum olan ən böyük vahid tikililər kompleksi kimi təsvir edir. UNESCO onun dünyada mütləq ilk saray olduğunu bildirmir.
Arslantəpə qılıncları nədir?
UNESCO Arslantəpədə tapılan qılıncları dünyanın məlum olan ən qədim qılıncları kimi təsvir edir. Sarayın A113 otağında arsenli misdən hazırlanmış doqquz qılınc, on iki nizə ucluğu və bir toqqa tapılıb.
Arslantəpə UNESCO Dünya İrsi abidəsidirmi?
Bəli. Arslantəpə 2014-cü ildə İlkin Siyahıya, 26 iyul 2021-ci ildə isə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
Arslantəpəni indi ziyarət etmək olarmı?
Bəli. Bura 2011-ci ildən açıq səma altında muzey kimi fəaliyyət göstərir. 25 oktyabr 2026-cı ildə Nazirliyin muzey portalında ziyarətə açıq göstərilib. Tarifdə giriş haqqı 5 avro qeyd olunub və Muzey Kartı ilə giriş qəbul edilir.
Image: Arslantepe Löwentor Delaporte.jpg — Louis Delaporte (1874-1944), Public domain
